López Teijeiro, Modesto
1910 - 1937
Cargando...
1
Artigos
Aportacións ao diccionario de artistas na Galiza dos séculos XVI ao XIX
por Díaz Baliño, Camilo, Bouza-Brey, Fermín
Ano XVII Número 139 (1935); p 126-137
Páxinas
Número publicación
Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano XVII Número 139-144 - Xulio/Nadal 1935
Ano XVII Número 139-144 - Xulio/Nadal 1935
| Título | Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano XVII Número 139-144 - Xulio/Nadal 1935 |
| Lingua | Gallego |
| Notas |
Reprodución electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009 |
| Tipo de publicación | Publicacións seriadas |
Formatos de descarga
Exportar
Descobre máis en:
Quen participou?
6b5a85a6-9a03-4e59-a2b4-2857c573b256
Que outros autores foron coetáneos?
De quen se fala nesta publicación?
d4aceb71-3fb0-4975-9ab5-4af83511f62b
En que outras publicacións participaron estes autores?
Que materias trata?
Que lugares se mencionan?
-
España
-
Ribadeo
-
Pontevedra
-
Lugo
-
Ourense
-
Galicia
-
España
-
A Coruña
-
España
Exemplares físicos
| Biblioteca de Galicia |
Sinatura: Public. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Ano XVII Número 139-144 - Xulio/Nadal 1935 Formato ePub Versión PDF |
Tanto a transcrición dos textos (OCR) como a identificación das entidades mostradas realizáronse mediante intelixencia artificial. O resultado pode conter erros acumulados en ambos os procesos; convén verificalo contra o facsímile orixinal. Máis información[aquí].
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516818.xml
128
en el Convento de Poyo».—Pontevedra.—Antúnez, 1934.—Páx. 134.
CASAL (Diego).—Prateiro.—S. XVIII.—Veciño de Lugo.
No ano de 1760, fixo iste artista Diego Casal, para a Irexa de San Andrés dos Nogales (Lugo) «un cáliz con su patena sobredorado, un relicario de plata también sobredorado, unas vinageras de plata con su platillo de lo mismo por 1699 reales de vellón y once maravedís».
Libros de Fábrica da Irexa de San Andrés dos Nogales (Lugo).—Bouza Brey: ob. cit.—Arq. do Seminario de Estudos Galegos. VI.—1933.
CERECEDO (Juan).—Mestre de cantería. S. XVI.
Pol-o testamento de Juan de Herrera publicado por Pérez Costanti, consta que iste artista foi maestro da Ponte de Ourense, sin que apareza catalogado, ata o presente.
Pérez Costanti: «Diccionario de Artistas». Páx. 283.—Artigo: Herrera.
COELLO DE SARRIA (Luis) Prateiro.—S. XVII.—Veciño de Vilagarcía.
Recebeu iste artista de Pedro Suárez «el Mozo» maordomo da hermita de Nosa Señora da Illa de Cortegada, «veinte y ocho onzas y media de plata que pesó un cáliz con su patena, y unas cadenas con dos Agnusdeis y dos pares de vincos, pertenecientes a la hermita para hacer un cáliz con su patena de la misma hechura y peso cumplido de otro cáliz nuevo que hizo Sebastián Doya, platero, para la Yglesia de la Villa de Carril que me fué mostrado por otro mayordomo». Entregóu o cáliz encargado, que pesaba cinco onzas e media máis das vinte e oito as que se lle pagaron con unha pila de prata da Virgen de Cortegada, e ainda pesou de menos cinco reás, e ademáis se lle dou pol-a feitura oito ducados de vellón.
Libro de Fábrica da Irexa parroquial de Carril.—Fol. 16.
CORREA (Agustín).—Mestre de Escultura.—S. XVIII.—Baiona.
O cronista de Bayona Don Arminio Ramos
NÓS
facilitou a Don Avelino Rodríguez Elías a seguinte nova: «No ano de 1738, existía nésta vila o mestre de escultura Agustín Correa que ofreceu faguer o retabro da Capela de Santa Liberata en 10.800 reás, mais barata do que a faguía Antonio del Villar, o coal pedía 12.000 reás. É, asegún unha acta que existe no Concello, iste lle non admite a postura a Correa por non ter créto de bon artista, pra faguer obra tan costosa e de arte coma ten o que a rematou».
A. Rodríguez Elías: «O Retabro da Capela da Irexa Colegiata de Baiona».—Arq. do Sem. de Est. Gal. VI.—Santiago 1933.
COSTA (Francisco de) escultor e Mestre de obras.—S. XVIII.—Residente en Valongo (Ourense).
O Abade da Parroquia de San Benito do Rabiño (Ourense) Don Johan Ramirez Austri, mandou facer en 1754 «Una efigie del Sr. San Benito, de piedra, a Francisco de Costa, residente en la Feligresía de Valongo y Maestro de Cantería, y tuvo de coste dos cientos y noventa reales de vellón, puesto en el sitio que es el trecho que se hizo en la fachada de la Yglesia de esta feligresía». Couselo no seu libro, dí era veciño de Allariz é fixo varias obras de canteiría en Ourense é pobos da Diócesis sin que ata agora constase fose tamén escultor.
Libro de fábrica de San Benito da Arnoia (hoje chamado do Rabiño) antes citado... Fol. 209 v.
CHARIOT (Julián) Cerrajeiro e relojeiro. S. XVI.—Veciño de Ribadeo.
En 1.º de Janeiro de 1536, acordou o Concello de Ribadeo nombrar relogeiro é cerrajeiro da Yreja da Atalaya de Ribadeo a «Julián Chariot».
«Apuntes sobre Ribadeo» publicados en «Las Riberas del Eo» en 1884.—Ribadeo.—Tip. de J. M. Puebla Pumariega.—Ribadeo 1929.—Páx. 24.
DELGADO (Pedro).—Ingenieiro.—Siglo XVIII.
No ano 1795 encargouse dos planos da obra do peirao de Figueirúa ao Ingenieiro de Mariña Don Pedro Delgado.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516834.xml
Sergi non dí ren respecto aos homes de Mugem, pero unha das suas ramas, a protocaucásica, pode ser crasificada decerto nos seus «eurafricanos recens».
Polos «eurafricanus archaicus» i os «eurafricanos recenos» do devandito Sergi, poden ser eispricados tamen outros moitos núcleos eurafricanos actuaes.
Antes doutra cousa, é conveniente o facer notar que istas dúas divisións do autor italián, resultan un tanto lixejras, polas difrencias eisistentes entre os hachádegos que abarcan.
O cranio de Chancelade io de Langerie-Basse, por eixempro, son restos que non deberían cair dentro delas, ao lado dos de Galley-Hill e Combe-Capelle, porque representan outro tipo bastante distinto. Non son protocaucásicos. Non teñen as arcadas superciliares prominentes, nin o narís platirrino, nin a tendencia prognata.
Mendes Corréa divide en dous grupos as razas de cranio outo i estreito do cuaternario europeu, un dos cuaes denomina ecuatorial i o outro ártico. Niste derradeiro, incruie ao tipo de Chancelade, namentras mistura no primeiro formas protocaucásicas e negroides. É un dos que advertiu a imposibilidade de unir os tipos cranianos que unía Sergi.
O home de Combe-Capelle, que pertenece coma vimos, ao «Eurafricanus recens» do antropólogo italián, podería eispricar, entre outros, os eurafricanos atopados no N. da Italia, dos que nos fala Haddon; i o de Galley-Hill, perteñecente á variedade eurafricana arcaica, os do Plynlpmon i o S. de Gales, que cita Fleure.
Encol dos Eurafricanos actuaes de tipo negroide pouco é o que temos que engader.
Dende logo, que o máis urxente é o separalos dos seus compañeiros da outra rama.
Si ben é verdade que case decote aparescen ao lado dos outros ou misturados con iles, o seu orixe é distinto e faise inadmisibel formar cós dous tipos un soio, coma se fai inadmisibel o crasificar na mesma variedade ou grupo, a Ainos e Negritos, por eisempro.
Anque de ascendencia protocaucásica e pigmoida, os actuaes Eurafricanos non po-
NÓS den ser incruidos, decididamente, nin nos Predrávidas nin nos Negritos.
Os primeiros representan na actualidade, é verdade, a descencia mais xenuina dos tipos remotos de Combe-Capelle, Galley-Hill e compaña, mais isto non é motivo suficinte pra admitir unha identidade de tipos entre iles é os Eurafricanos de igoal orixe, pola sinxela razón de que istes derradeiros, desgraciada ou afertunadamente, presentan as características primitivas moito mais atenuadas.
O mais acertado sería o seguir alcumando a aquiles polo seu nome actual i a ¡stes bautizalos có de Premedilerranios, atendendo ao feito comprobado de ser jles os xeneradores da actual raza mediterrania.
Acaso os Eurafricanos da India e cecais alguns outros, dos que nos fala Haddon na sua obra citada, caigan mais ben nos Pedrávidas qus nistes Premediterranios,
O tipo do orixe negroide ainda atenucu moito mais as características das razas ascendentes.
Quédalle xa tanto dos seus antepasados coma aos chamados Eurásicos dos Mogoles, ou ainda menos.
Con il faise moito máis necesario que có anterior, o formar un grupo aparte, grupo que poderíamos alcumar: Subnegioide.
Pra remate, non estaría tampouco de máis, o propor a supresión do termo «Eurafricán», termo con que han dado en desiñar ao conxunto que nos ocupa. En primeiro lugar porque, coma vimos, non indica unha soia raza i, en segundo, porque tampouco indica europeios do orixe africán, nin africanos de orixe europeio, nin xentes comuns á Europa i a Africa sómentes.
A desiñazón empregouna Sergi, pero non pra desiñar tan sojo a raza a que alude Haddon, senón a un conglomerado moito máis vasto que abarcaba até aos Polinesios.
ESPALLAMENTO
Dende logo, illóns premediterranios e subnegroides han eisistir ainda en moitos mais lugares que os citados até a data. Na Europa, raro ha ser o sitio onde non se podan identificar, anque, dende logo, moito mais
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516873.xml
Historia sintética do boletín A NOSA TERRA
Por VÍCTOR CASAS.
Vai facer vinte anos que começou a se publicar o boletín «A Nosa Terra», nos seus comezos órgano das Irmandades da Fala, iniciadoras do actual e glorioso rexurdimento patriótico galego, e hoxe portavoz do Partido Galeguista.
Saeu o seu primeiro número nas rúas cruñesas o día 14 de Novembro do ano 1916. Publicouse como decenal durante algún tempo. Tiña a súa redaición e administración no Cantón Grande no despacho do falecido poeta e gran patriota Xosé Iglesias Roura.
Lembro ter mercado ese primeiro número na rúa ou n-unha librería. Tiña eu dazaseis anos. Gustoume e seguín mercando até que aos catro ou cinco números subscribinme a él. Aos poucos meses ingresaba tamén na Irmandade da Cruña. Até a data.
Leva o primeiro número como artigo de fondo un títulado «A bandeira ergueita» e firmado por Antón Vilar Ponte, seu casi iniciador e primeiro director durante moitos anos. Remata o artigo con estas verbas:
«Este boletín é de todolos galegos. A súa dona é Galicia enteira. Non ten outra. Polo mesmo as súas follas serán dinas de se coleccionar. Perpetuarán o pensamento d-unha época».
Verbas que resultaron d unha videncia absoluta. Unha colección de «A Nosa Terra» é un tesouro que temos que estimar fondamente os poucos que o poseemos. Vinte anos da vida de Galicia, da millor e máis histórica vida de Galicia están nas súas páxinas.
Foi o tono de progresivo acentuamento nacionalista, francamente nacionalista, que Vilar Ponte imprimiu ao boletín o que á par que ia creando unha conciencia n-ese senso determinaba o alonxamento dos que non pasaban máis aló do «rexionalismo». «A Nosa Terra» foi unha magnífica peneira.
N ela escribimos moitos as nosas primeiras verbas. Foron inoitos os que nas súas páxinas deitaron a cotío e en colaboración máis ou menos periódicas as millores roitas do futuro da Terra. Despois de Antón Vilar Ponte, Luís Porteiro, Xuán V. Viqueira, Lousada Dieguez, por non citar máis que os mortos. N-outro aspecto, Ricardo Carballal, Iglesias Roura e algúns máis xa tamén desaparecidos.
Amado Carballo e Manuel Antonio deron aos lectores de «A Nosa Terra» as primicias da súa obra poética.
Outros que actualmente militan en eidos políticos non especificamente galeguistas escribiron frecuentemente e intensamente no boletín D-eles citaremos somente a Luís Peña Novo e Xaime Quintanilla.
Antón Vilar Ponte deixou de dirixir «A Nosa Terra» despois da IV Asembleia nacionalista de Monforte do ano 21 en que xurdiu aquela división entre os políticos e os que non participaban da idea de que o nazona-
Salvo moi pequenas e pouco frecuentes intermitencias «A Nosa Terra» publicouse normalmente. Resulta certamente curioso
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516857.xml
O ROMANCE GALEGO
Por LEANDRO CARRÉ
A enorme riqueza, por cantidade e por calidade, da poesía galega non ten na prosa un parello valimento, porén, nestes derradeiros tempos adquiríu un avaliamento que debemos ter en conta sempre que se fale da literatura rexional.
Hoxe voume referir sómente ao romance. Permitídeme que use o vocabro *romance* na aceizón de «historia de sucesos e persoaxes falsos ou lendarios»; é dicir, de novela. Aquel vello nome dáselle aínda en portugués que, con pequena diferencia, é a nosa mesma fala; así chámaselle tamén en inglés e mais en francés.
Hai cabalmente agora dez anos (pois que foi no número 27, do 15 de marzo do 1926) que falei nesta mesma revista encol do noso romance. Facía daquela algunhas consideracións con relazón ao que eu entendo por *romance galego* e mais aos pendores ou camiños iniciados pol-a nosa literatura romancesca moderna. Vou agora a falar do que se leva feito: do número de obras e, moi lixeiramente, da sua calidade.
O número de romances galegos publicados é moi esquío. Cando escribín o artigo a que veño de me referir había sómente dezaseis volumes, que son os seguintes: *PROEZAS DE GALICIA*, de Xosé Fernández Neira (1810-189?), *MAXINA OU A FILLA ESPÚREA*, de Marcial Valladares, *XUANA*, de Manuel Amor Meilán (1886), *PREDICCION*, de Heraclio Pérez Placer (1887), *OS FILLOS DA PRAYA*, de Amor Meilán (1888), *FERRUXE*, de Aurelio Ribalta (1894), *A TECEDEIRA DE BONAVAL*, *O CASTELO DE PAMBRE*, de Antonio López Ferreiro (1894-1895), *A CAMPAÑA DE CAPRECORNECA*, de Luis Otero Pimentel (1898), *A CRUZ DE SALGUEIRO*, de Xesús Rodríguez López (1899), *¡A BESTA!*, de Xan de Masma (1899), *O TERRUÑO*, de Francisco Camba (1900), *O NIÑO DE POMBAS*, de López Ferreiro (1905), *O PANTASMA*, de Manuel Rodríguez (1907), *FERMOSINDA*, de Francisco Porto Rey (1918), *O DIPUTADO POR BEIRAMAR*, de Gonzalo López Abente (1919), *NEVEDA*, de Francisca Herrera (1920), e *BESTAS BRAVAS*, de Florencio Vaamonde (1923).
Unha grande parte destes romances son verdadeiramente os primeiros ensaios e, como taes, d’un moi escaso mérito literario, algúns non teñen mór comprimento, senón apenas 40 ou 50 páxinas, nin tampouco aquel valor que baixo o fito lexigráfico poidéramos estimar, pois a fala empregada é deficentísima. Noustante pódense escolmar *Proezas de Galicia* porque relata curiosas escenas da guerra da independencia, e mail-as obras de Amor Meilán, Ribalta, López Ferreiro, López Abente, Vaamonde, Porto Rey e Francisca Herrera. É quizaves esta derradeira có seu romance *Néveda* a que mais destaca antre todos, porque *Néveda* é unha bela historia, referida de xeito agradábel e interesante, e ata na sua presentazón tipográfica compón un fermoso libro.
Ben se ve, pol-o mesmo nome dos autores, que hai antre as obras citadas algunhas que conteñen elementos d’abondo para os non
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516874.xml
184
lismo debera actuar intensamente na política galega. Fundouse a I. N. G. que se gobernaba dende Ourense alonxada das Irmandades cuia ourentación levaba a da Cruña.
Foi entón que desiñada unha redaición do boletín comencei eu a ter ao meu cárrego, ademáis da adeministración que xa tiña, a tarefa de se preocupar da sua pubricación.
Dende entón e cada día máis fun adequerindo esa obriga que culminou nos sete anos da dictadura na que moitos números escribinos casi por enteiro.
Esta etapa da dictadura, sobor todo nos primeiros anos, foi verdadeiramente heróica. Hai números que aparescen casi por enteiro machacados os orixinaes por supresión da censura.
Do que era a censura entón para «A Nosa Terra» darei algunhas mostras.
Un día, cando Primo de Rivera andaba a facer aquelas demostracións de «fervoroso patriotismo» e suprimira as bandeiras rexionaes, quixen pubricar un cadro composto d-esta maneira:
As ba?deiras
Con el vino de Jerez
Ceo branco de luar
y el vinito de Rioja
Ceo azul do mediodía
son los colores que tiene
San dous anacos de ceo
la banderita española. (Las Corsarías)
A bandeira de Galicia. (Ramón Cabanillas)
A censura tachou o verso galego e pubri-
couse o outro co galego machacado. (Número 199-1.º Abril 1924). Un xornal arxentino fixo un fascimil.
No número 214 correspondente ao 1.º de Xulio de 1925 hai unha nota que di:
«Non podemos pubricar n este número un artigo de redaición tiduado «O novo arcebispo de Compostela»; un anuncio de unha «Gramática de la lengua española»; un artigo tiduado «Buena voluntad» de Victor Casas outro de F. Abelaira e un «Peneirando».
Esto era frecuentísimo.
Un día tiven que soportar no seu despacho unhas cantas groseiras impertinencias do Gobernador, Muñoz Garde, por mor d-un anaco tachado pol-a censura d-un artigo no que se falaba da absurda división provincial hespañola. Ao tal Gobernador non lle cabía na cabeza que se poidera non estar conforme coa división por provincias e permitiuse
NÓS
adicar ao autor do artigo unhas cantas insolencias.
O autor era Pedret Casado. A cousa tivo ainda máis gracia cando lle manifestei de quen se trataba. Ao lle decir que era un sacerdote permitiuse dubidar das miñas verbas decindo que un sacerdote non podía escribir semellantes cousas.
«A nosa Terra» mantivo en todo aquel tempo, mouro e dificil para as nosas ideas, o lume aceso do galeguismo.
Cando Casal con Leandro Carré fundaron a Editorial Lar con aquela imprenta, pequena en medios pero subrime en propósitos, «A Nosa Terra» comenzouse a pubricar por «Lar» o 25 de Xulio —Día de Galicia— do ano 1925. Até o número 271 en 1.º de Maio de 1930 que durante unha tempada pubricámola en Betanzos. Cinco anos en que Casal facéndoa, Carré e máis eu escribindoa, con algún colaborador como Otero Pedrayo que era asiduo e poucos máis, e eu adeministrándoa sostivemos a súa vida mantendo a través d-ela un contacto cos demáis galeguistas de Galicia que sirveu para que á caída da dictadura fose posibel reorgaizar os cadros galeguistas que máis tarde en Nadal do 31, aglutináronse no Partido Galeguista.
Nos comenzos do ano 32 a Irmandade da Cruña cedeu o boletín ao Partido Galeguista pubricándose en Pontevedra durante uns meses até que novamente Casal, xa en Santiago, encarregouse da súa pubricación.
Outra vegada, en Maio do ano 34, voltou para Pontevedra. Dende entón é aquí onde se pubrica e novamente dende Xaneiro do 35 voltou a ficar ao meu cárrego a súa direición e adeministración.
«A Nosa Terra» é hoxe leída en toda Galicia. A poboación onde conta con maor cantidade de suscritores é A Cruña seguíndolle por orde numérico Lugo, Ourense, Vigo, Santiago, Pontevedra e Ferrol. Dos pobos grandes de Galicia. Ten suscritores en casi todalas vilas é poucos son os Concellos galegos onde non hai algún suscritor. Entre eles figuran gran cantidade de escolantes.
Dos pobos de fora de Galicia é Barcelona onde ten máis suscrición. Os irmáns gale guistas d-aquela capital están suscritos a ela
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516823.xml
NÓS
MATHURIN. Canteiro. S. XVII.
No ano 1624 fixo o canteiro Mathurin as calzadas da cidá de Ribadeo, dende a porta da Vila a Santa María e San Francisco.
«Apuntes sobre Ribadeo»... Páx. 65.
MENÉNDEZ (Manuel Antonio). Miniaturista. S. XVIII. Santiago.
No ano 1780 decorou iste artista pulcramente con ornatos miniados un dos millores libros corales que hoje usa a Catedral de Mondoñedo, según consta de nota posta ao principio do Libro, sendo fabriqueiro da Catedral mindoniense Don Francisco Javier Losada.
Bouza-Brey: Miscelánea da revista NÓS, Núm. 109. Janeiro, 1933.
MINGES (Alejandro). Pintor. S. XVIII. Veciño de Tui.
Véxase GARCÍA (Manoel).
MOLDES (Pedro de). Escultor. S. XVIII.
En 14 de Decembre de 1788 o Procurador General de Pontevedra en «atención a hallarse roto y destruido el remate de la fuente (da Ferrería) mandó... a Pedro de Moldes Maestro de Escultura hiciese una figura de la Fama y la diese conclusa para fin del presente mes en que debía colocarse, la cual construyese de piedra de cantería fina, y su altor una bara con su peana correspondiente»; cuia figura ao mesmo tempo había de levar unha trombeta de cobre, feita por Francisco Gilarde, maestre latoneiro, cuya figura había de dourar «Don Fe”. de Silva Maestro pintor».
Filgueira Valverde: «A Fonte da Ferrería de Pontevedra»..... Arg. do Sem. de Estudos Galegos VI, 1933.
MONTANOS (Isidro de). Prateiro. Século XVII. Veciño de Ourense.
Iste artista ven incluído no Diccionario de Pérez Constanti, i-en 1633 consta que o maordomo de San Benito do Rabiño (Ourense), Pedro Rodríguez dou cen reás «a Isidro de Montano (sic), platero, por señal del relicario», que estaba a facer pra a feligresía.
Libro más antiguo de San Benito de la Arnoya... Sin foliar n-ista parte.
MONTANOS (Marcelo de). Prateiro. Século XVI. Veciño de Ourense.
Pérez Constanti no seu «Diccionario» dí ser veciño iste artista de Valladolide e fixar a súa residencia en Ourense pol-o ano 1608, máis resulta que en 1605 ao visitar o licenciado Francisco de Riaño Sarabia a parroquia de San Benito do Rabiño (Ourense) manda «el dicho visitador que el Mayordomo dentro de quince días a costa de la fábrica compre e traiga a esta Iglesia un librillo de canto que halla:á en casa de Marcelo de Montanos, platero, vecino de Orense por el Lic. Bermúdez (?)».
Pérez Constantí: «Diccionario».
Libro máis antigo da parroquia de San Benito do Rabiño. Fol. 71 v.
MONTEAGUDO (Pedro de). Mestre de obras. S. XVII.
No ano 1698 estaba fabricando iste mestre (do que non se coñecen máis obras que a reedificación do Mosteiro de Sobrado), a Ireja parroquial de Vilagarcía de Arousa cuya obra estaba cáseque rematada no dito ano. Tal vez fose parente de iste artista Gonzalo de Monteagudo a quen se deron trescentos reás en 1695 por «igualar las sepulturas de la Iglesia».
Libro de cuentas del archivo parroquial de Vilagarcía de Arosa.
MONTEAGUDO (José de) Pintor, Século XVIII. Veciño do Coto de Oia.
No ano 1728 fixo iste artista co Cabildo da Catedral de Tui un contrato en unión de outros artistas das obras do dourado do altar da Expectación.
Couselo Bouzas: «Galicia Artística». Páxina 289. Non cataloga a José de Monteagudo.
MOURIÑO (Ramón). Mestre canteiro; primeiro tercio do S. XIX.
No ano 1813, fixo de cantería os marcos da ventana de sobre a porta principal da Ireja parroquial de Vilagarcía de Arousa.
Libro de cuentas del archivo parroquial de Vilagarcía de Arousa.
OCHOA (Diego). Arquitecto. S. XVIII.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516827.xml
NÓS
rial de Ribadeo, baixo a dirección dos Mestres Don Antonio Vidal e Don Juán Jarén.
Couselo Bouzas cita a un mestre de obras do mesmo nome no artigo Touriño do seu catálogo, mais non cataloga a iste artista que ben poidera ser o mesmo que aparez traballando en Ribadeo.
Apuntes sobre Ribadeo... Páx. 199.
VILLANUEVA Y NÚÑEZ SAAVEDRA (Fernando). «Mestre de Escultura e Arquitectura». S. XVIII.
No ano 1740 oblígase ante o Concello de Ribadeo Fernando Villanueva e Núñez Saavedra con dous carpinteiros de «obra blan-
ca» a armar e desarmar o Moimento de Semana Santa e a custodialo durante 12 anos por trinta e tres reás cada un.
Apuntes sobre Ribadeo Páx. 135.
VIÑAS (José). Mestre de obras. S. XVIII.
No ano 1744, José Viñas, Mestre de obras executou as obras do Castelo de San Damián de Ribadeo. Comenzóu o 12 de Agosto e ós fins de o Outono remataron ditas obras, cuyo plano fixeron os Ingenieiros Vergel e Hontabat.
Lanza: «Ribadeo Antiguo». Páx. 117.
Novembre, 1935.
F. Bouza-Brey.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516891.xml
NÓS
—Se eu o soupera!
—Qué?
—Ren...
Se Roque non era un «señorito», era o namoro de algunha d-ilas. Pois ten de sabel o leutor que as custureiras de Xaquín eran as rapazas millor olladas de toda cibdade. Menos Liberata: Liberata Ponte non coñecía mais fala de home que a do seu pai:
—Durme ben, Liberata.
—Deica mañán, paiciño.
I a filla estoupaba un bico bruidoso na fazula de cortizo do xastre.
* * *
E tendo noivado as vinte custureiras de Xaquín, acontecía que ás vegadas a perduranza da caste puña na vida cansa da xastreiría unha boligante nota de cor.
Soilo entón Liberata tomaba conta da vida do seu arredor. A futura nai apañaba un sábado o seu banquiño e levabao pra casa, coma se afincado n-il fuxira a par d ila o doce pasado. O xastre tiña ollado o mesmo capidóo dúcias de vegadas na sua vida. E pra todas tiña sempre unhas verbas quediñas, que ninguén, nin a mesma rapaza, n un desacougo de roibens, escoitou endexamais. Liberata erguíase e puña os cinco sentidos na escea; era unha traxedia na que de cote anceiaba se antrometer. Logo ollaba de enriba pra embaixo á compañeira e ceibaba un salaio. Naide sabía se era de ledicia ou de delor.
Na gorxa de Liberata, coma morcego n unha vouta, aniñárase o nuño da envexa.
IV
OS FILLOS DE LIBERATA
D-iste xeito, sen mais desacougo que os amores das outras, vexetaba Liberata, coutada do amor. Do amor, que pra ila non era ren, nin tiña senso nídio, nin esenza certa. Cando matinaba n il, xurdía no seu miolo un feitío elástico e pesado coma o mel.
* * *
Mais aconteceu... Aconteceu que unha mañán Liberata espertou doente, mallada, desfeita. Tiña a chola nos pes i-os pes na chola; barríaselle o mundo, non era dona de sí. Non embargantes, Liberata teimou e baixou pra a xastreiría. Seu pai non sabía ren.
Ao findar a serán do sábado Liberata apañou no banco e foise cara ao seu pai. E Xaquín Ponte, frido coma a i-auga, ergueito coma un palleiro, ao darlle os dous pesos botoulle en segredo a sua delorida sentenza:
—Deus queira que non sexa femia!
Liberata tampouco entendeu, mais ficou acugulada de ledicia: tamén ila escoitara as verbas do xastrel!
Es custureiras erguéronse a unha, olláronna de enriba a embaixo, e decatáronse de coma o seu corpo retorto tiña unha deformidade mais.
Liberata Ponte, ergueita coma endexamais por un miragre de orgullo maternal, surtíu da xastreiría sen ollar pra ninguén. Coidando que as outras a cobizaban fixo unha saida trunfal.
* * *
Non durmeu Liberata a noite aquila. Tiña anceio de cabilar. E cabilou tremante de benfado o que ía faguer co aquil sér duvidoso que nascería d-ila, de alí a... I-entón, xa na realidade, anceiaba morrer na noite pecha; morrer n aquil intre mesmo, pra que naide soupera endexamais o fracaso da sua maternidad.
I-entón, trépeda de delor, fíxose a sí mesma a medoña confesón.
—Non, Liberata, non. Nin fillo levas no ventre nin endexamais o has levar. Non coñeces as verbas do home, nin tes tido co-il outro contauto que o traxe que lle fas. Non sintas ledicia: tes unha doenza; non tes ren mais. Abonda, Liberata; compre ter paciencia!
E dimpois cabilou nas verbas do seu pai, que coma un run-run esvaido zoáballe nos ouvidos. Sería unha praga?
* * *
Contra a mañanciña sonou Liberata que nasceran d-ila un sapo e vinte rás. As rás tiñan as caras das custureiras i-o sapo a do seu pai.
V
O SÁTIRO
Na serán do domingo foi o médeco mira-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516833.xml
NÓS
punto inconfundíveis cós que predominaban nas razas prehistóricas de arcadas superciliares prominentes.
A frente abombada dos negros, o seu mentón fuxido, o xeito do narís, a sua escasa pilosidade no corpo, son características que, en efecto, lembran as formas dos nenos.
En troques, o torus supraorbitalis, a fronte incrinada, o mentón pequeno pero non fuxido, caracteres que probablemente unidos a unha pilosidade forte, ao igoal que nos Predrámidas de oxe (Australianos), Weddas, Ainos, etc., predominaban en case total as razas dolicocéfalas da Prehistoria, calificadas mais ou menos de negroidas, son caracteres que non teñen ren de infantiles e que polo contrario, lembran o tipo hiperpituitárico da Endocrinoloxía, até certo punto oposto ao anterior.
Acraraba ademais, en previsión de futuras obxecións, que si ben existían Negros de fronte incrinada ou con algunha das características citadas máis ou menos adulteradas, tal circunstancia era debida ás misturas de sangue camítica ou protocamítica có tipo pigmoida dos Negritos, que probablemente é o único puro.
En consecuencia de todo o dito, aos Negroides seguía considerándoos coma taes i aos outros alcumábaos có nome de «Proto caucásicos», por consideralos afins ás razas xeneradoras do tipo caucásico, que non son outras que os citados Predrávidas.
Taes puntos de vista non poden ser esquecidos nin eiquí nin en ningures pra o estudo dos caracteres dos Eurafricanos.
Vimos que Haddon os describe coma xente de pigmentación escura, cranio dolicocéfalo (índice de 70 a 73), vouta outa, fronte incrinada, entrecello e cellas prominentes, pómuos anchos, narís con tendencia á platirrina e prognatismo frecuente.
O seu conxunto é evidente que lembra certos restos prehistóricos, coma os de Combe-Capelle, Galley-Hill e outros, pero somellante analogía, anque acaso en menor intensidade, poderíamola facer eistensiva tamen a outras razas prehistóricas, por cair ditos caracteres dentro do que nós alcumamos «tipo protocaucásico», tan abondosamente representado naquil período.
Xa fixemos derivar a infruencia eurafricana, nas xentes da Galiza e Portugal, da raza mesolítica de Mugem, afin á de Combe-Capelle coma demostrou Mendes Corrêa, que, anque non parece moi incrinado a admitir somellante tese encol do dito orixe, non nega, en troques, a posibilidade dunha evolución de rasgos.
Na edición francesa da sua obra, Haddon distingue, non embargantes, dúas variedades nos Eurafricanos.
A primeira, de cabelos ondulados i escuros, membros grandes e corpo forte, pode identificarse millor có tipo xeral descrito antes coma de ascendencia protocaucásica. Coas nosas propias observacións en Portugal e na Galiza, poderíamos engader que posúe ademais unhas eistremidaes superiores longas e un forte desenrolo do sistema piloso.
A segunda variedade, de cabelos rizados, prognatismo, membros mais pequenos e caracteres en xeral cuase negroides, está constituída probablemente polas supervivencias dos elementos pigmoidas afins aos Negritos e Bosquimanos de oxe, que con frecuencia aparescen misturados coas razas protocaucásicas, tanto no período prehistórico coma na actualidade. Xa identificamos tamen noutra ocasión taes elementos, nos homes de Mugem, en Portugal.
Dende logo, os Eurafricanos constituían un conglomerado sumamente heteroxéneo, cuias variedades poden ser multiplicadas case até o infinito.
A eispricación diste feito dánola doadamente o estudo dos seus oríxenes, pero coma queira que iste párrafo pretendemos adicalo sómentes aos seus caracteres somáticos, vamos tratar de realizar ista segunda tarefa, noutro, a continuación.
ORÍXENES E FILIACION
Amostramos dun xeito máis ou menos directo, que aos Eurafricanos podíaselles facer derivar de certos restos prehistóricos de filiación protocaucásica e negroide.
Adiantamos concretamente que polos restos de Mugem, podían ser eispricadas as actuais supervivencias eurafricanas da Galiza i o Portugal.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516822.xml
No mes de Julio do ano 1788 os Marqueses de Villagarcía, Condes de Motezuma enteirados da ruina que ameazaba parte do Convento de Vista Alegre de Vilagarcía de Arousa «dieron orden al Arquitecto Don Josef Machado, al que, para el fin de reconocer algunas piezas de su palacio, hicieron venir de Santiago, pasase a reconocer dicho Monasterio, y les informase todo lo que necesitase más pronto reparo». Dito Arquitecto visitou o 11 do mesmo mes de Julio o Convento que sería reparado dempóis de facer as obras sportunas no palacio dos Marqueses.
«Legajo 1.º de documentos del Convento de Agustinas Recoletas de San Cristobal de Vista Alegre de Villagarcía 1754-1836» no Arquivo Arcebispal de Santiago de Compostela.
MACHUCA Y BARGAS (Manuel). «Teniente Director de la Academia de Bellas Artes de San Fernando». S. XVIII.
No ano 1788 o Concello de Ribadeo encarregou a iste artista de faguer os planos da Ireja Colegiata de Ribadeo, sobre dos que se comenzou a construir a dita Colegiata. Os planos son seis que se consevan na actualidade no Concello de Ribadeo. Pagouse por iles catro mil corenta e seis reás.
Lanza «Ribadeo antiguo» Pág. 99.
«Apuntes sobre Ribadeo»..... Pág. 200.
MARIÑO. Pintor. Siglo. XVIII.
No Pazo do Coiñedo, parroquia de San Salvador da Arnoya (Ourense) existe un retrato firmado por Mariño, ao óleo, de grandor natural, cuya pintura é mediocre e representa a un personage vestido de Bispo, de corpo inteiro, de pé á beira de unha mesa con libros e ca seguinte inscripción: «El Ylmº Sr. Don Juan Francº. Armada de Armada Araujo y Losada hijo legimº. del Señor D. Jaztº. Armada y Araujo y de la Señora D.ª Margarita de Armada y Losada, Colegial en el Colegio Mayor de Fonseca y Universidad de Santiago Gradº. y Catedrático de Teología de ésta, elevado a la dignidad de Maestre Escuela de la Santa Yglesia Catedral de Orense por S. M. el Sr. Don Carlos III y Obispo de Huesca por S. M. El Sr. Don Carlos III en Febrero de 1793».
NÓS
Parece que debe identificarse iste artista co Antonio Mariño, pintor de Santiago de Compostela, do que fala Couselo Bouzas no libro «Galicia Artística» citado.
MARTÍNEZ (Johán). Prateiro. S. XVII. Veciño de Ourense.
No ano 1698 o Maordomo da Parroquia de San Benito do Rabiño (Ourense), dá en seu descargo cen reás «que entregó el Lic. Santiago González, al presente Teniente Cura, para fundir y reedificar un cáliz que está en poder de Juán Martínez platero en la ciudad de Orense».
Libro de la fábrica de San Benito de la Arnoya (hoje chámase San Benito de Ra-biño) Compuesto año 1793. Fol. 121 v.
MÁRTIRES (Fr. Manoel dos) Mestre de obras. S. XVIII. Santiago.
Don Bernardo Cuervo e Araujo, e Don Pedro José Valcarce Miranda «dueño de la casa y Pazo de San Benito» na parroquia de Santa Mariña de Ribeira (A Estrada), querénllanse de forza en 20 de Noviembre de 1762, contra Don Bernardo Cuevas e outros por ter retirado istes unha taríma de altar, e na acta notarial levantada dise: «Que en suposición de que la Yglesia parroquial de Ribeira se halla deteriorada y con ánimos de reedificarla de nuevo y la planta para ella por el P. Maestro de obras Fray Manuel de los Mártires Dominico de la ciudad de Santiago, y que con esta construcción quedará más ancha y espaciosa y algo retirada de donde hoy se halla.....» O templo actual é de traza neo-clásica, debendo ser obra de Fray Manuel de los Mártires, sonado mestre de obras.
Documentos pertenecientes a los libros de fábrica de esta Yglesia de Santa Marina de Ribeira.
Bouza-Brey. Miscelánea da revista NÓS N.º 109, Xaneiro 1933.
MASEDA (Salvador). Organista. S. XVII.
No ano 1693, eligiuse organista na Vila de Ribadeo a Salvador Maseda, que xa viña sendo por salario acostumbrado de 352 reás ao ano.
«Apuntes sobre Ribadeo»..... Pág. 93
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/12851688.xml
118
os xóvenes escomenzaron a ollar a obra dos Precursores e dos devanceiros, esixindo en nome do rexurdimento da cultura patria, o máis serio estudo dos valores literarios anteriores. A novísima poesía galega, alcontrouse no seu abrente c'un fato de revistas locaes cheas de vulgaridade e c'unha literatura que causaba dór e vergoña. O primeiro berro foi a protesta e o ataque despiadado contra aqueles escritores que empregaban o galego para tapar a súa vulgaridade.
Iste matiz tan acusado na novísima poesía galega, tiña xa o seu precedente na xeira realizada pol os chamados «modernistas» e n'ii especialmente pol-os escritores de 1914-1918, contra o novecentos, lanzando os fundamentos da estética futura. A ninguén se lle escapa a influencia que n'iste senso exerceu o ademirado Vicente Risco, a quen moito debe o actual renascimento galego. Na memoria de todos está o seu «Preludio a toda estética futura» («La Centuria», 1917-18), do que é iste belo postulado: «Nin a Edisson nin a mí góstanos a Venus de Milo. A él porque lle parece endemasiado arte; a mí, porque me parece endemasiado pouco». Aquil «Preludio», ledo como a i-alba, proclamaba valentemente que «non é posibel unha futura estética si non faguemos anacos os marbres pentélicos».
Mais isto só era iconoclastia, e tiña importancia d'abondo no panorama en que ía a xurdir a literatura da posguerra. En Madrid, en Barcelona, en París, os mozos galegos, artistas e estudantes pensionados, adeprenderon a nova canzón: Ultraismo! dimpeis do dadaismo, do caos, d'aquila loucura na que os escritores non sabían o que era literatura. Euxenio Montes, Alvaro Cebreiro, Correa Calderon, Manoel Antonio, e moitos máis alistáronse nas fías do vangardismo, entregados en corpo e alma á estética nova que non tiña nada de estética, que parecía unha maneira de filosofía ou un arte de pasal o tempo.
En Galiza, deude 1918, aparescen nas páxinas de NÓS mostras maxistraes da arte nova. Outras revistas da terra sumáronse ao movimento, e axiña encheuse a nosa terra de cantigas primaveiraes. Aquil entusiasmo logo tivo que dar as máis duras
NÓS
batallas en contra do falso tradicionismo, que non era máis que a consagrazón da vulgaridade e da pobreza espiritual. Dixeronse as máis tremendas barbaridades en contra da arte nova; pero poucos anos fixeron falla para amostrar que a arte nova ía dianteira no rexurdimento de Galiza.
Nos primeiros anos a aportazón de Galíza á arte nova é moi escasa. En galego, insiñificante. Os nosos poetas novos escomenzaban a garular en lingua castelán. A fraternidade coa xuventude portuguesa, apresurou a hora da literatura nova no idioma galego. Non pasou o mesmo cos pintores, escultores e músicos, que dende o primeiro momento fixeron unha arte nova nidiamente enxebre.
As primeiras mostras da poesía nova en galego, foron traduzós de Francis Picavia e outros dadaístas, feitas por Alvaro Cebreiro, e unha poesía de Euxenio Montes —«Tornan as vacas para aldea»— pubricada en «Alfar» da Cruña. Cando a poesía novísima toma carta de natureza en Galiza e dimpois do 1922, co-a pubricazón de «Máis Alá», manifesto ultraísta lanzado por Manoel Antonio e Alvaro Cebreiro, que removeu o ambiente rexional, sementando preocupazós e azos na xuventude literaria galega. Pol-a súa importancia debemos recoller algús párrafos d'il:
«Nós tencionamos tan só facer unha protesta forte, densa, implacábel, contra os vellos».
«Os vellos son os que escriben hoxe como si viviran no antonte dos séculss».
«E que xa vai tendo carácter crónico a atrofia de sensibilidade na maoría dos que escriben en galego, e ameázanos o contaxo do pobo si non se atalla o mal.»
«Os nosos poetas, dende os precursores, até os seus herdeiros actuais, non sirviron máis que para embrutecer o noso sentimento».
«Nós non ademiramos a ninguén nin nos coidamos inferiores a ninguén».
«A Novedade que enxergamos é tan só un arredamento, un ceibamento do pasado sin a definizón da súa resultanza. Isto é, arbitrariamente persoal».
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516846.xml
156
miudos abrían os ollos diante d'ela; somas caladas erguían a sua lanzal figura medofienta. Ela sabía que-algo tiña pasado e non sabia que. A noite alongábase hastra o infindo fría e núa; na soedade do leito ela lembraba moitas cousas, e tivo que chorar sin saber porqué. Despoixas adormeceu e soñou con ceos azues e lumes acesos, e somas a pervagar.
****
A noite é un remanso de paz, a lua paseia a sua cabeleira de prata por terras montañosas, por campos quentes de pan. Ollanse as somas pomposas dos castiñeiros verdecidos, e os lagos remansados de augas verdes dos vilares. Por antre medio das terras corre a ialba fita dos camiños valdeiros, os camiños isolados da noite. Mais lonxe un río de augas quedas canta o seu rumor, e serve de espello a luiña feiticeira. Estrelas miudas ollan garimosas a meniña isolada; cantan as rans e os grilos, os homes durmen na noite quediña. Lixeira brisa de noite de vran trae os ouvidos as conversas dos albres e os ouveos dos cans. Albiña soña e pensa nas suas cousas; o seu corpiño novo non quer ainda o acocho da cama que agarda ciumosa e calada. De cóbados na anela olla a longura da noite; ela sabe escoitar o rumor; todol-os que sofren teñen ouvidos abertos pras cousas. Ela deixa descansar a sua anguria na paz aquecida da noite aluarada. Teñen pasado días con horas longas e intres estrelecidos. Albiña soupo da quentura suave dos bicos e da entrega fonda das apretas que non buscan ren. Ela puxo a ialma nos seus beizos e o corazón nas mans. Soupo acariñal-o nos intres calados da emoción, e sinteuse acariñada co'a ialma. Cousas novas frolezen entre eles, cousas que non sospeitaran nunca, e todo foi coma semp:e limpo e casto.
Pro Albiña topou c'unha soma; ela veu como se rompía aquela quietude do seu vivir de amigos. Espiñas de inquedanza frolecían en todol os intres; pra ela era todo coma sempre, había só de novo aquela caricia de seda que se abondaba a sí mesma i estaba contenta; pro él non era así, tremía por todol os intres da soedade, víase que colgaba a vida toda dos beizos d'ela, que tiña trocado
todo o senso morno da convivenza anterga, n'un desexo de apropiazón total. Albiña daballe a frol dos seus beizos, e sentíase cativa e fría diante d'aquela cousa de lume famento. E comenzou a matinar sobre de si mesma sin saber en que pensar, e sentindo que todo tivera comenzado d'aquel xeito novo que non lle daba ren e rompíalle a felicidade dos intres.
Agora Albiña tópase a si mesma no medio da noite, co'a ialma a tremer antre as mans, anceios de lua lle corren no sangue, inquedanzas sin termo andan a bicar o seu corpo e a sua ialma, na quietude da noite sinte nos beizos, e nas pontas dos dedos, e nas pombiñas brancas dos seus peitos, un tremer de anceios imprecisos. Ela pensa no amor, e o seu desexo infindo sutil e puro faille subir rubor as meixelas que a lua lle bica longamente. Ela síntese capaz de amar; comprende ben aquel lume tolo que él pon nos seus beizos i ela quixera poder ceibarse así n'unha entrega sin reservas, pra por toda a vida n'aquela emoción. Pro agora, na noite isolada e núa, comprende ben como non pode ser. Ela queríao dende sempre, quéreo fondamente pro d'un xeito distinto que non corresponde a este novo aquecer dos anceios d'él. Ela quéreo como se querían denantes, como irmanciños afins que van xuntos pol a vida sin pedirse ren e dándose moito; pro non pode amalo así, co'a sangue e co'a ialma, como él ama, como ela quixera amar. E pensa pra sí:
E preciso acabar.
Ela sabe que non pode manter con él unha cousa falsa; sabe que non lle pode sacrifical a vida sua, porque no amor non valen sacrificios; sabe que pra él ten que ser por obriga e por vontade unha amiga franca e aberta como a foi sempre Pro sabe tamén que mundos se afundirán pra él cando erga entre os dous o muro da sua verdade. Ela sabe como él a quer, como non poderá comprender esta difrenza de cariños que os separa fondamente, como erguería no seu corazón unha door fonda e anguriante, pra que ela non ten ningún sosego. I ela quéreo fondamente, quéreo coma o seu mesmo sere dóelle na ialma esta door que lle ha causar. Quixera topar un camiño que a levase a él
https://biblioteca.galiciana.gal/gl/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1285168&posicion=38
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516850.xml
O SORRIR DE DANIEL
NOVELA
Por Ramón Otero Pedrayo
CAPÍDOO I
AS MAÑÁNS DO ABRIL
«Là n'est qu'ordre et beauté
Luxe, amour et volupté».
(BAUDELAIRE)
(Amaro Proenza chega da Europa, Aló os oboes da Primadetra comenzan a espallar a néboa na silva hercynia. Chegan a Dundee mariñeiros ainda sedentos da tentagén dos icebergs, En Madril no curioso pisiño de solteiro entra o sol querendo ses mozo, mais non pode esquencer un aire de festa de touros ao Moratín. Deslumeado pol'a luzada ibérica da serra Amaro amolece no recanto oscuro da alconva'.
Amajo.—«E pensar qu'eu son pra os amigos un fino catador das esenzas da Europal Debía vivir no Ecuador onde as sazóns apenas demarcan tempos. Fuxiría o remordemento... Certamentes, rubo con naturalidade ao Sudexpress. Son veciño das millores ruas. Disfroito do engádego das arcadas de Rívoli. Coñezo en Londres squares coma elexías de Gray. Sei onde vivíu o 48, Mickiewizc. Non me perdo en Liibeck. Seino tan ben coma Tomás Mann... ¿Porqué ista necesidade de faquer, as veces, unha frase?.. Preciso de unha, agora... Xa está: «pisar no lagar do esprito a vendima de tantas esprenzas». Teño unha ribeira na Galiza. Son un pouco señorito da aldea... ¡Meus mobles, meus libros! Non me olledes desconfiados. ¡Serei outro! Polo Sant-lago, trinta e tres anos. Si escoitara as trinta e tres badala-
das da ialba descendo en bandada d'unha catedral románica, metíame frade ou abonábame ao cabaret. Mais eiquí o tempo non leva espello na mán. Eiquí non morre ningún académico, nin político, nin dramaturgo... (Folleando no calepino de notas). Responderei aixiña á consulta de Monsieur de Ségonzac. Vai vello. Paréceme ledo e orgoloso de ter ofercido o coñac de seu frasquiño de faldriqueira aos embaixadores en Lugano, no Quai d'Orsay. Hay intres nos que un grolo de coñac pode curvar unha fronteira. ¡E pensar que con todas as miñas artes non lle puden arrincare unha confidenza encol dos Soviets. Si moi finos os delegados da U. R.S. Platicaban de Virxilio cos nuncios coor d’abrulas baixo os laranxeiros. —Bah! Dámoslle demasiada importanza a ises marxistas. Todos teñen faciana e máns de odontólogos. Nin un con profil de César ou de demagógo ao Rienzi. Narís de cancerosos. Cecais o eido europeu precise da ameaza do anticiclón asiático. Foron os Scytas, os Hunnos, os Tártaros, os Turcos. Agora a horda técnica. O pior son os nómadas das cidades. Criados na estepa das plazas xiadas na luzada arredor dos lumes dos «affiches», queimarán os cadros, farán estoupar os treitos de pizarra fina... Pois terei que baixar ao Prado a mirar ises Riberas pra informare a Mr. de Ségonzac. E ¿si escribira a miña nai?»
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516898.xml
sucede, por exempro, con «ila», escrita tamén «ínsoa», «illa», etc; «pasagen», «defendemento» «taula», etc.
Pro aínda hai mais: no mesmo castelán —e xa se non fala do portugués— ¿cantas non son as verbas que s'escriben con variación de unha ou dúas letras sen que, porén, deixen de siñificaren o mesmo?
Non cabe, pois, motivo pra o temore, nen causa pra o acoramento de que algunhos escritores, filólogos e puristas nosos dan mostras, por vegadas, d'estaren poseídos. A lingua galega, que xa avantou moito no vieiro da sua unificación, se amostrará unificada relativamente cando lle chegue a sua hora. Aquela hora que non pode darse no intre actual pol-a sinxela razón de que o seu rexurdimento foi iniciado fai pouco aínda.
NÓS
Hai que dare tempo ao tempo e agardar a que percorra o seu camiño obrigado. I-estonces, doadamente, sen violenzas, se terá realizado o feito que os impacentes de hoxe, acuciados por un nobilísimo afán patriótico, quixeran xa que se tivese realizado.
A iso imos con resolución. Os feitos ben craro nol-o din. De taes feitos o mais relevante, o que cicais faiga concebir unha mais cumprida e forte convicción de que será indefectibelmentes, é iste, ver como todol-os galegos que son figuras soerguidas i-esgrevias da intelectualidade galega contribuien con ardimento patriótico a laboura xúrdia do cultivo intenso da lingua. A ista laboura insuperábel na que por dereito propio ocupa un posto de honor Anxel Casal, o creador e sostedor da editorial «Nós» en cuia honra e homaxe foron feitas istas liñas.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516865.xml
NÓS
MINGOS
Come, come, meu amo. Eu andívenlle no xuzgado mais de dous anos por unha eistrema que non chegaba a dúas coartas nun barazal de dazasete cabaduras. Enténdeme? E gañei, centella!
D. XOQUÍN
E gastaches?
MINGOS
E gañei, recorcio! E olle que así ninguén mais puxo o pé nas miñas herdades, e si chego a perder, dígolle D. Xoquín que acaban comigo: hoxe virianme ás leñas, mañán ás fabas, outro día ás herbas... A xente diría: bah! non che se mete en xusticia que xa é home sin amigos.
SOLÓN
Moi rebién pensado, si señor.
D. XOQUÍN
Coitados de vós! Dádesme mágoa; véxo as vosas feridas e láiome delas con toda a miña ialma. Porqué non vos correxides? Sondes de caste mais rexa e valente do mundo, pro estades como apodrecidos. Orgaizáivos entre vós, por parroquias, e resolvei na sociedade os vosos litixios, á boa fé. Canto aforraríades, e non soio de cartos!
SOLÓN
Os señoritos como Vd...
D. XOQUÍN
Eu endexamais fun un señorito. traballei dende neno, fixen a pulso a miña carreira, gañei sempre pra o meu pan e pra manter aos meus; defenuín sempre que a terra ten de ser pra o que a traballa, que as herdades hermas do señorío deberían ser ouxeto de incautación, que o que non traballa non ten dereito á vida; que os cregos non teñen nada que facer na política, que os políticos deberían sair direitamente do pobo, que unha sociedade que recofiece privilexios é unha sociedade que grorifica a servidume...
SOLÓN
Vostede, D. Xoquín —y disculpe— sempre tuvo sona de ser un anarquista.
D. XOQUÍN
E vostede, Solón, que vive á conta destes
175
parviños, que lle zuga o sangue, que os volve tolos co-a sua xurisprudencia de camiño, que é? Qué sona lle temos de pór?
SOLÓN
(Con maxestuosa serenidade) Eu son un hombre de orden.
D. XOQUÍN
Ti escoitas, Mingos?
MINGOS
Escoite vostede, meu amo; eu si que sei o que son: un escravo. Escravo da terra, do gando, da muller, dos fillos, do crego, do cacique, do usureiro, dos veciños, do segredario, do demo que os leve a todos. Ando a traballar como un negro dende que nacín e non tiven aínda intre de repouso nen anaco de ledicia.
D. XOQUÍN
Salváivos, irmans. Deponde miudezas e xuntáivos, orgaizáivos; sondes os mais e os mellores. Olla: toda a parroquia debería sere unha gran sociedade, cos mais vellos e independentes por dirixentes. A sociedade mercaría o xofre, as sementes, o sulfato, os abonos, as ferramentas, e aforraría todo canto gañan os tendeiros; a sociedade vendería direitamente as colleitas, e tería mellores feiras; a sociedade resolvería as xusticias duns veciños cos outros...
SOLÓN
(Erguéndose asombrado e saindo de súpeto). Vostede está mais loco que un sarillo, patrón.
D. XOQUÍN
Tolo, si, tolo de todo, mais toleo por vós. Galicia é a terra mais fermosa, rica e fecundo do mundo, debería sere a mais farturenta, i-é a mais probe de cantas hai esparexidas por ahí endiante. Compre que todos nos poñamos na grande obra da sua salvación: hixiene, limpeza, traballo, cultura, método, órden, verdadeiro órden, orden auténtico. Tí crees en min? Tí crees en min, meu vello Mingos?
MINGOS
(Conmovido). Eu sí. (Con moito medo). Pro non llo digo a ninguén.
Pano rápido
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516859.xml
NÓS
do Carballo, tamén finado, que demostrou as suas maníficas condicións, e outros mais afortunados, que poideron sobresaír con obras posteriores xa ben logradas. Varios non voltaron a escribir, quizaves por falla de meios para pubricar os seus traballos ou por lies mancar o estímulo. Estes volumes en aparencia insinificantes, contribuiron d'un xeito especial a afincar e modernizar o romance galego, e a lle dar un caraiter mais vilego, mais universal, arredándoo do tema rural cáseque costante nas produzóns escritas devanceiramente en galego.
O meu ouxeto ao facer este resume non é senón tencionar un abalo de estímulo pra uns, bezar o outros, alentar a todos, sen esquecer aos editores que, coma no caso de Anxel Casal que foi quen mais libros galegos leva lanzados á rua, compre que teñan
169
sequer o apoio dos que sentimos degoros de outer unha grandeza literaria pra a nosa fala rexional certos do porvir trunfal do noso poto e do noso arte.
Está cáseque virxe en Galicia o campo do romance. Hai figuras e temas, feitos e paisaxes, que agardan aínda nos agros, nas ruas, nas fábricas e na outa sociedade, por prumas que os describan con toda a intensidade que o arte literario préstalle ás narrativas. A creazón d'un premio anual de relativa contía podería ser un estímulo para os escritores e mais para o púbrico que iría ganándolle apracimento á letura dos romances galegos atraído pol-a sona do premio, e facendo así que esta modalidade literaria camiñase de feito á sua consagrazón definitiva.
A Cruña.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516897.xml
NOS a ortografía a que recramaba remedio e unidade: era toda a gramática, que cabezeaba por todal-as partes».
E «Gaziel», o ben coñecido xornalista catalán, manifestaba n un artigo pubricado n'«El Sol» có gallo da eisposición do libro catalán en Madrid, o que segue: «As peripecies e vicisitudes de iste idioma eistrano —refírese ao catalán— son inenarrábeis. As de orden interno, soiamente, non teñen comparanza sinón có eistrambótico desenrolo dos pequenos que medran abondo de présa; en eisceso. Cada dez anos ise idioma muda de pele, como as serpes, e troca de sintáxis, de ortografía e até de léisico. As obras literarias catalanas envellecen como ises casos raros de homes que se deitaron có cabelo préto e ao espertar atopáronse con él cano». Si ista Eisposición en lugar de limitala aos dertadeiros vintecinco anos, se houbese tomado de mais lonxe, n-ela teriades ollado tres ou catro linguas, media ducia de sintaxis e duascentas ortografías difrentes».
Arredándonos agora do caso da lingua de Cataluña, que tanto nos dí, i-enfocando a nosa ollada por outros vieiros, imos a decatarnos de que tampouco se achan moito en razón os laios dos nosos puristas cando protestan iradamente de que a medida de que a producción feita no idioma vernáculo se arrequece coa pubricazón, sempre a medrare, de obras novas, a nosa lingua adequire tonalidades, facetas e termos novos. Elo, dempois de todo, é o natural. Elo é o que sucede e sucedeu decote con todal-as linguas que se achan ¡enascendo, voltando ao seu esprendor e máisimo cultivo. A iste propósito nós faguemos nosas istas verbas de Carlos Soldevila: «Ningún idioma nasceu, como Minerva do cerebro de Xúpiter, armado de todal-as armas. O latín tamén escomezou por sere un dialecto rural e mesquino, e non foron certamente os labregos do Lacio os que lle deron ás pra elevarse aos supremos misteres do esprito, sinón os poetas, os xuristas, os ouradores, nutridos todos de cultura helénica». E o mesmo Soldevila engade: «Acúsase, por exempro, aos framengos —téfiase en conta que o artigo é faguendo referenza ao movimento framenguista— e até fai pouco se acusou aos checos (e se po-
dería acusar aos letóns, lituanos e estonianos si a erudizón dera pra tanto) de crear unha lingua artificial ou arbitraria.
Pro, Señor, ¿até cando se iñorará que todal-as linguas cultas, todol-os linguaxes aptos pr’a filosofía, son fillas de un esforzo de convención ou de artificio realizado sobre o patrón xenial da cultura grega».
Corroborando isto poideran citárense diversos casos. Eisí, por exempro, o de Rumania: No século XVII unhos cantos literatos de iste país formaron cós dialectos que alí se falaban un idioma pra os misteres literarios, idioma que dende logo era artificioso, inda que se afincaba na realidade dos dialectos vivos, e qu'é o que se cultivou dende aquela, e qu'é o que segue cultivando. Rovira Virgili falando do proceso de formación da lingua checa dí: «...até certo punto, pois, o checo moderno resulta un idioma artificial. E obra dos filálogos, e saleu principalmente dos diccionarios. Faremos notar, de paso, que iste feito é un argumento poderoso contra dos qu'en materia de linguaxen creen de abondo na naturalidade, na espontaneidade».
¿Por qué, pois, abraiarse, porque no galego literario actual sucede exactamente igual que sucedeu nas demais linguas que circunstanzas diversas, principalmente políticas, puxeron en trance de desaparición e que, emporiso, voltaron a seren cultivadas e a abrangueren aquela categoría de linguas cultas, de linguas literarias que hoxe teñen. ¿O galego é unha de tantas linguas e por selo sofre e pasa pol-os intres e contixenzas que todas elas sofriron ou sofren. Non hai ren que determiñe a sua eiscepción e por iso o galego axústase, no seu desenvolvimento actual, ao que é lei xéral, e que por selo obriga sen eiscepcións.
E xa pra rematare teñamos ben presente que iso de que a lingua galega se achase mais unificada n outros tempos non pasa de ser unha argallada doadamente comprobábel. A iste respecto ollemos o que se lee no antergo moimento da prosa galega que se tidua «Crónica Troiana». Faguéndoo eisí fitaremos como sendo ela obra de un só traductor amostra emporiso, algunhas siñificacións eispresadas con verbas difrentes. Tal
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516876.xml
Borrador OCR local de apoyo. Úsalo solo como pista débil cuando la imagen sea ambigua; si contradice claramente la imagen, prioriza la imagen:
OS RUÍNS
(NOVELA)
Por Xosé M.ª Álvarez Blázquez.
DUAS VERBAS DO AUTOR
Do mesmo xeito que o outro humorista Pitigrilli, sempre anceiei faguer unha grande novela de catro centas páxinas. Mais os azos marraronme, i-a pruma enferruxouse-me ao chegar a certo intre.
En troques, téñovos de ofrecer estes cativos froitos, que eu non sei coma hei chamar. N-iles ollarédes a fonda influencia d-unha crás de leituras que estivo n-algún tempo tan á moda. A vida canalla e escura dos travesados, dos cativos, dos traspoleirados, tara da sociedade e podre do xénero humano, farávos un intre tremer de medo ou de delor.
(Mais non, meus amigos. Iso fagulan aquiles libros nos que eu quixen ir beber. Por iso que os coñezo ben, vouvos amostrar un criminoso que non é criminoso, un suicida que non é suicida, un ladroeiro que non é ladroeiro. Mais o segredo que fique entre nós.
Pra a sociedade han seguir sendo os ruíns...)
O ANARQUISTA
I
O AMIGO DO MEU TIO
Non hai moitos anos; aínda estudaba eu na Escola Normal. Vivía no casal do meu tío, i-a vida entón non tiña pra mín desacougos nin mágoas, na sua sinxeleza. Mais algo aconteceu que empurróume a cabilar. Deica aquila non matinara mais que na abuída literatura dos precursores ou no amor inxel que a prol da pátrea rebuldía en mín. De alí pra adiante deprocateime de coma no mundo había algo mais.
porta. Erguínme e funna deschoer. Na cuciña berrou a noca pementosa da criada:
—Se é o amigo do teu, tio dí que non está!
Meu tío estaba, e andaba a se esmornar dando voltas de noria n-un ban alonxado, d-outra banda do casal.
—E quen é ise home?
—Un anarquista. Que non saiba o teu tío que veu il.
Non hesitei. Ollei pol a ciumeiría, e... o amigo do meu tío! Endexamais o tivera dediante de mín, mais se non podía duvidar: aquil home que agardaba da outra veira da porta debía ter sido o descubridor do anarquismo.
Deschoín.
—Está don Ramiro?
—Saíu, señor.
—Pacencia. Viña ao comprimentar, sabe?
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516884.xml
194
frencia a prol das madeiras do «Archipiélago Magallánico», coma il dicia. Estudou a custión do arraste e do esturigo forestal e puxo en evidenza, perante os ollos de dona Hortelinda, a grande iñoranza de Avelleira no trafego madereiro, que ia comenzar.
As derradeiras verbas díxoas o doutor Carballeira ollando a Avelino de enriba a embaixo, e faguendo un remuifio co seu brazo, que parou de súpeto, pra apuntarlle co dedo índice, cal se lle marcara unha pancada de esgrima.
O silenzo que viu trás do chuveiro desfixóo a dona, dicindo, mimosa e maina:
—Ai, Xesús!, e qué cansos póñense vostedes co-as madeiras e mais os trafegos. Falen d-outra cousa, homes de Deus!
—Abóndalle a razón —interviu Avelino con saña—. Somos uns poucas vergoñas falando d istas consas diante de unha dona. Ao final os trafegos se non arranxan a falar d-iles...
—Mais é perciso falar pra os coñecer! —berrou teimoso o señor Ramirez.
—Non embargantes, non sempre o coñecimento d-un choio é indespensábel pra sair ben d-íl —vadiou Avelino.
—Logo vostede, en qué fía pra o arranxar? —chimpóuse don Bento.
—Na casoalidade.
—jNa casoalidade!
—Ouh!, ouh!, tolice... —rematou o doutor.
—Na casoalidade —teimou ainda Avelino Abelleira. —Eu teño por boas as verbas d-aquil que dixo: ao final, a casoalidade é o que mais importa.
—Eisi as temos perdido!
Don Crisante e don Bento olláronse alelados, e, coma se as suas faces fixeran espello, surríronse os dous do mesmo xeito.
IV
ONDE AVELINO ABELLEIRA PERDE A FÍO
Sete días tiña soufrido Abelleira as «ledicias do mar», e ainda non ben romatada a mañán do oitavo arranxóuse pra ir a xantar, na seguranza de que xa o agardaban a ma-
NÓS
trimonio e mais o doutor. E noso home apañou a cadeira no intre mesmo que o doutor Carballeira botaba ao ar o seu devandito «eisi as temos perdido!»
E Avelino Abelleira decatóuse de coma naide respondía ao seu saúdo, tanto mais amizable e inxel canto mais o tiña marmurado. As faces cadráronlle entón máis acedas que de ordinario i-as continenzas -mais fridas que de costume.
To recén chegado xulgou preciso —non sen grande traballo— escachar aquil silenZO noxento:
—Decatáronse vostedes do bo día que temos?
As tres facianas acedas olláronse uns intres, e unha muradela de silenzo interpúxose antre os seus beizos e os ouvidos de Avelino.
—Certamente eispréndido —marmurou ainda quedamente o meu amigo, que dimpois d-istas verbas puxo roibéns deica a caluga.
As resultas foron as mesmas, e, coma non tiña menos de acontecer, co gallo de unha «cativa doenza», da que naide tomou conta, Avelino fuxíu atristurado pra sua camariña.
As perguntas que fíxose a sí mesmo o malpocado non son pra cabilar. Anceiou tornar a faguer as suas conversas das diadas derradeiras, mais non conqueriu atopar ren deslouvabel n-ilas. Mais de todol-os xeitos —matinaba— non compría hesitar: il tiña feito algunha cativeza. E na certidume dilo, adeministróuse os mais baixos alcumes que home algún poido endexamais matinar. Il era isto, il era aquilo, il era o de acolá!
Abafado pol-o esforzo saíu ao ar ceibe e acendeu sabeamentes un pito no cabo do outro. Feito isto, e namentres ollaba aos cachóns a faguer ronsel lá embaixo, apañou a idea de dar ao matrimonio i-ao doutor toda sorte de pagamentos e requéstas; porque il era isto, e aquilo, e o de acolá..!
V
AVELINO SABE UN COUPLET
Mais foi vao degaro, pois Avelino atapou a táboa valdeira no intre de xantar do si-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516812.xml
dará moito que falar, que quedará na nosa historia literaria com'unha coordenada do esquema da nosa poética universal.
A novísima poesía galega ofresce ao crítico outro grupo de poetas de moitos méritos, que representan outra roita no renascer da literatura vernácula. Refírome aos que eu chamo poetas de evoluzón, que, co a sensibilidade propia da súa época, seguiron o camiño da tenre enxebreza. Hai n'iste grupo un dos poetas mais grandes do noso tempo: Luis Amado Carballo, a quen adicaremos especial atenzón.
Luis Amado Carballo (con Manoel Antonio) abre o fogo contra a simpreza dos devanceiros, mais na súa obra procurou en todo momento estar fortemente avencellado á tradición poética da Galiza; mais n'il a tradición ten un valor absoluto i-espritoal, dinámico en esenza: enxebreza, galeguidade, n'un sabor intrínsicamente vernáculo. Amado Carballo e Manoel Antonio teñen a primacía dos innovadores, e representan no rexurdimento da lírica galega os dos matices que lle dan caraiter á poesía novísima.
Amado Carballo é un dos nosos mortos. A nova xeneración de poetas galegos xa conta con dúas ausenzas exemprares: Manoel Antonio e Lois Amado Carballo.
O presente ensaio quere fuxir das formas biográficas, para enxergar exaitamente os caraiteres da poesía galega novísima. Non vamos, pois, a dar as datas d'unha vida que para nós ten un valor trascendental e non aneidótico; mais sí faremos constar que a xuventude de Luis Amado Carballo —morreu en 1927, aos vinteseis anos— deixou no aitual renascimento un ronsel de mestre, con dous libros de pcesia que señalan o mais belo frorir do noso tempo.
Otero Espasandín, dixo falando d'iste poeta, que hai que deixar pasar algún tempo para falar con xusteza da sua obra xigante. Inda o temos moi perto de nós, inda traguemos o seu nome pol-as nosas ledas festas, para poider ofrescer un estudo adecuado que require imperiosamonte os cristaes da distancia. Destonces sobresairá a sua personalidace e veremos n'il un dos millores poetas que tivo a Galiza de todol-as abundanzas líricas.
No 1922 pubricou un conto, en «Alborada» de Pontevedra, i-en 1923, en «Lar» da Cruña, outro conto. O mesmo o pirmeiro —«Maliaxe» — que o derradeiro —«Os pobres de Deus»—déron-no a coñocer com'un artista de primeira manitude. Mais onde Amado Carballo aleda os azos da xuventude do seu tempo, é na poesía. En aquela data escomenzou a faguer versos que foi espallando pol-os xornais e revistas galegos; dempois de moitos traballos por difíciles situazós económicas, pubrica o seu primeiro libro de poesía: «Proel», que viu a luz púbrica en 1927. A atenzón de Galiza enteira ficou de pendurada do gaio d'iste libro. O mesmo ano de tan estraordinario acontecimento literario foise do noso lado para sempre... Os amigos e a editorial «Nós» pubricaron o seu libro póstumo: «O Galo».
Os versos de Amado Carballo, inda os mais descuidados, revélano com'unha sensibilidade esquisida. A sua emozón galega, o seu senso enxebre da poesía, o seu gran temperamento, póñeno no primeiro lugar da poesía novisima. Fixo poesía con unha fonda seriedade, sin deshumanizala, porque a poesía para él foi a gala mais bela da sua alma galega. E n'isto é superior a Manoel Antonio. Amado Carballo sigue a hestoria lírica da sua raza, cravando no máis outo do panorama vangardista a arela vibrante da poesía do pobo. A poesía de Amado Carballo é e será popular, e n'isto descansa a sua superioridade.
Quizais para os espritos intransixentes da nova literatura, deixou Amado Carballo as súas azas de innovador para soerguer a lírica racial do degaro modernista. Pero foi sempre un gran poeta galego. O seu libro «Proel» é tan importante na hestoria lírica de Galiza como pode ser as «Follas novas». O seu libro póstumo «O galo» é a sua consagrazón, aínda que nós estimamos que iste libro non saiu depurado axeitadamente.
Na poesía de Amado Carballo canta a saudade, como no máis fondo da alma da terra:
Que arelas tan fondas sinto
de deixal-a alma vagar,
de perdel-o corazón
como unha dorna no mar.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516860.xml
Nunha casa calquera dunha vila calquera do país, o escritorio dun señor vindo a menos. Algúns libros, algunos coadros, algunhas cadeiras. D. Xoquín --trinta e non sei coantos anos-- está a escribir.
MINGOS
(Dende fora, batendo na porta). Él dá licencia?
D. XOQUÍN
Adiante.
MINGOS
(Entrando). Co seu permiso.
D. XOQUÍN
Boas tardes, Mingos; pasa.
MINGOS
Avanta, Solón (a D. Xoquín). Fólgome de velo tan bón.
SOLÓN
(Entrando). Tenja moi buenos días, Don Xoquín.
D. XOQUÍN
(A Solón). Salud, colega. (Adiantándose efusivo aos dous). Qué milagre por eiquí? Qué contades?
SOLÓN
Vimos por una palabrita.
MINGOS
(Saudando). E a señora? Está boa? E a señorita Sabel? Vostede, meu amo, está que dá xenio velo. Louvado seña Deus!
por ALVARO DAS CASAS
D. XOQUÍN
Sentáivos. (Ofercendo tabaco). Un pito? (Aceitan. Solón alcende con fósforos, moi gobacho; Mingos fai lume co a pederneira, ofercendo primeiro a D. Xoquín).
MINGOS
Desimule.
D. XOQUÍN
Tí sempre ao antigo; está ben, meu Mingos, moi ben. E a parenta? E os cativos?
MINGOS
Por alá andan, meu amo: ela mallada de andacios i-eles feitos uns pillaváns. Olle que o máis pequeno sáille unha troita de moita pinta. Andalle ás mozas como un home.
D. XOQUÍN
Fai ben, ten a quen sair. Aínda non topastes con él n-algunha fiada? Habedes andar a paus pol-a mesma rapaza; xa verás.
MINGOS
Séica tolea. Eu xa non me teño das pernas.
D. XOQUÍN
Pois o que é si te chegas a ter, capaz és de inzar no país enteiro. Quén non te coñecera! (Pausa). E vostede, Solón, como van esos xuicios de faltas?
SOLÓN
A lo preceutive imos tirando. Aún onte le metí un intredito al Carpagas como para fendelo; pra eso bástome solo. Vostede bien sabe que non he sido juez de direcho por que non me petó la gana. Algo mais saco así: hoy una consulta, mañán una demanda,
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516817.xml
NÓS
hermita de Nuestra Señora de Cortegada, que consta por cartas de pago que mostró firmadas de Pedro de Abalo y Amaro Troitiño, maestros que fueron de dicha obra, mas ocho reales que llevó Pedro de Abalo, cantero, por hacer la pila del agua bendita».
Libros de Fábrica da Ireja Parroquial de Carril.— folio 19.
AGUADO (Antonio).—S. XVII, Organista.
No ano de 1677, déronsalle por orden do Concello de Ribadeo Antonio Aguado, maestro de nenos é Organista «100 reales por haber enseñado a unos mozos una danza de paloteado para regocijar el día de San Juan».
Apuntes sobre Ribadeo, publicados en «Las Riberas del Eo» en 1884.—Tip. de J. M. Puebla Pumariega.—Ribadeo, 1929 pág. 80.
ALVAREZ (Francisco).—Entallador ou Carpinteiro.—S. XVII.
No ano 1664 abonáronselle a iste artista vinte é catro reás, por facer os guardapolvos de madeira dos altares colaterales da parroquia do Rabiño (Ourense).
Libro I dela fábrica dela Parroquial Yglesia de San Benito de Arnoya compuesto año de 1793 a costa de su Abad el Dr. Melchor de Seña Tejero fol. 31.
AMEIGEIRAS (Antonio).— Escultor Século XVII.
Iste artista interveu na construcción do altar maor da Parroquia de San Giao de Guimarey (Estrada).—Sen duvida é o mesmo que figura no libro «Galicia Artística» de Couselo Bouzas co nome de Antonio uas Ameigeiras.
Papeles soltos do Arquivo parroquial de San Giao de Guimarey (A Estrada).
ANDRÉS (Maese). —Pintor.—Veciño de Ribadeo. S. XVI.
No ano de 1542 mandouse, por orden do Concello de Ribadeo, se lle pagase a «Maese Andrés», pintor, «dos ducados por las trés historias del retablo de la Yglesia de la Atalaya» chamada tamén da Trinidade.
«Apuntes sobre Ribadeo», publicados en «Riberas del Eo» en 1884. Tip. de J. M' Puebla Pumariega.—Ribadeo 1929.— Pág. 29.
F. Langa Alvarez «Ribadeo Antiguo».— Madrid.—Imp. Mercurio, 1933.
ANTONIO (Domingo). — Prateiro. — Padrón.—Tercio primeiro de S. XIX.
No ano de 1813 compuxo a cruz parroquial de Vilagarcia de Arousa, para 6 que se lle deron once onzas de prata, é tres centos reás.—No mesmo ano compuxo é dorou o cáliz é se lle pagaron 120 reás.—Consta que vivía iste artista en Padrón.
Libro de contas de Ireja Parroquial de Vilagarcía de Arosa.
BARROS (Antonio).—Maestro de Canteiria.—S. XVIIT.—Os Nogales (Lugo).
No ano de 1782 rematou as obras da portada, enlousado, e alongamento da Iglesia de San Andrés dos Nogales (Lugo), iste «Maestro de cantería y mampostería, cuyas obras ascendieron a diez mil tres cientos reales de vellón, y se pagaron 190 reales y 28 maravedís a Pedro de Río, cantero».
Libros de Fábrica de la Yglesia de San Andrés de los Nogales, comenzados en 1758.
Bouza Brey: «A ireja prerrománica dos Nogales».— Arquivos do Seminario de Estudos Galegos.— VI.— Santiago 1933.
BISPO (Juan Antonio).—Organista.—Século XVIII.— Viveiro.
No ano de 1784, Juan Antonio Bispo, ofreceuse a desempeñar vitaliciamente a plaza de organista por tres centos reás ao ano, aceptando a proposta o Concello de Ribadeo.
«Apuntes sobre Ribadeo» publicados en Las Riberas del Eo» en 1884.—Tip. de J. M. Puebla Pumariega.—Ribadeo 1929, páx. 146.
BURGUÉS («P. Maestro».—Maestro de obras.—S. XVIII.
É obra diste artista, P. Maestro Burgués, a escaleira que baixa dende o claustro alto a Irexa do Mosteiro de Poyo, que a fixo no ano de 1731.
Victor Lis Ouibén: «Veinte y cuatro horas
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516870.xml
a consecuencia d'unha porfía sostida polo crego increente c'un pelegriño en col da transubstanciación, e que Deus operou o miragre pol-as oracións do pelegriño.
Outra aínda fala d'un cabaleiro descoñecido qu'entrou na eirexa no instante en qu'o crego increente consagraba e que desapareceu sen que ninguén o vira máis.
Outra qu'aseguraba que todos os anos se renovaba o Santo Milagre no cálix do Cebreiro, como no San Graal de Wagner.
D'eiqui ven a idea de pôr no monte Cebreiro o Montsalvat e da orixe galega do San Graal.
Ista hipótese ten a seu favor as razóns seguintes:
1.ª O acharse o Montsalvat da leenda, asegún Wolfam von Eschenbach na Hispania cristiá dos primeiros tempos da Reconquista, non longe dos mouros, e no camiño de Sant Yago de Galiza, circunstancias todas que se dan no monte Cebreiro.
2.ª O acharse no camiño francés, ao longo do cal nasceron, asegún amostrou Joseph Bédier, as máis das lendas épicas cabaleirescas e monacais da Europa.
3.ª A circunstancia do renovamento anual do milagre, conservada pola tradición no Milagre do Cebreiro.
4.ª A importancia do misterio eucarístico en Galiza, amostrado no feito d'apareceren o cálix e mail-a hostia no noso escudo d'armas, na exposición e culto perpetuo que se lle rende na Catedral de Lugo; no levar o escudo d'esta cidade o Graal en campo de gules, ou seña de sangue, etc.
5.ª O atoparmos n'algúns cruceiros da nosa Terra a figura d'un anxo recollendo no cálix o sangue que deita do costado de Cristo, o cal indica ser esta idea familiar e corrente na tradición galega.
6.ª Se o nome de Montsalvat ou Montsalvatche, houbérase d'interpretar por monte salvaxe, temos qu'a lenda do Cebreiro insiste sobr'as condicións de desolación e d'esposición aos trebóns, ventos e neves que ten aquil monte.
7.ª O tipo Klingsor é aínda imitante en moitas cousas, coma son os poderes máxicos, as riquezas do seu pazo, etc., aos mouros encantados das lendas galegas.
8.ª O nome do castelo de Corbiere, onde Chretieu de Troyes di que se custodiaba o San Graal, podería ser unha interpretación francesa do de Cebreiro.
A opinión máis moderna que lle supón a todas estas lendas unha orixe persa.
Unha chea de textos persas teñen sido estudados n'istes derradeiros anos, textos mazdeístas e textos maniqueos, com'os atopados polos alemáns en Turfan e Kyzil. Antr'istes textos atópanse o Gahmuretnâmeh, o Parsîwalnâmeh e o Gâwânnâmeh. Istes textos foron utilizados por Flegetanis, o astrónomo. O texto d'iste, en escritura maniquea, foi atopado polo armenio Kyot ou Guiot, non en Toledo, na Hispania, senón en Dolet, d'Ispahan, na Persia, antros anos 1147 e 1163, e verteuno ó francés. D'il colleron os seus respectivos Parsifales, Chretieu de Troyes e Wolfam von Eschenbach. Parsîwal quer dicir frol persa. Igualmente, o nome de Klingsor ven do alcume do abade do mosteiro buddhista de Schalokia (chamado Clinschor); o de Lohengrin, de Lohr angerín veloz mensaxeiro; o d'Artur d'Arta Chusru, o piedoso iluminado; a Zazamank, de que fala Wolfam von Eschenbach, non é Salamanca, senón o país dos tatexos, no delta do río Indo, etc.
O cal todo non deixa de ser estraño, pois os alemáns Zimmer e H. Pütz tiñan determinado, en traballos publicados na Zeitschrift für französische Sprache und Literatur, qu'os nomes propios das persoaxes das novelas asturianas, son d'orixe céltiga. E. M. de la Villemarqué comprobara que Chretieu de Troyes collera os seus asuntos dos Mabinogion do país de Gales. O rei Artur, ademais, é un persoaxe histórico, e ademais, por riba de todo, fica a lenda do Graal en canto copa eucarística, a historia de José d'Arimateia, que se non pode reducir de ningún xeito ás iranias.
O emperador Carlomagno trouxera de Terra Santa o corpo de José d'Arimateia, o cal estivo primeiro na Abadía de Moyenmoutier, nos Vosgos, e despois na de Glastonbury, na Inglaterra. En calquera d'estas abadías, asegún costume medieval, podeu ser creada a historia do Santo Vaso, con seguranza contaminada co-a do vaso céltigo.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516852.xml
162
lémr... Sabes algo de latín e tés na Galiza un xardín valle...
(Amaro se non estrana da bulra d'un home que leva pantalóns con barbas e os dedos lixados por puros de dous reás. Acende un cigarriño caro, e co gallo d'uns encárregos colle un taxi dándo unha direizón calquera),
Amaro.—(No taxi loitando co súpeto cansanzo do viaxe). «Valente folgo vou disfroitare co ista caste de amigos. Hispania! Acedume, alentos de allo, desconfianza, casino de pobo, cocido pelexento, franqueza de couce de mulo aragonés, lus de mansarda encaleada... Péchome. A traballar. Coma si tiver vinte anos... Xa non vou aos páledos Riberas... Ouh!, meu leito mol...»
Almorza en calquer restaurant. Incomódalle a evocación literaria dos manxares. Os salmonetes saben ao Mediterráneo de Blasco, o Rioja ten lábio de prosodia de D. Juan Valera y Alcalá-Galiano. Na «omelette» ao rhum arde un solpor ecuatorial de Conrad. Teráse de mantér de froitas coma os gymnosophistas. Seu habano esperta as envexas dos caciques chegados pol-a mañá con cartos dos Aontamentos pra conquerir milloras... Fuxe pra casa e déitase. Coitelos de lus meten pol-as fendas das fiestras pechadas a curiosidade da serán da rua prebeia. Colle unha «plaquette»: a «Ode genóise», de Jules Romain. Versos... sucalcos de laranxeiros, grandes xestos patricios, mármores diaclasados pol-o megasismo da Guerra. Chanta o dente n'un pelouro de Max Scheler. Soio ao miralo tipográficamente vibron nos párrafos pechos muscolusidás de pensamento e ria derradeira frase a lus de un cofredor pola porta ento nada. Amaro nin palpa os músculos, nin vai pol a poita. Vai serido socesivamente unha estadea de né boas de posibeles Amaros.
O Amaro-cadeirático (Sai as dez. Leva gaban e chisteira):— «Hoxe será intresante a érase: Ontem, choveu. Os mociños de Montefroso, de Ortigueira, de Bergantiños, da Mahia, de Dubra, de Barcala, do Ribeiro, da Limia, os caldeláds, padroeses, Ourensáns, dezaus, lugueses, son coma as carballeiras: mais ledos ca choiva: Hai maor lediza que eispricar Dereito Natural en Compostela? Con pouco esforzo isto sería un Oxford.
¿Deixei ben ordeados meus libros? ¿Ben dis posto meu interior? Teño medo quo leve o vento. Xa levo tres leiciós. Irei collendo scna por Galiza. E dirán os vellos: é merecente d'un vitor no craustro. Despoixa da clase irei a bicar os albres da Ferradura ¡N'un meu abó dibuxou un curazón! N’outro meu tio o Colexial, (hai na casa sua tésis latina: De habitáculo spiritus contra stoicos) cinguiu o rexo tronco c’un colar d’ouro como fixo Xerxes co amieiro do Helesponto. Hoxe falar dos Stóicos. Xente honrada, esgrevia. Petrucios do logar filosófico. (Os «chés» son os positivistas, a criada do crego a Escolástica). Os cónegos téfienos por repubricáns. Hai que pór un mediño no Cabildo e convencer ao Maxistral que Petrus Lombardus foi un recopilador... Un curso, dous cursos, tres cursos! Deus axude pra afondar na silva, pra pousar no xardín de tanta filosofía... Xa preciso de un discípulo, Hoxe farei disertar ao mociño da cariña cavilosa, e o traxe de loito qu'espertará os saloucos da nai cando il nas vacaciós chegue pol-a solaina...
(Camiñando fuxen os muros da Quintá. Fica un espazo deserto, cheo de vento. Pérdese n’un laberinto de ruas coma canellas, casas apodrecidas, algunhas bulreiras carautas de demo, de vella, de profesor, de gafo. Logo veñen rueiros, e comareiros tristes, e sebes alongadas e pizarreñas. Endexamais chega a ouvir as palmas do bedel chamando á clase. E un probe home, chisteira vella, chamineia do trén de Cornes, farrapos de levita doutoral).
Ouh! meu «Lardeiro» disforme Hugo Grotius das tabernas, magister do senso requintado da soia fórmula de atinxir o mundo sensibile: o ceibe beber! «Lardeiro» cínico scholarca enlameirado, deixa a compaña dos arrieiros que chegan de Pazos d'Arenteiro cas pernas lixadas de neve e trollo... ¡Váste emborrachare c'un doutor «in utroque!» Mal raio escache a Faculdade. Asina, en tasa de buxo, emborracharmos! Ri, animal, ri! Teño os foles cánsos, as barbas brancas, o curazón envolveito en touciñada... Aixiña ha toupar a miña arterioesclerosis. Axiña hei durmire no cemiterio non lonxe dos Casares, dos Teijeiros... «Lardeiro» chama pol a criada, deseguida. Non te embobes enxer-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516869.xml
NOS
soliferrea que s'atopan nas sepulturas céltigas, e que era o embrema da liberdade patria nos tempos das luitas dos saxóns e os bretóns.
Non hai dúbida de que na acculturación, na incorporación ao mundo céltigo da leenda do San Graal, houbo unha contamiñación ben crara —fenómeno ben coñecido dos investigadores de folklore e da literatura— co-esta leenda indígena preesistente, d'un vaso que ten relación co-a caldeira de Dagda, da mitoloxía irlandesa.
Outro pensar é o da orixe galega da leenda do San Graal. Esta hipótese foi esposta pol-o distinto arqueólogo Angel del Castillo, fundado en datos recollidos por il mesmo e n-outros fornecidos por Victor Said Armesto e por Bonilla San Martín.
A cousa xurdeu ao quereren localizar o Montsalvat, nos lindeiros da Hespaña moura. Hai na Hespaña moitos lugares que pretenden ser o Montsalvat, principalmente, tres: Monserrat, San Juan de la Peña e a ermida do Monte Cebreiro. Montserrat ten á sua prol a semellanza do nome; San Juan de la Peña, o gardarse en Valencia un cális de comerina que lle pertenceu, e do que din que foi o qu'empregou Jesus na Santa Cea; o Cebreiro ten o Santo Milagre.
Vexamos logo o que é o Santo Milagre do Monte Cebreiro. No cume do monte Cebreiro, arrentes do camiño francés dos pelegriños que da Europa viñan visital o Santo Sepulcro do Apóstolo Sant'Iago Zebedeu, eisisteu un mosteiro de monxes bieitos, fundado asegún o P. Yepes o ano seguinte —pol o menos, o hospital— á descoberta do corpo do Apóstolo, e asegún outros, no século IX pol-o francés San Giraldo, Conde d'Aunllac, mosteiro que recibeu doacións dos Reis Afonso VI, Afonso VII e Fernando II, e que pertencía á Congregación benedictina de San Gerardo d'Orleáns. N-iste mosteiro había hospital pra os pelegriños que viñan a Compostela. Todo foi ben, namentras non viñeron os Reis Católicos. Os Reis Católicos, co gallo d'ampliaren o hospital, obtiveron do Papa Aleixandre VI, en 1496, a incorporación do mosteiro ao de San Vicente do Pino, de Monforte, e a apricación das suas rendas ao hospital; e despois, cand'a reforma que fixeron nas Ordes religiosas, ficou o cenobio do Cebreiro na dependenza do de San Benito el Real de Valladolid, co que, as suas rendas, com'as dos demais mosteiros galegos, foron marchando pra Castela, e o antigo mosteiro benedictino do monte Cebreiro ficou reducido a un simple priorato, e mais tarde á singela eirexa que é hoxe.
Pois ben, n-esa eirexa gárdase un cális do século XII, no qual verificouse o Santo Milagre de se trocar a hostia en carne e o viño en sangue, carne e sangue que se conservan en dúas furniñas de cristal.
O licenciado Molina dí nos seus versos d'arcaico feitío:
«Un caso inefable también decir quiero
que en una hostia que fué consagrada
en carne perfecta vereis transformada
lo que cubierto se estaba primero.
Que a un clérigo idiota, que así lo profiero,
le fué demostrada tan santa visión
según hoy día se está en el Cebrero.»
O caso ocorreu, asegún o P. Yepes, no volume IV da sua Crónica general de la Orden de San Benito, do xeito seguinte:
Había un veciño e vasalo da casa do Cebreiro (ou sexa, do mosteiro) tan devoto da Santa Misa, que todol-os días, que chovera que nevara, aiba ouir na eirexa no outo do monte, sen endejamais faltar a ela. Aconteceu un día de trebón desfeito, de neve e vento, raios e centellas, que chegou todo canso e mollado á eirexa cand'estaba misando un crego, o qual, que já tiña consagrado, ao velo chegar d'aquil xeito, pensou pra contra sí, asegún a frase do P. Yepes:
—«¡Cual viene este otro, con una tan grande tempestad y tan fatigado, a ver un poco de pan y vino!»
Non ben tal dixera ou pensara o crego incrente e impiedoso, que a hostia emprincipiou a sangrar e ficou convertida en carne na patena, e o viño do cáliz volvérase sangue asimesmo. Deus demostrou d'iste xeito contra do crego impío, a verdade da transubstanciación.
Mais non é esta a única versión do Santo Milagre. Hai outra que di qu'iste verificouse
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516868.xml
178
lembranza da sua orige, remataron por vendelo, e mercouno Seraphia —por outro nome Verónica, a mesma que limpou co seu pano o rostro do Noso Señor cand'iba camiño do Calvario— e na cuia casa celebrou a Páscoa cos seus Apóstoles, e serviuse do vaso pra instituir a Eucaristía.
Por esta causa e pol-a de ter recollido n-il o sangue precioso José d'Arimatheia, a virtude do San Graal era asegún a leenda tan grande e forte, que quen o ollar, enfortecíase, ficaba san de corpo e d'alma, voltaba á varudeza da mocedade, e sintíase en todo feliz e satisfeito.
E non falla quen diga pol-o derradeiro, non ter sido o Graal un vaso, senón singelamente unha pedra preciosa, ou unha pedra mágica. (1)
AS VERSIÓS DA LEENDA
Hai dúas versiós principás da leenda do San Graal.
A primeira recibeu forma literaria de valor universal por man do francés Chretieu de Troyes, no século XII. (2) A segunda foi poetizada pol-o alemán Wolfam von Eschenbach, no século XIII. Da obra de Chretieu de Troyes *La Queste du Saint Graal*, hai unha versión galaico-portuguesa e outra castelán, feitas amas a dúas no século XIV. Do *Titures* e do *Parsifal* de Wolfam von Eschenbach, xurdeu no século pasado a obra cume de Ricardo Wagner qu'andivo todol-os teatros do mundo, anqu'il, estimando a calidade d'arte supremo do seu *Parsifal*, cecais a realización musical e lírica mais grande a que ten chegado o genio humán, deixou defendido que s'executara n outro tado que non fora o seu teatro de Bayreuth, en Bavaria.
A versión recollida por Chretieu de Troyes asegura qu'o San Graal, custodiado pol-o Rei Pelles, por outro nome El Rei Pescador, no castelo de Corbenic, por outro nome Corbiere, foi descoberto e conquerido pol o puro Galaad, un dos cabaleiros da Ta-
(1) O Graal como pedra mágica, atópase nas leendas iránicas a que nos referimos mais abaixo.
(2) Hai versiós francesas anteriores á de Chretieu de Troyes, que non citamos, por non teren variedade sustancial.
NÓS
boa Redonda, fillo de Lanzarote do Lago, pra quen estaba destinada esta aventura, senon fora que, tendo cometido pecado co-a Raiña Gevebra, muller d'El-Rei Artús, non pudo acumprila, e ficou reservada pra o fillo que tivera co-a filla do Rei Pescador. Atal é a versión qu'a sua volta recolle Cabanillas en *Na noite estrelecida*.
A versión recollida por Wolfam von Eschenbach di qu'o San Graal foi posto pol-o santo cabaleiro ou rei Titurel no castelo de Montsalvat, en Salvaterra, confis da Hespaña Arabe, arrodeado d'mpenetrábele selva. Pol-a industria do mouro Klingsor, qu'era bruxo, Amfortes, fillo de Titurel, cometeu pecado co-a fermosa Kundry, e foi ferido Klingsor co-a lanza de Longinos, qu'o mouro roubara. Parsifal, rapaz salvaxe e inocente, guiado por Gurnemanz, un dos cabaleiros do Graal, despois de vencer a sedución de Kundry, trunfa de Klingsor e sana a Amfortas da sua ferida, entrando na confradía do Graal.
ORIGE DA LEENDA
Do San Graal fálase n-un Evangeo apócrifo aposto a Nicodemos, compañeiro de José d'Arimatheia no Descendimento da Cruz.
Din tamén qu'a primeira versión d'esta leenda fixoa en lingoa árabe e en prosa o mouro Flegetanis, na Hespaña, e despois, en Francia Guiot ou Kyot, qu'algús supoñen armenio, e que no século XII atopou o libro de Flegetanis na casa d'un anticuario en Toledo, fixo d'il unha versión, utilizada por Chretieu de Troyes. Foi iste o que misturou —din— a historia do San Graal co-a do Rei Artur e dos cabaleiros da Táboa Redonda.
Mais resulta qu'eisistia já un Graal céltigo cuia tradición remonta a moito maior antigüidade: o bardo Taliesiva refire qu'aló nos tempos do paganismo, no tempo da Patrona dos bardos, gardábase un vaso que contiña o tesouro de todal-as ccñecencias humanas, a cencia do pasado e do porvir, da poesía e da historia, da prudencia e do misterio do mundo. E qu'os bardos juraban riba d'una lanza sangrenta, das chamadas
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/12851683.xml
BOLETIN MENSUAL DA CULTURA GALEGA
Ano XVII ★ Ourense Xulio-Nadal de 1935 ★ Núm. 139-44
A
Asociación de Escritores de Galicia rende conmovido
Homenaxe
A
D. ANXEL CASAL GOSENXE
xerente desta revista, fundador da Editorial NÓS; editor patriota, intelixente e xeneroso, que botóu nas oito enfilacións dos ventos, co novo renacemento das nosas letras, as óptimas sementes do rexurdir da Patria.
GONZALO LÓPEZ ABENTE ALVARO DAS CASAS
PRESIDENTE SEGREDARIO XERAL
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516854.xml
Beben caladiños. Amaro lembra o corpo da Lola. Agora mais dondo, e levián, madu recido na «serre chande» do amor. Quixera fuxir e non fuxir. Non podía desaproveitar a posición sinalada pol-a muller. Ela dille adeus, espídese c'unha forte apreixa das mans. Na rua agarda un home. O Amaro sinte unha soedade de abismos que o cercan. Eisfroita manténdose na estreita aresta de roca, E despoixa da Primadeira fóise istalando arredor do Amaro, en vibradoiros circos, un despoixa d'outro, en hourizontes de serra, de mariña, de soma azul de interiores, de paisaxes ilustres de Europa, a lus de froita do vran).
Amaro (paseiando pol o adro da Catedral de Segovia). —«Amo iste silenzo d'herba profiladora das lousas. De fixo amo mais sabendo ser fuxitivo. Un pousar silandeiro d'azas de inzeito no correr do meu coche. Eiquí a lei román fáise hexámetro no correr do aqueducto. Ordea o pular bravo, o berro ibérico da serra. A nau da vila (comparazón do Licenciado Colmenares cuio libro toca Amaro como se percorre cos dedos o argumento d'unha pedra d'armas, usada pol'o tempo) ancora nas terras enxoitas. O solpór figura sementado por un labrego siñalándose no hourizonte de eidos. Lonxe o mudexarismo. A morte non teolóxica como en Toledo, nin penitente e mística asegún a fuxida teresián de Avila, nin funeral con grande orquesta barroca e latinizante de panegíricos salamanqueses. Morte humán, elegante, de pastora na serra da «Mujer Muerta»... Os pastores, os primeiros deportistas. Crari dade de Castela descoberta pol a xerazón do 98. Dinantes mediodía e serán. Dende Azorín a Baroja e Unamuno, luzada. Fortece e adeprende a pisar rexo por Europa...»
(Amaro saindo c'un vago proieuto de flanear vellas libreirías góticas de Nuremberg, esterricárese acarón da Artemisa germánica, ollos de Sta. Ottilia, corpo de neve ou mármor de Thorwaldsen no areal moldeado pol-a onda wikinga e cchtónica do mar do Norde, ou pousar os ollos no «ubac» dos Alpes, manto de soma e frescor botado ao hombreiro das cumes, deixouse engaloiar pol-a medida de Donostia. O acento euskaro cada mañán baptismado en augas antergas fala
NÓS unha Europa de comenzo e madureza. Pasea pola praza vella, mira a vidrieira da libreiría basca, corre as estradas que añudan fitas curtesáns nas faldras verdes dos montes. Fuxindo das coñecensas procura o recanto dos pequenos hoteles de boas donas lembradoiras dos caseríos e das esceas mitolóxicas da calristada. Mais aos poucos días a paisaxe, a fala, o ledo devalar da vida non foi nin decorado pra o vivir de Proenza. Unha mañá de choiva peneirada por escumas de foulas sentindose mozo estudante con arelanzas de pensar hastra a nacenza do pensamento, espíndose das formas, evadíndose da hora c'un pular de aas de albatros, Proenza meditaba n'un porto calquera da costa de Euzkadi..., o que recolle na ponte sonora o salaio derradeiro do río, o que se defende do turismo con muros de cheiro de peixe, ou o das casas coor de outono apreixadas nas redes mariñeiras... ollando a danzalidá d'un barco novo.
DAS FOLLAS DE LEMBRANZAS DO AMARO PROENZA
«Ista mañán fun a mirar o mar do Norde. Eiquí ainda durmían os cisnes. Os hoteles desertos apoiábanse uns nos outros pra se defender do arrempuxe do ventos. Ondas largasias, paralelas, metódicas. As dunas loiras que ca sua inocenza se defenden do mar Don Xohán germánico. Procede pra conquerilas por siloxismos. Cando trunfa como no Zuyder Zee é un trunfo dialéitico e trascendental. O Atrántico portugués c'un cantar houbera sido mais querido das dunas. Lembranza da Povoa de Varzim. ¡Aquil Heine da mar do Norde! Magóase a mañá. Metódica:espaventar a tentación dos ilustres fantasmas... Ser novo e sinxelo como a pai saxe. Millor: incorporar as boas esencias da arte na paisaxe mais ouxetivadas e cósmicas como os xogos do sol»,
18. N'un café de Ghent.
Algo teño adiantado. Miro a «Adourazón do Cordeiro», como un neno. Disfroito co choutar da auga do Fons Vitae. Río das barbas de aquíl santo. Non sei quen é. De neno xogaba e ría cas barbas d'un señor que era meu abó. A min parecíame Deus. O Deus
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/12851682.xml
BOLETÍN MENSUAL da CULTURA GALEGA
Direitor Literario
Vicente Risco
Direitor Artístico
Alfonso R. Castelao
Adeministrador
ANXEL CASAL
DIREICIÓN E REDAUCIÓN:
Sto. Domingo, 47—OURENSE
ADEMINISTRACIÓN:
Hortas, 20 — SANTIAGO
ABONAMENTO
Doce números, na Península 6'00 pesetas.
Fora da Península 8'00 »
Número solto 0'70 »
Os pagos son adiantados e os gastos de xiro de conta dos suscritores
NOTA
Este boletín non publicará mais orixinas qu'os que foran directamente solicitados pol-a Direición. Tampouco se fai solidario das ideas n-eles emitidos, a non ser dos que por non iren rubrados, enténdense que son da Redaución.
SUMARIO
A ASOCIACIÓN DE ESCRITORES DE GALICIA RENDE CONMOVIDO HOMENAXE A D. ÁNXEL CASAL GOSENXE
NOITE, por Serafín Ferro
ESQUEMA DA NOVA POESÍA GALEGA, por Augusto María Casas
ALDEA DO MONTE, por Outeiro Espasandin
APORTACIONS AO DICCIONARIO DE ARTISTAS NA GALICIA DOS SÉCULOS XVI AO XIX, por F. Bouza-Brey
NA OUTA TERRA DE ESTRELAS, por Aquilino I. Alvariño
A RAIA EURAFRICANA, por Modesto López Teixeiro
OLLA MIÑA BEN AMADA, por Gonzalo López Abente
ESPRITO POLÍTICO E FORMA CULTURAL DA NOVA GALICIA, por Francisco F. del Riego
ALBA, por Luis Manteiga
¡RECORDEMOS!, por Ricardo Frade Giráldez
O SORRIR DE DANIEL, por Ramón Otero Pedrayo
CAMIÑO DE PORTONOVO, por Xosé L. Parente
O ROMANCE GALEGO, por Leandro Carré
MITIN, por Álvaro das Casas
A LENDA DO GRAAL, por Vicente Risco
HISTORIA SINTÉTICA DO BOLETÍN “A NOSA TERRA”, por Victor Casas
OS RUÍNS, por Xosé M.ª Álvarez Blázquez
LEMBRANZAS E VALORACIÓNS, por Salvador García Bodaño
A UNIFICACIÓN DA LÍNGOA, por Ramón Villar Ponte
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516810.xml
Pol-as rúas dispersas
ibamo-nos fechando
cada un dentro da súa alta mar
No repouso d'algún vaso
todal-as noites naufraga o Bar.
«Navy Bar» é un ademirable exemplo de creazón. Eu quixera saber por qué os críticos non poden chegar á beleza d'ista poesía, cando é tan nídia e tan forte e tan verdadeira, cando tén unha realidade, como unha mazán ou como unha folla verde. Ista poesía soergue na poesía galega contemporánea unha categoría universal: Léde con agarimo, con emozón, os poemas de «De catro a catro» —respetando a sua especial grafía, que ten un valor no creazonismo-- e xa me diredes si non é Manoel Antonio un dos grandes poetas de Galiza.
Manoel Antonio, co-as súas influenzas de Vicente Huidobro, de Xerardo Diego e d'outros poetas creazonistas, ten persoali dade propia, e dá á lingoa galega, co-a súa poesía, unha prestanza esgrevía e fortemente enxebre. Ten iste poeta lugar preferente na vangarda da poesía contemporánea, dando a lírica g alega novísima unha roita de rexurdimento, na que frorescen poetas de forte pulo. N'iste grupo dos novos poetas galegos, o máis arriscado, temos de cítar a Euxenio Montes, Correa Calderón, Xesús Bal, Xohan Carballeira, Otero Espasandín, Luís V. Pimentél, Alvaro Cunqueiro e outros de menor importancia; pero n'iste esquema non ímos a falar de todos eles, sinon somentes do que deixou no noso renascimento un ronsel lumioso e fondo: Manoel Antonio. Para máis preno coñecemento remitímonos ao ensaio «La novisima poesía gallega: Aportación al estudio de la literatura gallega contemporánea» (1) e outros noticiarios pubricados encol da nova literatura.
Mais iste ciclo de puro ultraísmo, que se abre en 1922 co manifesto «Mais Alá», ofresce no ano de 1932 un nome que meresce estudo aparte: Alvaro Cunqueiro, poeta no que se defiñe a característica romántica do movimento futurista e se dibuxan crara-
(1) Folletón Literario de «La Zarpa». Ourense, agosto 1930.
NÓS mente as liñas fundamentais da literatura vernácula. Estimo que Alvaro Cunqueiro é o máis grande poeta galego do noso tempo, e espricarei as razós que teño pra afirmalo.
Pol a súa filiazón poética, Cunqueiro está enrolado no grupo do máis hermético futurismo; mais c'un senso fundamentalmente galego. É o mais enxebre dos nosos poetas novos. Empezou debullando as atoladas voces dos movimientos poéticos de sub-conscencia, a «antiga mecánica das pasiós e dos caraiteres» pubricando un libriño de poemas «Mar ao Norde» (1932) que o revelou com'un esprito sutil. Quizais esta forma de poesía subconscente deixou n'il unha influencia demasiado forte, que ía a desembocar no seu libro «Poemas do sí e non» (1933) n'un xeito francamente surrealista. Pero o seu temperamento de poeta, deunos un libro no que a poesía nova conquire unha categoría universal: «Cantiga nova que se chama ribeira» (1933), volvendo, sin perder a roita do futurismo, á máis requintada enxebreza.
O develador d'iste poeta é sin duda algunha o autor de «De catro a catro». E, Cunqueiro, devoto sinceiro do noso primeiro poeta vangardista, adicoulle unha elexía que ao noso ver é un primor de senso lírico. Para concretar os xuizos críticos d'iste esquema, consideiramos perciso reproducir isca elexía a Manoel Antonio, respeitando a grafía do autor por ser un dos principios estéticos da súa poesía:
Ollos si foi chorade funeiral de río
Distantes descobertas mar chorade
Ribeira tu en cristal torso iacente
Por loubanza de frol soño de illa
Ollos si foi en gaita despeinado
Descrabada color rimada amante
Chorade lúa nupcial por nadadora
Egloga d'outas mareas si quixera
Igoal adolescente en voz bucólica
Despedida de mans en obertura
Elexía tamén quixera si crecente
Tu por luz cardinal frol fenecida.
Atópase n'ista elexía un fondo sabor a verdadeira poesía; pol os seus versos, nídios e finos, xurde a gracia das imaxes belidas e tenres, cunha razón vital, dinámica, como
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516849.xml
NÓS
Esperla nunha data frorecida de esperanzas i ensonos ventureiros, pra perderse rendida e chamuscada ¡na noite do misterio...!
Mais non tremas, pechou nosos destiños un sagro xuramento, e xuntos venceremos sin desmaios a pena do desterro.
Iremos camiñando paseniño, co corazón ergueto, degarando amarexos e ledicias, hastra alcanzar o termo.
E namentras, sigamos añorando, namentras... ¡recordemos...!
Uns anos que se van, outros que volven en louco, incontenible movimento, enxendran e maduran novos froitos que veñen a segar froitos antergos.
Os fillos xa son homes, e nós... ¡xa somos vellos...!
¡Agora si que sinto esmorecerse o corazón no peito.
Fomos vencendo as loitas do pasado, mais oxe, ás do porvir... ¡téñolle medo..!
Teño medo a atoparnos novamente
os dous soios perdidos no deserto de outra vida que nace xa sin vida, sin coores, sin arumes, sin alentos..., ¡sin aqueles luceiros oscilantes de aquella meiga noite do San Pedro...!
Por eso me acobardo, ¡por eso teño medo...!
— ¡Creo en Dios...! —invoquei nas horas ne-i-alentándome ti, rezabas: ¡Creo...! (gras, ¡asi fomos loitando sin angurias, i asi fomos vencendo.
Conque, un pasiño adiante..., xa chegamos, xu no horizonte se apelumbra o termo..., xa alborexan os faros lumiosos do porto derradeiro.
Un esforciño mais..., outro esforciño..., ampárate de min..., non teñas medo..., que si os nosos destiños se pecharon n un bendecido e sagro xuramento, pechados seguirán mentras a vida non se perda na ¡noite do misterio...!
Hala..., un pasiño mais..., outro pasiño..., i en tanto..., recordemos ¡aquela meiga tarde de ruada..., aquella doce noite do San Pedro...!
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516892.xml
202
la. Rexistróuna de enriba pra embaixo, i-ao cabo, c-unha agulla longa e frida, furóulle o bandullo. E Liberata Ponte guindou pol-o cano a sua leda espranza: o líquido seroso de unha hidropesía.
***
A muller sandou. De alí a un mes tornou a coser tras o monstrador. Xa o seu pai encarregárase de arranxar o engano e desfaguel-o erro antre as custureiras, mais ilas deixábanna falar:
—Agora que xa o meu fillo morreu pódovolo contar.
I-escomenzaba Liberata:
—Se non fora certo, coidaríase un conto. Viña adubiado de capitán e tiña vinte anos. Era longo coma un alcolitre e forte coma un carballo. Falaba sen pestanexar. Nas xuntas dos beizos tiña de cote un río de verbas garimosas. Metéume embaixo da capa e levóume pra a veira do río. Eu non berrei, porque arelaba ollalo ateigado, acugulado de luar.
Co-a soma na face paresciao demo; co-a lua na face somellaba un deus. Deixóume na herba i-escomenzou a berrar: eu tremaba. Unha gargallada sua fíxome chorar. Chamóume volvoreta e to nei a rir.
Tamén ría agora. Dimpois de un silenzo elocuente tornou a falar:
—De alí a unha hora, ao fuxir o luar trás d-unhas nubens, mergullóuse no río, e non o tornei a ollar. Agora tamén morreu o meu fillo...!
E Liberata, n-un riso de parva, coidaba posuir a vitoria. Abafaba co esforzo.
***
Namentras falara, a agulla fixera nas suas maus desacougadas cen puntos bermellos de negazón.
Mais ao final, Liberata Ponte tiña a seguranza de que endexamais lle fuxiría, pol-os pretos buratos dos dentes podres, o íntimo segredo do seu ventre hidrópico...
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/12851685.xml
ESQUEMA DA NOVA POESÍA GALEGA
Por Augusto María Casas
A poesía galega do noso tempo, principalmente a chamada poesía nova, meresce un estudo fondo e serio. Xa ten a nosa lírica, nas derradeiras xenerazós de poetas, unha cabal amplitude, un ámbito de ciclo que esixe de nós unha preocupación crítica para acadar isas fórmulas arcanas que dan carácter a cada época. Percísase determinar o que hai e o que non hai n'ista poesía nova, que chea de azos e ventos, non deixou en moitos casos nin sulco nin semente.
Quizáis a poesía galega, dende os Canzoeiros, non tivo máis que dúas épocas que mereszan atenzón: o século XIX e a posguerra. O demáis non é sinon transición, aínda co-a sua sustantividade e forte influencia. Lembremos, entre outros tempos, no que trouxo aos nosos días os derradeiros ecos dos Precursores: a poesía do gran Ramón Cabanillas.
Non é intención miña defiñir o senso da poesía nova. Pretendo que nasza no espírito contemporáneo, co coñecemento d'ela, a súa valoración esaita. Non se pode dicir sistemáticamente que a poesía nova ten un «segredo» baixo o coal poda ser esquecida. A poesía nova meresce o mesmo estudo qu'a poesía dos Precursores. Fai uns anos podíase falar d'aquil segredo do espírito novo; mais hoxe non, que xa podemos analizar a obra dos novos poetas mozos, póndo cada cousa no seu sitio. Pasou a época «fauve» e cada un pode pasar a atención por unha porción de libros de poesía, e, co criticismo máis agudo, distinguir entre o verdadeiramente lírico e aquelo que só serviu para aledar un momento de novedade.
Non debemos levar o noso criticismo a falar n'iste intre do carácter d'una poesía, a nova, que non chegou ao seu remate, que ainda anda entre nós a súa Musa, que non podemos ollar en conxunto sinon con unha parcialidade estricta. Mais eu quero, por exclusión, estilizar os moldes da poesía nova en Galicia, depurar os seus froitos, soerguiendo da barafunda da avangarda, de onde xa, aquelo que pode ter unha influencia, que ten liña propia e xa dibuxa a súa caraiterística.
A poesía está en razón inversa do espírito crítico. Os grandes poetas galegos do XIX non sentiron a mágoa do seu criticismo. Rosalía, Pondal, Curros, non percisaron do seu íntimo análisis, nin chegaron endexamais a escoitarse a sí mesmos; coñeceronse como poetas, véndose n'isa imaxe do fervor do seu tempo; sabíanse pulados por forzas raciaes e percuraron sempre gardar o seu hermetismo, fuxindo da mudez esteticista. A poesía galega do noso tempo loita co-a verdade amara d'un virtuosismo que a fai fría i endeble. Os poetas novos chegaron ao seu propio análisis qu'é tanto como chegar a súa meta estética, e teñen, como súa, unha postura profesional e falsa, unha concencia retórica, valeira, sin afondar no cerne do seu propio senso lírico. Mouro postulado da lírica novísima, n'ista realidade de faguer as cousas fuxindo do canle do sentimento. asolagados n.s ideas e n'ises esquemas que, apesares de loitar contra as formas, son límite, precisión e academia, son as mismas formas voltas do revés, para inventalo todo e para arremedar un lirismo ouxetivo e falso.
Paresce como que o noso tempo non terá
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516819.xml
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516887.xml
NOS
cia e arumada. I-a grua inconmensurabel de Abelleira erguéuno da rua a unha outura moi por riba da de todol os rañaceos maxinabeis. Os dedos xiantescos do pantasma grua engruñáronse, i-o corpo febre do peleriño «chincha» enfanicóuse, a tempo de guindar a sua cheirenta perdamá de sangue. Tan noxenta perdamá, que o malfadado borreiro, na sua fonda fasquía, non poido menos de berrar:
—Por qué a haberei matado!
O LADROEIRO
I
O LADROEIRO XA
Era a unha da mañán e tornaban pra o casal os dous namorados. Casáranse faguía un mes, e gostaban de anduriñar os seus amores á brisa da noite i á lus do luar. Viñan xa cansos de percorrer os belidos arredores da anterga cibdade, e fóronse deitar, co sono nas pálpebras.
Non ben findaran de se mergullar no liño mesto, cando un témero e abraiante espirro saíu de-embaixo o leito.
— Antón! —berrou a muller. (Tiña na boca trinta e dúas castañolas.)
—Serea, muller.
I-o home chimpóuse ao chan.
—Saía de ehí, señor. Abula, pronto!
I-o outro surtíu:
—Peitoguéime antronte, sabe? Ten un tan pouca roupa...
—Quén é vostede?
—Un probe home, señor.
—E qué fai eiquí?
—Pois... vín roubar. Mais dimpois tomei medo. É a pirmeira vegada que o fago, sabe?, e non teño vezo: non sei coma hei começar.
—Por onde entrou?
—Deixeme gardal-o segredo. Coido que non ha ficar ben o ladroeiro que o conte todo.
—Boeno; pois agora, rua. Veña comigo.
—Sefior!
—Qué lle acontez?
—Teño tanta fame!
E namentres aguillaba deica o meigo necessário, pra que co-as suas recendentes retrenqueiras desfixera o feitizo, tornou berrar na sua mais fonda e tráxica fala:
—Por qué a haberei matado, Señor! Por gué a haberei matado!...
A condanida cursidade femeína, encarnada n-aquil intre en dona Hortelinda, tiña escoitado istas verbas, trás a porta do ban onde finaba de se perpetral-o medoño crime...
—Que lle imos faguer. Agora xa me non pode roubar.
—É certo.
—Rua!
—Antón—dixo a muller, que deica entón tivera a chola asolagada no liño. I-engadíu;
—Vai á despensa e dalle de comer.
—Deus llo premie!
I-o témero home saiu de alí a un chisco, rillando n-un toro de queixo, incrustado no meio de unha códia de pan.
* * *
Os dous namorados durmiron aguila noite encheitos de ledicia. Il por terlle amostrado ao ladroeiro a sua xurdia inteireza; ila por lle ter ensinado o seu feitio lanzal.
II
A FAME
De ali a dous días a escea recuncou:
—Perdóenme, señor. Eu non quería vir: estaballes de abondo gradescido pra tornar aos desacougar. Mais os tempos son tan ruins; naide se deixa roubar xa. I-eu voltei porque eiquí sempre tiña o meu queixo afiuzado. Sei ben que non é de ladroeiro esgrevio ademitir esmola, mais a fame manda, señor!
E unha vegada mais o malpocado chegou á rua, rillando cos dentes podres un anaco de queixo n-unha códia de pan.
* * *
De ali pra diante a decotio tifian os namo-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516879.xml
NÓS
E a lembranza da mocedade dáballe azos a cotío. A néboa tépeda espallábase pol o chan, cal se tivera anceio de cobexar a don Ramiro. Coase naide ollaba ao il pasar; os que aparescían, fuxían logo n-un recanto da rua, acugulados de brétema, coma i-almas en pena.
I-o meu tío cabilou:
—Que vas faguer?
Dimpois de un intre marmurou, quediño e xurdio:
—Fundirás unha ponte pra ceibar un home!
E don Ramiro tiña na face a lene surrisa dos herois.
* * *
Eran as doce menos chisco e ainda a bomba non estoupara. Meu tío agardaba desacougado, mais sen se mexer, achegado ao valado d-unha leira. Quixera fuxir, mais as pernas ficáranlle tesas, coma enferruxadas. No seu peito a taquicardia puña acordes de atabal.
N-un campadario da cibdade diron as doce: a mecha ficara ben acesa; a derradeira badelada foi un estourido infernal.
* * *
Xa levaba don Ramiro trinta minutos n-aquila ergueita posizón de santo de pedra. O frío arrecéralle as mans; as nocas pingábanlle coma estalactitas; no seu chapeu o orballo puxera folerpas de prata.
Tres somas quedas, coma cans famentos,
O S U I C I D A
I
O POETA
Xurxo Troitiña vivía a sua vida cansa e mainamentes. Tiña vintadous anos e ceibárase de servir a El Rei. Por ista causa non levara da vida unha ensinanza de prosaismo, que lle non vendería mal pra o seu esprito emocional, non pouco alonxado da realidade.
Vivía n-unha anterga e cativa cibdade do sul, e a i alma da lene paisaxe fixerao poeta.
achegábanse deica il. Tremeu fundamentos unha vezada mais. Ao cabo pasaron a par sua: no meio de dous polizas ía o anarquista c-oasmans trabadas. Don Ramiro acadóuse nun pulo:
—Vostede!—berrou.
—Eu! fun eu, fun eu!
—Endexamais deixarei...
—Cale a boca, señor!
I-o meu tío calou: compreendeu que o seu amigo estiverao ao axexar, e que agora arelal a pagarlle o favor.
Antre a brétema mesta perdeuse o anarquista na noite pecha. Levaba o peito tremante de ledicia.
E don Ramiro ficou co curazón ateigado de santa benzoanza.
* * *
O bó do meu tío ainda estivo n-un chisco de dicil-a verdade. Mais pensou:
—Se os «outros» o saben mataránno de todol-os xeitos; non han deixar ceibe a sua ccbardice. De outra banda, a xustiza me non acreditará: eu probe burcés, non podía sel-o criminoso; il, o ruin anarquista, teria sido sen dúvida.
* * *
I-os xueces condearon ao témero home da «aición direita» a un ano i-un día de cadea. Mais coma aquil ano cadrara bisiesto, o amigo do meu tío lapóulle á xustiza ise longo día, que sempre mete de mais...
Rubía aos montes, baixaba ao río, e sempre tiña no miolo un par de consoantes a se namorar.
Sabía un pouco da escura histórea da cibdade, i-era o cicerone obrigado de todol-os turistas papáns.
* * *
Deica entón vivira sen a inieizón animica do amor; e os seus versos eran tristeiros e choromicosos, coma pranto de solterona sen espranza.
Mais aconteceu que chegou ao pobo un
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516835.xml
NÓS
abondosos, han persistir no Sul e Oucidente.
E indudable que en mais dunha ocasión téñenos incruído no tipo atlanto-mediterránios.
Os pretendidos Atlanto-mediterránios cecáis non son outra cousa que unha mistura de Premediterránios e Prospectatores ou Armenoides marítimos, que un eisáre un tanto superficial xuntou nunha mesma crasificación. Da sua validez xa dudara tamén Haddon.
Até en certo número de homes célebres europeos, podemos atopar as características dos tipos premediterránios e subnegroide, principalmente do primeiro.
Federico Nietesche, o gran filósofo alemán, por eixempro, era un premediterráneo bastante típico. Coma il poderíamos citar moitos máis casos de onte e hoxe, pero non compre.
Isto é tamén unha demostración de que o nivel mental da raza ou razas que estudamos, é tan outo coma o das supostas superiores pol-os presuntuosos racistas alemáns.
Unha vez admitido o seu maior número i espallamento, faise necesario tamén o ampriar os límites dos seus caracteres xeraes. As misturas e influencias multiplicánse e, pol-o tanto, o conxunto ven resultar aínda máis heteroxéneo. Seguir estabrecendo dolicocefalia, prognátimo, prominencias
145
superciliares e pigmentacións escuras, coma regra constante, resulta pois, un pouco aventurado xa.
En efecto, parécen existir premediterránios baixos cara o leste e a Siberia incrusive, cuio índice cefálico é sensiblemente maior e cuia presenza obedece probablemente ás supervivencias dun tipo protoaino ou ainoide de época prehistórica. Kalinin, Gorki e outros prohomes soviéticos teñen reminiscencias dil.
Aparte disto, aínda se atopan noutras moitas bisbarras de dominio nórdico, premediterránios con pigmentación propias, na maioría dos casos, das razas que os arrodean.
Os homes dos “round barrocos”, que algúns chamaron “homes da idade do bronce”, e outros “poleo da taza con pico”. ¿Quén sabe senón constituían tamén unha mistura entre elementos premediterránios e armenoides? Téñase en conta que á súa outa estatura, braquicefalia e corpo musculoso, unían tamén un entrecello e cellas prominentes que non farían difícil a identificación no senso que siñalamos.
Acaso a nación da Europa onde máis abondosamente representadas se atopen hoxe as dúas ramas da chamada raza eurafricana, que acabamos de estudar, sexa Portugal; o cal non deixa de ser tamén, un detalle sumamente interesante pra nós.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/12851687.xml
NÓS
Mais sí debemos citar a tres ou catro poetas novos, que por eles mesmos esquecidos, foron elementos de primeira categoría no derradeiro renascimento da literatura galega: Denis Fernandes, seudónimo de Fernández Mazas, que por o ano 1930 anunciou un libro de poesía que non chegou a pubricarse: «Aleteia», inda que viron a luz, moitos dos seus poemas, nos xornaeis e revistas; Otero Espasandín, un dos poetas mais interesantes do noso tempo, que pubricou moitos poemas nos xornais e anunciou un libro «Alfabeto», inda non pubricado; Johan Carballeira, poeta revolucionario que traballou incansablemente pol-o triunfo da estética novísima e tén anunciado un libro de poemas «Cartafol», e Xesús Bal, «poeta para entre los tres o cuatro mejores», autor de ademirables poemas pubricados baixo o seudónimo de «X. Y.» e de varios ensaios en prosa castelán.
Un faitor de eistraordinaria importanza para o coñecemento da nova poesía galega son as revistas e xornais. En todas as follas de literatura galega dos derradeiros anos estivo presente a xente nova, sendo a súa colaborazón aportazón de primordial interés. Quen queira coñecer a obra dos novos poetas galegos ten que lér as revistas literarias, en cuyas páxinas gárdanse os seus máis belos froitos: NÓS, «Rexurdimento», «Céltiga», «Galaxia», «A nosa Terra», «Líbredón», «Ronsel», «Yunque», «Terra», «Galiza», «Resol», etc.
Para percisar as liñas fundamentais d'iste esquema, xa que se trata d'un precedente da novísima poesía galega, é perciso lembrar, con fonda ademirazón e agarimo, aos poetas que abren a época contemporánea, que nos trán a gracia do século dazanove e unen o noso tempo co renascimento alcendido pol-os Precursores. Refírome a Ramón Cabanillas, Noriega Varela, López Abente e Victoriano Taibo. A Ramón Cabanillas chamoulle Euxenio Montes, con grande xusteza, «o derradeiro Precursor», e a íl debemos o acento máis enxebre do noso tempo, ademáis de ter unha representación política e sentimental pol-a súa poesía afervoada i-esaltada. Os libros de Cabanillas: «No desterro», «Vento Mareiro», «Da terra asoballada», «O bendito San Amaro», «Na noite estrelecida» e «A rosa de cen follas», son a solemne consagrazón da i-alma galega: por tan outa razón, para os novos poetas, esaltados cantores da Terra, é iste poeta unha primeira categoría. Quizáis o noso esprito, nos momentos do caos vangardista, arredouse da poesía de Cabanillas, máis axiña voltou á súa devozón, ao lado de Curros, de Rosalía e de Pondal.
Noriega Varela, López Abente e Victoriano Taibo, interésannos; mais non sentimos por eles máis estima que por calquera de nós. Poetas ademirables calquera dos tres, teñen unha siñificazón moi relativa, pois representan unha poesía sin outro valor que o enxebrista. Ista afirmazón vai baixo a miña única responsabilidade, porque estou seguro que poden ter mór importanza para moitos dos poetas novos da Galiza. E tal digo, proclamando o meu respeto hacia a obra dos tres poetas que inizan en Galiza o modernismo, e non creio rebaixalos ao decir que Noriega Varela, por exemplo, non é máis interesante para un poeta novo que o noso Fermín Bouza Brey, e que Victoriano Taibo pode ter ao seu lado ao noso Aquilino Iglesia Alvariño. Pero de López Abente xa compre que recoñezamos que non tén par nos poetas novos, precisamente porque a novísima poesía galega non tivo ainda un poeta ao xeito pondaliano.
Postas as bases para sistematizar iste esquema, vamos a dibuxar as liñas fundamentaes da nova poesía galega. A primeira liña, sustantiva, que lle da caráiter propio, é o FUTURISMO, que si aparesceu como unha moda, responde a unha necesidade esencial, aun íntimo pulo, a unha esixencia formal de conquerir os máis longos camiños para o rexurdimento da cultura vernácula. Habia n’iste anceio revolucionario e moitas veces irreverente a arela incontida de soerguer a i-alma galega. Tan verdade é isto que nos primeiros pasos dos poetas novos do noso tempo, adivifiase o deseio de dar á nosa literatura categoría de universalidade, e, ao igual que en todal-as literaturas contemporáneas, na galega con especial motivo dado o abandono en que se achaba a enxebreza, lixada c’un pintoresquismo noxento,
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516872.xml
182
Agora, quereriades, sen dúbida que vos decrase o senso segredo da leenda do San Graal. Direivos. (1)
Eu estou eiquí desempeñando o rol de Gurnemanz, no Parsifal de Wagner. Parsifal entrou na selva de Salvaterra, e na sua iñoranza, matou un dos cisnes sagrados do lago. Levado diante de Gurnemanz, iste refírelle a historia, coma vos a ouvíchedes, e dalle consellos de piedade e de virtude, mais non lle descobre o misterio. Lévao ao Montsalvat, pra que alí, il vexa e comprenda por sí mesmo. E coma il non semella comprender, bótao fora. Mais Parsifal persiste. Resiste ao engado de Kundry, a muller sedutora e fatal, e vence ao mago Klingsor, conquerindo a lanza de Longinos. Vai á corte d'El-Rei Artur ond'o armou cabaleiro. Executa diversas fazañas, e sigue na demanda do Santo Graal. Chega de novo onda Gurnemanz, e coma sabe já, é ungido por iste. Entón é cando vai saudar a Amfortas e consagrar co-as suas mans a Copa Santa.
(1) O San Graal pode sinificar a Religión verdadeira, que se vai trasmitindo: da Caldea (cos primeiros Patriarcas) a Melchisedech, de Melchisedech a Abraham, de Abraham a Moisés, de Moisés a Jesucristo, de Jesucristo—por meio de José de Arimatheia—aos pobos de Oucidcnte, ou sexa aos pobos céltigos e germánicos.
Pode ser—e é seguramente—un símbolo eucarístico novelado, en relación tamén coa conversión da Cabaleiría terreste en Cabaleiría celeste.
Tocantes ao seu senso moral, pode variar naturalmente: na Escola da Sabencia, de Darmstadt, fundada polo Conde Hermann Keyserling, o discípulo discípulo diste, Dr. Erwin Rousselle, propón a leenda do Graal como símbolo pra a uutoeducación do esprito: débese meditar nela, representándose o cerne metafisico da individualidade como o Graal, o que o arrodea, como o templo do Montsalvat, etc.
Poia sua parte, todal-as sectas teosóficas e ocultistas, grandes profanadoras de símbolos, botáronse riba do Graal, dándo. lle cada unha a sua interpretación de fantasía, a qual mais desviada e injustificábele.
A interpretación poética do Cabanillas —de caraute moral e non metafísico—é ben preferíbele.
NÓS
Isto quer dicir que o misterio do San Graal non se vos pode decrarar con palabras. Vai no sangue da raza, e cada un teno que descubrir na intimidade do seu corazón.
Todo o qu'eu vos poidera dicir é pouca cousa. Gurnemanz representa a Tradición; Klyngsor a enveja, a revolta e o vicio; Kundry, a tentación; Amfortas a debilidade e a decadenza; Titurel o pasado edificador; o Montsalvat o lugar da redención e do salvamento; Parsifal a mocedade heroica, limpa de curazón, restauradora da pureza do esprito...
E despois? Ollai ben adentro de vós mesmos, e...
«Alá, da altiva serra—nun cume ergueito e [bravo dos lóstregos escravo—batido de trebón, hai unha cova augusta—sombriza e silenciosa nobre terra nosa—sagrario e curazón. [sa, No fondo, á craridade—d'un outo encanta[mento relumbra sanguiñento—un tráxico viril: aceso e roxo caliz—custodia do miragro labrado en ouro sagro—do cristaíño Sill!
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516848.xml
¡RECORDEMOS!
(PRA TÍ SOIA I-EN SEGREDO..)
por RICARDO FRADE GIRALDEZ.
¡Como añoro, miña rula, como añoro aquellos tiempos..!
Non sei si son os anos que decrinan, non sei si son os ventos que corremos de inguedanzas bretemosas, os que espertan no meu peito as moxenas aínda vivas de lonxanos sentimentos. Sei tan soio que non vivo si non deixo voar o pensamento. É perciso manter firme o espirito xa que o corpo, de seu, se vai torcendo, i-así xuntos os dous, arrimadiños, hombreiro contra hombreiro, anque os recordos queimen, irecordemos..!
Foi n-unha tarde de ruada meiga, n-un souto de sombrisos castiñeiros i-a compás de unha mística alborada. Foi na festa do San Pedro.
Duas miradas lenras, pasioales, atópanse no azul do firmamento, namentras que por riba do balbordo, cén paxariños ledos, mensaxeiros das almas namoradas, debullan un litúrxico concerto. Ti baixas os teus ollos, acorada, r-os meus ollos erguéronse hastra os ceos en percura da estrela da esperanza que ampare, piadosa, os meus anceos.
Foi na noite xa pecha de aquel día i-a lus amorosiña de un luceiro que unhas verbas se cruzan medoñentas buscando a seguranza de un afeuto. Afeuto que moi logo, foi cariño..., e mais tarde... ¡sagramento...!
Foi na noite de aquel día da ruada do San Pedro...
I-é n este intre, miña prenda, cando a vida dá comenzo. A vida ó natural, en carne viva, a vida de pasión, de sufrimentos, o camiñar a cegas polo mundo, tombos na escuridá, saltos no vento, unha ilusión que aluma, outra que morre, as campias en frol, os montes ermos, dando voltas a roda da fortuna, i-unhas veces Caindo... outras vencendo... Esa é a vida que pra nós comeza, ese e o ourente que por diante temos.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516875.xml
NOS
en número que casi chega ao medio cento. Siguelle Madri en menos cantidade.
A Bós Aires e Montevideo mándanse 50 exempraes de cada número a cada unha d-aquelas cibdades americanas, que os galeguistas e galegos emigrados lén con enteira devoción i-entusiasmo.
Nos meios ruraes galegos lése moito «A Nosa Terra» non somentes por aición dos Grupos galeguistas sinon por contar con unha gran cantidade de suscritores directos que a espallan; chegando a conoscemento de milleiros de paisáns. N esto os escolantes efectúan unha boa laboura da que ollanse a cotío os seus froitos.
A súa tirada actual é de 1.100 exemprares semanaes. Da laboura patriótica que realiza o boletín non é mester falar. Abonda, como
detalle, decir que é conocida hoxe en toda Galicia e que con moita frecuencia recíbense na adeministración pedidos de números soltos determinados e abonamentos directos. Eis exoosta, moi lixeiramente e de xeito cronolóxico, algúns detalles de nascemento, vida e actualidade d-este boletín que agora vai cumprir vinte anos de vida e actuación proselitista a prol da Causa de Galicia.
Rematemos este lixeiro traballo repetindo as verbas finaes do artigo de Antón Vilar Ponte no primeiro número:
«As súas follas serán dinas de coleicionar. Perpetuarán o pensamento d-unha época».
Así foi. O seu vixésimo aniversario coincide con esta hora xurdia de Galicia. Hora xurdia na que «A Nosa Terra» tivo unha inxente e decisiva infruencia.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516866.xml
A LEENDA DO GRAAL
Por VICENTE RISCO
PRÓLEGO
Imos tratar un tema centífico, un tema que por unha banda toca ao folklore e á etnoloxía, e pol-a outra á historia literaria e á historia do pensamento occidental.
Ora, iste tema centífico, eu quixera que servira pra algo na orde cultural, na orde social e na orde moral. Precúrolle un derivamento prático.
Por aí adiante din qu'a ciencia debe ser desintresada. Din qu'o verdadeiro home de ciencia proponse somentes o saber polo saber mesmo, sen que l'importe qu'o saber sirva pra algo ou non sirva pra nada.
Respondo: primeiro, que cando procurámol-o saber polo saber mesmo, já procuramos algo práctico, algo que serve pra algo, ou seña, procurámol-o alargamento do noso horizonte espiritual, e co-il o erguemento e a perfeizón do noso espírito. O cal é a cousa mais práctica e mellor que hai.
Segundo, respondo: qu'eu non son, propiamente falando, un home de ciencia, e polo tanto, precuro qu'esto teña un derivamento d'apricación á vida de todol-os días.
Agora, pra que serve a coñecencia da leenda do Graal? Pois imos ver:
As leendas conteñen a esencia condensada da tradición dos pobos. A y alma dos pobos esprésase nas leendas d'unha manei-
ra nidia e inmediata. D'eiquí a importancia que lles dan sociólogos e etnólogos coma Bachofen, Durckheim, Levy-Bruhl, Froebenius, Van Gemaep, S. Reinach, etc.
Ora, hoxe estamos n-un tempo de crise da cultura occidental. Non somentes é cousa que s'apalpa na vida diaria, senon qu'ainda os boletins, os xornais falan d'ela: crise económica, crise das ideas, crise da produción, crise do capitalismo, crise da posguerra, crise da democracia, etc., etc., o caso é que non s'oi falar d'outra cousa. Algo hai. Que hai? Que todo se ven abaixo.
E unha de dúas: ou é a fin do mundo, ou d'outro xeito, o único que pode morrer é o temporal, o pasaxeiro pol a sua propia natureza, o episódico, o accidental; mais s'os homes han seguir existindo e formando comunidades de cultura, entón a esencia histórica tense que salvar. A esencia histórica é a tradición. Logo, salvaranse aquiles pobos que se seiban manter achegados á sua tradición racial, e os qu'a perdan, morrerán.
Ainda máis:
A que se debe a crise contemporánea? No fondo, todos están convencidos: débese ao materialismo, ao positivismo, ao hedonismo: que da ciencia do XIX, chegou a entrar na vida e nos costumes. Pois polo tanto, precuremos na tradición as concepcións máis idealistas, máis espiritualistas, máis supernaturalistas, buscando n-elas achego contra da treboada materialista, namentras non pasa, que non ha tardar, se Deus quer.
(1) Esta é unha conferencia dita hai cousa de catro ou cinco anos no Instituto de Ourense, por convite dunha Asociación de Alumnos. Dende entón teñen aparecido novas cousas, dalgunhas das quales falaremos nas notas, nas que pregamos ao lector que repare.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516877.xml
NÓS
—Sintoo moito, mais...
Ouvíanse perto as pisadelas miudas do meu tío. Pechei de súpeto.
—Quén era?
—Un probe home que viña trabucado; percuraba un médeco.
—Vaia, vaia. Algunha grave doenza.
—Cicais.
—Diaño de mundo!
E pechouse no seu despacho. Bafeiei tondamentes, e tornei a pensar no anarquista. De certo, aquilo non ficaba ben: díralle co-a porta nas nocas. Recuei e deschoín quedamentes. Debruceime na baranda das escadas; xa il est6ba a chegar ao limiar.
—Boas noites, —berreille.
Esticouse n-un pulo:
—Que é o que di?
—Boas noites!
—Lle non entendo. Vou rubir.
—Que vostede descanse.
—Que non ten de vir tarde?
—Sí, iso é.
—Boeno: entón agardareino eiquí.
—Será millor.
E tornei a Rousseau. Mais a chola virábame e tremíanme as mans. Eu non sabía ren, mais adiviñaba na casa unha fonda e abraiante traxedia. Quen era aquil home? Por qué o refugaban? A qué viña?
Non quixen matinar mais. Soilo pensei que o amigo do meu tío tiña a pouca fertuna de ter nacido co aquila faciana. De non sere d iste xeito eu non sabería o seu pensar políteco.
Pouco durmín en toda a noite. Cabilaba no coitado anarquista, que coidaba ainda á espera de Don Ramiro. Contra a mañanciña soñei que o tiñan topado morto nas escadas, canso de agardar.
Ao outro día, ao sair pra Escola Normal, bafeiei fundamentes ao ollare que xa non estaba no limiar.
II
A HISTÓREA DA AMIZADE
Dimpois contóumo todo a miña tía. O anarquista tomou amizade co seu home sendo ainda un rapáz: xa tiña o meu tío dous fillos na escola, e ainda o outro andaba a triscar pol-as ruas. Era fillo d-unha probe familia, á que don Ramiro esmolaba no nome de non sei que santa sociedade de caridade cristián. Sendo xa un mozo conqueríu emprego n-unha imprensa. D-aquela databa o seu esligar de letras, que il afogou con leituras sociaes. Dimpois tivera mais de un mister. Ao final ficara sen ningún: era perigoso e soliviantaba aos compañeiros. Os patróns tremaban de medo ao ouvilo falar.
Nos derradeiros tempos adicárase a venda de doces de coco na rúa. I-o meu tío, que non gostaba diles, mercáballos a basto. Deica unha noite a pouco estoupa co-a enchenta. De alí a uns días coutáronlle a ven da: o anarquista faguía os «bicos de coco» con migallas de pan, xucre e azafrán. O probe home levaba a maliaxe entoñada na sua soma. E, unha vegada mais, ollou ao pulpo da fame chuchar nos escuros recantos do seu probe fogar.
A miña tía tíñalle pecho as portas, porque sabía que agora adequirira o oficio nugallán de se mergullar nos petos de don Ramiro. E home e muller rifaban a cotío.
Eu tomei intrés por aquila amizade, e decidínme aos axexar. Deica que un día conquerín sorprendelos n-unha das suas longas conversas.
—O cristianismo —dicía o anarquista— está trabucado. A sua caridade non é verdadeira nin pode abranguer todal-as miserias.
—Algo faise.
—Mais compre faguer mais. Soilo un sistema de rasoura sociae fará romatar as estremanzas.
—Non é doado, meu amigo. Olle o exem-pro de Rusia. A miseria ainda vive nos seus campos murchos.
—Rusia evoluzona. Abondará c-un par de anos pra todo ficar arranxado.
—Deus o queira.
—Quérenno os homes.
—Mais manderao Deus.
E dimpois unha longa parrafada sobor da guerra i-o feixismo, e Calros Marx e León XIII. N-ila puñan os dous todo o cura-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516878.xml
Borrador OCR local de apoyo. Úsalo solo como pista débil cuando la imagen sea ambigua; si contradice claramente la imagen, prioriza la imagen:
feu tío a mau do anarquis4% fixo un cativo »aíd de cari-
—Deus llo premie.
—Logo, coida n-il?
—Deus son os homes.
—Non teime, hom: é que Deus está á nosa veira.
I o anarquista saíu de alí a un chisco, canso do esforzo da sua dialéitica. Nos beizos do meu tío asionllárase a ledicia quedamentes.
III
DON RAMIRO TEN UNHA BOMBA
Ainda voltei a ollar outra vez ao amigo do meu tío. Era cativo i engruñado. Parescía da idade de don Ramiro e tiña a metade dos seus anos. Unha teimosa miopía puxéralle nos ollos uns lentes ovales de ariño de metal; levaba bigode e barba afiada, coma un espeto: unha barba bermella, preta e gris... Nas maus un eterno tremor histérico; a sua fala somellaba sairlle de unha xerra.
Aquil día viña desacougado e nervoso; trabucábase ao falar. Meu tío recebeuno coma sempre. E logo o outro escomenzou no morse da sua encinazón.
—Véñolle avisar, sabe? Mañán ten de estourar a folga xeral revoluzonaria. Vostedes debían percurar o perciso pra non morreren de fame. Imos trunfar. Lembraréime dos seus.
—Sosegue, hom; aquézase.
—Non, don Ramiro: eu digo a verdade. Teño enriba das hombreiras o peso de unha grande encomenda. Mais non estou certo de ter azos pra a romatar...
—Conte, abula! Que lle acontez?
—Olle don Ramiro...
NÓS
E o anarquista, desfaguendo un grande embrullo:
—Isto é unha bomba engadíu.
Meu tío tremeu.
—É pra min?
—Deus o fixera millor. É pra ponte do tren. As doce da noite téñoa de voar. Mais non poderei, don Ramiro, non poderei!
—Pois non-o faga.
—Mataránme...
—Ai, Deus!
I-a neve do silenzo puxo panos de morte na conversa. Os dous homes escomenzaron a dar viradas ao ban, coma diaños engaiolados. Eu, trás da porta, tiña n-un nuño o curazón.
—Fuxa!--berrou meu tío.
—I-os meus, señor? Teño oito irmáns, don Ramiro, e teño unha nai!
* * *
Non quixen ouvir ren mais.
Ao cabo do tempo saía o anarquista, con dous pesos de mais no seu chaleque i-unha bomba de menos embaixo o brazo. Deixaraa «esquencida» no despacho cobexento.
Cando o meu tío se decatou do «esquencimento» sinteu arrepios. Aquil home ía morrer sen compaixón.
Mais don Ramiro tiña xa no moilo a labaraba da sua salvazón.
Eran as dez da noite, i-escomenzou a ceare.
IV
A CADEA
A cea foi tristeira e cansa. A miña tía non sabía o que coidar do estraio xeito do seu home. Eu tiña o peito como unha lagareta a outa presión. Ao final arrincóuse a muller:
—Qué che acontez, Ramiro?
—É un grave choio. Teño de surtir de aquí a un anaco.
—Arroupáraste ben.
—Iso penso.
* * *
Dende moi novo non tornara meu tío a ollal-a rua n aquilas outas horas da noite.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516820.xml
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516882.xml
192
seu namoro a nova boa de unha leda visita. Escrebira a notiza con ledicia de día de Reis...
IV O SUICIDIO
Pouco a pouco íase perdendo aos ollos de Xurxo o verde belido da rexión miñota. Pasou as rías baixas con esprito de gaivota: degoiraba ter áas. Nos seus sensos a paisaxe anduriñante puña acordes de marcha trunfal. No hourizonte largazío, mozo a cada intre, aviscaba de cote unha resposta incerta ao seu degaro de namorado...
Nos xardíns esquencidos agardábaos o sol-por. E iles chegaron ledos, collidos dos ollos. O mar zoaba no peneiriño aos pes da muradela frolida; as gaivotas tecían benvidas no taboleiro bermello do ceo. O sol vencido aducíaos pra mañán.
I-o poeta pensou que é van faguer poesía cando a poesía anda a singrar con nosco.
Ao outro día atopóunos no xardín o limiar da noite. Mais os espritos trocáranse i-as verbas xermolaban ás vegadas acedas de mais. A eterna defianza dos ciumes puña no idilio a fel do arruzamento:
—Non, Xurxo, non: a carta era pra ti.
—Non acredito, Aparizón.
—Ai, Deus! Malpocada de min en te escreber! Denantes tivérase afundido o chan...
I-a contencia ía gañando outura na escada dos sons. Tiflanse as mans trabadas, en ¡er-
O ASE SINO
ONDE XURDEN OS PERSOAXES
Un bo día, de resultas acedas pra o meu amigo, atopóuse Avelleira n-un vapor de non moita embergadura, que tiñao de levar ás nosas antergas colonias filipinas, afeito, coma non poidía menos de acontecer, a
NÓS
cura mútua dos espritos, mais os espritos mareaban alonxados n aquil intre.
Co-as derradeiras raiolas, a moza Aparizón, n-un pulo de histeria noveleira, antre a fuxida das froles suicidas, guindouse dende a muradela de nocas ao mar. E Xurxo Troitiña, cos azos heroicos que empresta o amor, chimpouse tras d-ila, pronto á ceibar. Pol o ar, o camiño fixéraselle longo coma unha cadea perpétua.
Aparizón tiña na casa trinta e tantos premios de natazón. Xurxo coñeceu entón o que eran uns poucos metros cúbicos de i-auga...
Na pecha escuridón da noite i-o fondor o cadavre do probe namorado beilaba unha estraia trangallada infernal; o argazo do fundo seguialle o compaso; a escuma da i-auga salgada fartábase de rir, nos beizos carroñosos dos cons costeiros.
Na brétema da alborada uns pescantíns atoparon o corpo de Xurxo a aboiar. Da man do cadavre un peixe estafado teimaba en fuxir...
Aquil mesmo día os xornás ofrescéronlle ao tío de Aparizón: «O suicidio de un namorado i-o heroismo da sua noiva».
E don Amador principiou a ollar con bos ollos ao malfadado Xurxo Troitiña. E cando contaba atristurado a sua abraiante traxedia, teimaba en subraiar a donda paradoxa do seu apelido:
—Paréz unha andrómena, eh? Chamábase Troitiñal..
soufrir os abalose chocaladas que o vello Neptuno tivera o aquel de lle proporcioar.
Teis eiquí, coma aos poucos días do seu camiño sabía xa que o doutor Carballeira era infadigábel pra acodir a toda crás de xuntanzas. Naide millor que íl era quén pra dicir:
—E non habendo mais custións a matinar, fica ergueita a sesión.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516861.xml
NÓS
el otro de home bueno... Como me caigan las partixas del Abade de Roucos, limpo dez mil reás libres. Que me coma o demo si non.
D. XOQUÍN
O día que en Soutolongo a xente abra os ollos, quéimano vivo, Solón; dígollo eu.
SOLÓN
(Aldraxado). Rebustiano Pérez Pérez, pra servir a usted.
D. XOQUÍN
Solón é un nome insiñe. Ainda non-o sabía?
SOLÓN
Sei que me lo puso de alcume aquel canalla... Así lo vea comido de los corvos.
D. XOQUÍN
En castelán dise cuervos.
SOLÓN
Muchas gracias, D. Xoquín.
MINGOS
(Atallando). Pois eu viña, meu amo, pra lle consultar uns papeis. Non sei si sabe que merquei a seara do Caramuxo.
D. XOQUÍN
Fixeste ben; estremaba contigo i esí quédache unha herdade moi xeitosa. En troques de esnaquizar as terras compre xuntalas, pra facer éidos de bon traballar; a mitade do tempo váisevos en ir deiqui pra acolá, co-as ferramentas, gastando o día pol-os camiños. As terras xuntas trabállanse mellor, vixíanse mellor, gastan moito menos, e parez que dan colleitas dobres.
SOLÓN
Outros dicen que no; asegún las manumisiones.
D. XOQUÍN
As qué?
MINGOS
(Atallando). Aporveitei que víñamos á feira pra lle consultar un choio, D. Xoquín. (Dalle un papel).
D. XOQUÍN
Imos ver. (Pónse a lér a escritura que lle dou Mingos).
MINGOS
(A Solón, en voz baixa). Hoxe non dás unha.
SOLÓN
(A Mingos). Que saberás ti de leguislación viguente!
D. XOQUÍN
(Interrumpindo a leitura, a rir). Home, ten gracia.
MINGOS
(Asustado). Qué acontéz, meu amo?
D. XOQUÍN
Tamén pondes eiquí peta, guinda, millo, canastos, valados... Esto é a mais diviña eisaltación do bilingüismo.
SOLÓN
(Pedante). Escrebíuse con el código en la mano. A lo precentive desas palabras, son tan idiomáticas como las gallegas.
D. XOQUÍN
(A Solón). Vostede si que é idiomático, a lo preceutive.
MINGOS
Paguei pol-a seara trinta mil reás.
D. XOQUÍN
Mercastes ben; váleos.
SOLÓN
Por parte los derechos.
D. XOQUÍN
Suben a moito os de vostede, Solón?
SOLÓN
Por se tratar de mi compadre pasei en vintecatro reales mi trabajo. Vostedes alfen llevar bien más, ya lo sé, maormente por usar de título.
MINGOS
(A Solón, indiñado).—Ou váite ou cálate, recristo!
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516886.xml
196
delor, pechóuse no seu ban, i-esmagou a sua anatomía escontra a camariña de pedra.
E aquila noite deu morte a todol-os pasaxeiros do barco; inclusive a «Witiza», o adourado louro de dona Hortelinda.
A todos! Se ben é certo que en sonos soiamentes...
VII
ONDE ABELLEIRA CABILA NO ROMATE DO EMBRULLO
Acordou Avelino co arrayar, no intre mesmo que a guillotina caía dondamentes enriba do seu tremante pescozo. E n-un anaco percorréulle o miolo a sua vida inteira de embarcado; e tan a fuxir o fixo, que non parescía agás que, n-efeuto, estaba a viver ise intre derradeiro do axustizado, no que, asegún contan, o fuxir da lus é pouca en comparanza ao do pensamento.
Mais en troques de se deixar acocorar pol-a Parca, apañou o bo degaro de espertar, tanto mais a presa, canto mais abulíu o Morfeo en arredar as suas cadeas, tremante, coma estaba, cos medoñentos sonos que o Avelino Abelleira tivera o aquel de lle adeministrare aquila noite.
E unha vegada esperto, co-a friaxe do que arela apañar un romate, o noso home cabilou no seu rueiro a seguir: chimparse ao mar era tolice; conquerir un acordo cos seus nemigos, ficaba moi por riba de toda forza humán; pechar os cinco sensos, i-escomenzar cos maiores azos a sua tarefa, dende o intre mesmo de chegar a cibdade filipina, de cuio nome non é perciso lembrarse, tampouco era doado, xa que nila vivían os seus excompañeiros de táboa, aos que non ía fallar o tempo pra guindaren aos catro ventos a témera e medoña caroca do seu crime.
Eisí, pois, lle non ficaba outro camiño que pandar por unha vegada, dando a perda por ben vida, e tornar pra Galiza n-aquil mesmo camacho ruín que ainda arregoaba cara ao «Archipiélago Magallánico».
I a sua arela foi tan fonda, e il levouna a termo tan cegamentes, que deica tripar o relanzo do peirán vigués se non deu conta certa da aceda realidade. Todos os seus plans desfeitos, todos os seus sinxelos dega-
NÓS
ros apouvigados, derrubados, escachados; e n-unha verba, toda a sua vida afundida e amolada, por mor do folgo danado dos pasaxeiros mentiráns e barafullas; tan mentiráns, que ás poucas horas da sua intervención sherlockholmiana —a verba é do probe Avelino— deica o condanido e aborrecibel «Witiza» deprendera a dicir:
—Avelino matou « unha mulle!
VIII
A SOLUZÓN... DE AQUÍ A UN ANO
O que fica escrito contóumo a min, fai algúns anos, o meu grande amigo Avelino Abelleira, pirmeiro persoaxe d-ista histórea certa e mergurenta.
E contóuno ao ano de acontecere, poucos días dimpois de un, no que, a forza de boligar na lembranza, tiña cor querido desfaguer o posibel nuño fundamentae do embrullo.
Eis a danada soluzón, que demorou mais de tres centas sasenta e cinco mañáns en chegar:
Unha noite, cicais a do día da conversa noxenta do anay, atopandose Abelleira desfeito i-estafado pol-a viaxe, e amolado por un aquel do esprito, foise mais cedo do que adoitaba pra a camariña, no mesmo intre que o doutor escomenzaba a enxergar aos seus amigos o chuveiro d unha conversa sobor do sal ordinario.
Mais denantes de se deitar, tivo o cativo acordo de follear n unha revista ruín, que ao seu leito chegara, non sabía il por qué árdigos camiños. E atopóuna tan ateigada de parvadas, ia acedume rubíulle de tal xeito, que o seu surriso incerto deixou de selo eisí n-uns intres, pra deixar paso ao mais fondo en abafallo e fasquía que a sua face poido endexamais maxinar. E iste feito, cativo se cadra, influiu tan fundamentes no seu estado de esprito, que cicais sen il demeiar non tería acordado certas verbas, tristeiro piquer da sua maliaxe. Ollade:
Dispúñase Abelleira a un incerto sono, cando se decatou de coma un d-ises bichos asañantes que chamamos «chinchas» travesaba, co seu ar de burcés lacazán e satisfeito, o grande boulevard da almocalla cir.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516829.xml
RAZA EUFRICANA
Por Modesto López Teixeiro
ANTECEDENTES
Noutros traballos e disertacións temos aludido frecuentemente, e cunha relativa extensión, ao rol preponderante que o tipo eurafricano ten representado no desenvolo e formanza da poboación galega.
Il constituie, dende logo, entre nós, o estrato máis primitivo e a súa influencia ven resultare tamén unha das máis decisivas aínda hoxe.
Aparte disto, o interés do seu estudo increméntase polo feito de ser un dos tipos máis antigos, senón o máis, da Europa actual; hachándose emparentado co-as remotas razas prehistóricas de arcadas superciliares prominentes, fronte fuxida e cranio alongado, afíns dos australianos.
Todas istas circunstancias, parecérennos méritos máis que suficientes pra xustificar o adicamento aos vellos e misteriosos eurafricanos deste pequeno traballo que, hai xa algún tempo, proieitáramos.
* * *
Da existencia e orixens dunha raza eurafricana empezouse a falar, relativamente, hai ben pouco.
Parécenos que é Haddon o primeiro que nun estudo das razas en xeral, empeza a darlle a debida categoría.
Na súa obra: «As razas humanas e a súa distribución», divide aos homes en ulótricos, cimótricos e leiótricos, ou sexa de cabelos lanosos, ondeados ou lisos. A cada un destes tres grupos corresponden tamén unhas determinadas características somáticas que parecen xustificar bastante ben o punto de partida que pra a súa clasificación adopta o autor.
Na traducción castelán deste estudo, que temos á vista, entre os cimótricos, variedade dolicocéfala e subvariedade de pel de cór branco curtido e cabelo escuro, incruie aos Eurafricanos, apropósito dos cuaes dí:
«Cabello oscuro; piel más bien morena encarnada; estatura algo por bajo de la media; cabeza larga, dolicocéfalos (índice de 70 a 73), bóveda alta; frente retirada, entrecejo y cejas prominentes, pómulos anchos, a menudo prognatos; nariz a menudo ancha; ojos obscuros.
Tipo descrito por Sergi, Giuffrida-Ruggeri y Fleure, quién lo ha encontrado en el Plynlymon y otros distritos del S. de Gales. Se le ha notado también entre los vivientes en India, Somaliland, Abisinia, Egipto, N. de Italia, Cerdeña, Península Ibérica y otros lugares esparcidos en Europa. Es evidentemente un tipo muy antiguo, que ha persistido en sitios apartados. Fleure lo compara con un grupo de cráneos del paleolítico superior que comprende a Brünn I, Bïux, Combe-Capelle, Grimaldi, Chancelade, Galley-Hill, etc.»
Na traducción francesa, cuio título é: «Les races humaines et leur repartition géographique» distingue, en troques, dúas variedades de Eurafricanos: O primeiro de cabelos ondulados i escuros, membros grandes e corpo forte, e o segundo de cabelos rizados, membros máis pequenos e caracteres negroides que lembran a Grimaldi. A continuación afirma que un tipo análogo de cranio foi determinado na Arxelia, Somalia,
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516839.xml
NÓS
ria. Á repercusión na nosa Terra deste trastoque do espírito público ínzase pol a segunda década do novecentos.
As «Irmandades da Fala» fundadas por Antón Vilar Ponte; e Vicente Risco coa sua «Teoría do nacionalismo galego», axuntan arredor do novo idearium, xentes novas, voces mozas que decontado comezan a espallalo por aldeias e cibdades. Galicia é paisaxe emocional. Galicia sentiase en toda a sua conmovedora tristeza. Pero como dí Herder: pra intensificar o amor á terra, compría engadir o coñecemento ao sentimento. Ruskin dixo tamén que era necesario comprender a natureza en toda a sua agarimosa sinxeleza. E asín os nacionalistas que pregoaban a verdade da nación galega, sentían co ela a vivencia emocional da sua paisaxe.
Ergueita xa a nova doutrina que leva coma profesos a homes que destacan no campo de todas as actividades, iníciase a xeira proselitista que perdura e se tonifica ao través das xeracións. Os continuadores, a chamada nova xeración, e os mozos que veñen despois. Pra contér os pulos anovadores o marco español resultaba estreito e a unidade do principio de liberdade xa se vislumeaba, non na idea do Estado nacional que tiña caracterizado o Século XIX, sinón na de un Super Estado internacional, onde todol-os dereitos —os dos individuos e os dos pobos— ficaran recoñecidos e salvagardados.
Nista hora a mocedade galega fiel ecoadora disa doutrina nacional que os seus feitores lle entregaron, érguese en grupo pra reclamar con xuvenil impertinencia, non soio a sua parte na vida, sinón o timón da política e da cultura nacionais. O repertorio do seu dereito vai precedido por un feito biolóxico: a xuventude. E a tese do seu programa pode ser resumida asín: a mocedade de hoxe coida ter un perfil propio; síntese radicalmente diversa da madureza imperante; des confía das organizacións políticas e socias vixentes, e cree chegada a sua hora de operar; pra refacer unha Patria; pra anovar unha Cultura; pra empregar xeitos políticos que teñen un matiz polifacético e que están mui lonxe de bandeirías e de partidos. Chegou o intre de anunciar que somos un movemento, nutrido dun ideario, consciente do seu desti-
ño. Traemos en nós as forzas políticas máis decisivas e por tanto unha forza impulsiva de nova dirección.
ESPRITO POLÍTICO
O espírito político da nova Galicia, tense de entender desvencellado, pois, de calquera área de baixa politiquería que tén dividida isa masa amorfa que é hoxe a nosa Terra, en grupiños fechados, inaicesibres a toda transixencia do espírito. Eduardo Spranger no seu libro «Psicoloxía da idade xuvenil», despois de adevertir que a postura política da mocedade é variada nos distintos pobos e nas diferentes circunstancias históricas, recoñece que dun xeito típico, a tendencia insurxente e o descontento, caracterizan o empuxe mozo. Ante a repugnancia pola política vella, alguén berróu nos ouvidos da xuventude: «Apoliticismo!» —Non! Apoliticismo, non. Política, política nova. Política coma vello molde, coma estrofa clásica; pero con un contido inédito deica agora, con un fondo renovador. Política que teña coma principal oxeto o trastocar a vida do noso pobo, que nos faga sentirnos descravados no tempo e no espacio, pra que sexamos o fermento permanente da Galicia do mañán. Política que debe situar o seu foco de visión no infindo do tempo, regulando co íl o seu aituar. Do contrario, de pór ise foco de atención en algo próximo, concreto, correría o risco de que, ao non ser acadada, se iniciase a desespranza e o decaimento. A tónica rebelde e o acento iconoclasta, cecáis viñeran desviando a marcha do movemento xuvenil galego por roitas incerteiras, e trabucados camiños. Son intres de reitificar erros e de encanlar as nosas mocedades pol-os auténticos vieiros do noso porvir nacional. Mostra galega distas mocedades vixentes, é o estudante dista hora. É mozo do meio universal xuvenil: emporiso é deportista e ledo, ao mesmo tempo que profesional en cerne e político en revolución. 11 debe ser guieiro na marcha, iniciador na formación dos que adveñan vocacionados á nosa idea, e contén na pureza doutrinaria, meiatizadora da meta final.
O evanxeo programático e redentorista debe ir despois a toda a Galicia galega.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516864.xml
174
eles, farán por min o que fai D. Xeromo? Meus amigos, eran tan probes como eu!
D. XOQUÍN
O noso señor Xesucristo foi o probe mais probe do mundo.
MINGOS
Así o puxeron. Non quero pra mín nnha morte tal.
SOLÓN
(A Mingos). A lo preceutive debes falar con mais respeto del Altísimo.
MINGOS
Con respeto falo, Solón, e que morreu en cruz i-espido como un afogado non-o inventei eu, que a centos de cregos llo teño ouvido.
D. XOQUÍN
Cristo é a figura mais insiñe de todol-os tempos. Cando o Sr. Abade vos fale d El...
MINGOS
Non fala endexamais; váiselle a prédica en falar da repúbrica, do rei, dos deputados, dos rapiñeiros que lle van á froita, dos estremeiros da viña, e, craro está, váiselle o tempo. Non se lle vai así pra cobrar: non perde patacón, nen agarda por él unha hora. Como el dí, «os cartos fixéronse pra alivio da memoria».
D. XOQUÍN
(A Solón). Estou certo que vostede faría un crego dunha peza; xa terá estudado o seu de patrística, teoloxía, litúrxica, ermenéutica...
SOLÓN
(Ledo, a maxinar que o pillou nun erro). Non se dice ermenéctica en castellano?
D. XOQUÍN
Por agora non.
MINGOS
(Por Solón). Este o que daba era un bó abogado.
D. XOQUÍN
Así, así.
SOLÓN
Así, así? Pues a más de uno le puxen raya.
D. XOQUÍN
Aposto a que non.
SOLÓN
Y a vostede mesmo si téima mucho, a lo preceutive. Imos ver si resuelve esta consulta que yo resolvín: un veciño tiene una cabra que entra na viña de outro y le debulla una dúcea de cepas. Ven el despreféuto siete testigos. Como se ten de arreglar pra salir bien en el xuicio?
D. XOQUÍN
Home..., a verdade..., habendo testigos..., e sete!
SOLÓN
Pues fíxose tal cual dije e ganamos. Meu hombre reconoció sere sua la cabra, os testigos declararon o que tiñan visto, y enton meu cliente vai e dice al güez: a min a cabra desaparecéume na viña —estes víroma— e non volvín a saber dela. Y el demandante tivo de pagarlle a cabra. Descontadas las cepas, es claro.
D. XOQUÍN
E que se fixo da cabra?
SOLÓN
Meu cliente fuérala vender, por orden mía, a un tratante de la Golada.
MINGOS
(Por Solón). E dóulle un xeito, pois non?
D. XOQUÍN
(Con mágoa). Litigades por todo i esí andades de acabados. Pol-o que val catro pesos gastades corenta, e ficades tan campantes.
MINGOS
Os litixios non son pol-as cousas.
D. XOQUÍN
Entón por qué?
MINGOS
Pol-o aquel de quedar ben e probar que un ainda ten amigos.
D. XOQUÍN
Mais deso non se come.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516840.xml
Crear o ideal de «Galicia nación» como ideaforza do noso rexurdimento; e o de «Galicia, célula de universalidade» coma degoiro de armoñizar, lonxe de todo sono imperialista, a nosa Patria, na irmandade universal dos demáis pobos. Traballo cotián a prol da sua autodetermiñación política. Espallamento do principio da sua liberdade i eisaltación da concencia galega, orentando o senso progresivo co senso tradicional, xa que a nacionalidade é máis que un recordo, unha espranza.
Todo isto se non pode facer, por tanto, dende a área dun apoliticismo do que quixo ser outavoz na Hespaña, a «Gaceta Literaria» e que atopou eco nalgúns mozos inteleituás da nosa Terra; mais o seu programa sifiificaría pra mocedade galega e pra eisistencia da nosa Patria a castración e a morte, xogadas nas horas máis decisivas do noso futuro. Non pode ser, pois. Compre soerguer o esprito da Terra, orgaizala aproveitando as suas íntimas eficencias e impulala cara a sua finalidade. Despois, a nosa colaboración no aerópago universal de pobos ceibes, que non escluie, nin escluirá endexamáis as diversas e variadas formas de colaboración particular antre as nacións de intereses comúns e de culturas afís; e ainda cando fora un feito ista asociación ideal, elo non sifificaría que os pobos que a constituien renunciaran ás súas ambicións e que abdicaran dos seus ideás. Axudaríamos asin á salvación da vida internacional, loitando primeiro pol-a democracia interna, coma base de democracia internacional. Xa que si os individuos son, en efecto, os pobos en pequeno; os pobos son os homes en grande. Ou noutros termos: os pobos son, asegún feliz eispresión de Giuseppe Mazzini, os individuos da humanidade. Vaiamos logo, despois de tér orgaizado a Galicia, á obra de orgaizar racionalmente a vida internacional. É mester facer tábula rasa da edade meia que nos abruma ainda; declarar a todol-os pobos ceibes e iguais diante da natureza e diante da Lei; recoñecer niles a soberanía; chamalos a formar o poder público destinado á tutela dos dereitos de cada un, e crear a constitución universal.
Ben sabemos que frente a nós e frente á idea de levar a cabo a realización dunha
NÓS
política liberal obxetiva, especificamente peninsular, que teña por principal condición o recoñecemento da personalidade de todol-os contratantes, pra que haxa liberdade e seguridade pra os pobos ibéricos, érguense outras voces vidrosas e anacrónicas que sentan a afirmación de que «Hespaña quere ser nación de novo, mais pra pasar a un novo ideal de sobre nación. Pra afillarse a un gran servizo humán, ecuménico, e polo tanto diviño».
Pero ista aspiración dun novo Estado, atal e como o pensan os corporativo-imperialistas do intre presente, non abrirá nunca as portas dunha realidade. Porque o Estado hispano —que como dí Gonzalo de RepaJaz— logo que se ollóu dono dos novos mundos perdidos na inmensidade dos novísimos mares meteuse a ermidaño acolléndose á soedade dun erial, antre estéris e lúgubres granitos, no punto morto, máis morto do vello Continente Oicidental; non pode enxergar un punto de renacencia baseado na idea de seguir sendo garda dun panteón, tétrico edificio que xigantescamente repite a parrilla en que asaron a un santo, e que por panteón e por parrilla é un símbolo.
Porque ademáis, compre decirlles aos defensores dise novo patrioteirismo, con frase dun escritor contemporáneo, que non hai rodillo con bastante peso pra trocar ás montanas en cháns e alongar a seca estepa pol as crebadas e regadas terras da periferia; e que máis difícil é ainda extirpar as ideas, trocar as sentimentalidades, destruir a ialma dos pobos.
Contemplando ardidamente a paisaxe cibdadán e política que nos circunda, ollamos néla unha urxente demanda de liberdade. Dispoñámonos, pois, a executar os novos xeitos de vida. Non importa que ao facelo sexamos ladrados. O novo esprito mozo tén que abrir có cuño do noso tempo, a precio tan outo como se nos pida, boquete por onde se faga respirabel a atmósfera da Patria. Pra quen non tén liberdade, o primeiro é conquistala. E nós temos de recoller, apertada mente, pra Galicia istas verbas ispidas, erguendo o busto con vitalidade de renacida médula. Eis o esprito político da nova Galicia.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516816.xml
ABALO (Pedro de).—Mestre de obras.— S. XVII.
No descargo que fai o maordomo da ermida da ínsua de Cortegada (Carril) Pedro Suárez do ano 1652 dí «que dio 1181 reales que entregó a los canteros que hicieron la
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516853.xml
NÓS
gando a conxunción de Júpiter e Marte. Es mais besta qu'o «Instrumentum Pacis osnabrugensis». Ela éche da Mahía. Quérolle mordiscar os brazos rexos e brancos, sentir o ulido de agra marzal do seu seo...»
O Amaro escittor.—«Xa non son mifias ¿Qué fan riba da mesa? As suas irmáns fuxi ron. Onten a luzada pintaba por tras de Nôtre Dame. Tiña dous centos de coartelas, dispostas prà imprenta. Duascentas. Deiteime co día desfeito de cansacio ledo. Deseguida as coartelas voaron levadas pol o vento, e povoaron os albres, os treitos, as torres, as nubens. Algunhas fan de gaivotas, outras de barquiñas dos gnomos no río. Unha Primadeira de follas de papel. Ah! Ahl, é pra toupar ca risa. Aquil grande vento do parque do pazo galego chegoume guindar a obra. As lembranzas da miña terra, os fidalgos tolos qu'eu coñecín, d'acarranchapernas nas gárgolas, aniñando nos albres!.. Eu mesmo son vento. Non poido aquecer en ningures. Fungando nas chemineas esparexo as brasas do fogar dos castelos normandos, peto nos vidros dos hoteles de Trouville, chicoteando nas ondas lévoas ao asalto dos ialbos promontoiros de Albión. Virginia Woff escóitame pol a noite no Surrey, Francis Janmes trema pol a froita de seus pomares. Marcel Proust, na coba, envólvese en algodón como unha porca na palla pra non me escuitar... Detérme, detérme..., En calquera parte, no peito das rianxeiras qu'es pertan do sono verde, no fol da gaita escocesa, no lago de Lamartine, na grande pipa da taberna de Auerbach...»
(Esperta Amaro e fuxen as néboas dos sonos como pombas espaventadas pol'o miñato da lóxica. Sinte a fuxida da obra literaria, aire na follateira. Repasa os tipos de cadeiráticos ollados na Rua Nova cando foi colar en Sant-lago a Ampriazón. Sai pol as ruas ao empardecer. Pasando unha praza vai diante navigando un corpo de muller. Malicia de ulido de panadeiría, pé aínda tentador na mesa de diseición. Ela aduviñando un pisar coñecido, detense a soma d'un auto, e vólvese c'un sorrir: acusazón, comparenza, espranza).
A Lola.—«Amaro! Chega, hom. Si non che farei unha escéa. Anda, imos xuntos un ana-
163 quiño. Supoño que non terás reparo en falar c'unha castiza ¿Ou xa non sabes andar por Madril..?»
Amaro.—«Imos aonde queiras... Tí es das poucas xentes que comprenden as cousas! Me non farás o aldraxe de pensar que fuxo d'un pasado...»
Lola.—«O pasado! Vamos, hom. Nin que estivera a representare unha Comedia en Lara. Son a primeira en botalo lonxe como unha lata de conservas ao trapeiro. Si cavilar n'il! Lémbraste d'aquila amiga miña, a filla do herbolario da Porta Cerrada? Pois por faguer caso do pasado morreu queimada d'augardente pé dos muros do Matadero... Somos dous vellos amigos. Cada un é o que lle dá licenza a vida...»
(Entran n'unha Cervexeiría deserta. Amaro volta á lediza angusteosa dos días de amor de estudante seródeo. Concesión tardeira a un madrileñismo vellote, capa de sainetero, na prendeiría, con sol de touros. Logo meses apreixado pol'a cobra gasalleira do costume. A rua dos Estudios, nomeada ilustre e inxustificada. O abó da Lola, un tendeiro de honrado ferro..., cheiro e son de peirao bretemoso no ril madrileño. A nena orfa, randeándose ao voltar do Colexio, lediza do vello adusto nativo do val de Mena terra dos bós xogadores de bolos. Ao día seguinte do enterro con síndicos de Gremios e manga parroquial, a Lola comezaba seu viaxe na leda i escamastrada dilixeiza da vida. O matrimoño dende a sancristia de Fortuny ao merendeiro da Bombilla. O home, un pirata choutando da taberna ao negocio po: co. Amaro coñecera á Lola n'un cine de barrio...)
Lola.—«... Eu procuraba en tí a sinxeleza ea dozura. Ben sabía o porvír dos nosos amores. Sabes o que desexaba que foras pra mín? Non o amante rico e parvo. Isa sería a sadisfaición do sinvergonza do meu home; Quixérame vender a todos por diñeiro gardando pra tí o amor... Desexei a roina da tua casa pra mantérche eu ceibe de traballos cas mans curiosas. Terías diñeiro pr'os teus libros e pra te xuntar ca xente do teu estilo. E tí, ben o sabía, fuxiches de min seréo, e tiveches o bon gosto de nin te lixar c'unha mentira... Xa ves como sei enxergar a vida...»
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516851.xml
NOS
os libros de Leizig cando entre as serras de libros fai un Harz enfurruñado a testa de Don Xosé Ortega. Saúdanse con amor).
Escalona.—Pois xa che botaba en falla, mais como desexo o millor pr'os amigos, pensaba: «Si me atopar no seu pelexo non voltaba por iste corralón manchego». Ainda os que estamos eiquí coidámonos no deber de perguntar aos que chegan. Xa sei o que pensas. O que dixo Bergson no Palace. ¿Madril, capital europea? Pas encore.
Amaro.—«Es pouco xusto con Madril, querido Escalona. Surprendeiráche como eu enxergo a Madril-sanatorium. Xa ves. Eu galego, recriado na Europa, aprezo algo que non foi percibido pol-os Ur-madrileños, os Cro-Magnons de San Isidro, nin por os poetas dos Phelipes, nin por os Románticos do Café do Príncipe».
Escalona. —(Pensando pra sí: «tanto pisto de recriado na Europa por catro semestres de internado e seis viaxes de Agencia»). «Hom, resulta eiStrana tua coincidenza co sentido barrigudo de Mesonero, a risa de trastenda endomingueirada de Bretón de los Herreros, e a paisaxe do Parterre do Retiro... Bambalinas de San Xerónimo, e o Prado cas catro fontes dos bohemios chegados no tren de Cuenca...»
Amaro.—«Vexote vir... Pol-o Parterre pasea, D. Armando Palacio Valdés, lixando ca cinza de tagarfiina dos retirados, e ás fontes do Prado tés feito dúas dúcias de sonetos aprobadas por Emilio Carrére entre caram-
bola e carambola... Eu sinto outra cousa O
aer enérxico, a lus de ontura, a auga de serra, un barroquismo que non asoballa, os berros de mercado de pobo das ruas».
Escalona.—«Igoal se pode dicir de Angora, na meseta asiática.. Véxote nos altos do Hipódromo coidando roseiras cos señores da Institución...»
Amaro.—«Non. Angora cheíra á improvi sazón. Un acampamento con intenzón de raña ceus. Por Madril teñen pasado o amor e as decadenzas. Fíxate v!ista casa. Ten balcóns de tres panzas pra mirar o decorrer das procisións d’un italianismo ibérico non tan psicolóxico como o do «Chartreuse». Eiquí a historia é pouco asoballante. Moita prata e
moita seda do Imperio Ultramarifo.,.»
(Camiñan xuntos pol o Salón do Prado. Paxaros, rillotas nos arboredos. Tráfego de grande vila acalmado pol-a invisibre gaiola da Primadeira penduraca do Ceu azul por aramios de sol).
Atopan un patricio do sángue e dos diccionarios, Don Sant-lago Castroverde. Sái do Museu. vai pr'a Nacional. Seu gabán de pél envellece agardando pol-o percheiro da Hespañola. Fala co Amaro en ton conselleiro).
Don Sant-lago.- «Meu Amaro... Ainda fai catro días falei co teu pái en Valladolid. Fun mirar unhas esculturas de Hernández... E falamos de tí. Ben está viaxar. Tamén viaxaba Martínez de la Rosa e Nicomedes Pastor Díaz. Ben está ser un pouco román tico das ideas e das modas. Non rías si falo verbas arcaicas... Hoxe sodes precisas, sportivas, oixetivas... Mais no pazo galego hai un desexo: que comprindo os sacros deberes. impostos por tua xenealoxia...»
Amaro.—(Respeitoso, e disfroitando co furor iconoclasta do Escalona). «Don San t-lago... Hoxe o Maio non verdega os albres xenealóxicos. Están catalogados coma fóSiles...»
Don Sant-Tago.—«Déixate de bulras! Es rico en foros, terras, e aiciós dos miilores Bancos. Que lle vas faguer? Cousas do nacimento. C’unha nai grande dona, un pai. Coronel de Cabaleiría e grande Crus, ¡tés obriga de entrare na Diplomacia! Xogando, adeprenderás os andares das Cortes de Europa... Pensa na embaixada no Vaticano, no «palazzo» de Cardeal, no xardín de rosas latinas...»
(D. Sant lago di adeus e váise como un pseudo Greco levado á subasta na lus crua do mafia pol as pernas gotosas do derradeiro «mozo de cuerda». Escalona, bó cliente das tertulias literarias dispara o disco),
Escalona.—Tiña medo qu'o cabaleiro en gadira os peitos de froita da mociña do Tévere... ¡Qué noxo!.. Contodo ó vello casposo non vai descamiñado, ¿Ou é que vas oscilare sempre entre as Letras e o wagón-lit? Podes ser un pouco Osuna en Berlín, un esguío figurón da »Old Spain» en Lima, un bó santiaguista representando no Ourente a dinidade de El-Rei de Chipre, Sicilia e Jerusa-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516836.xml
OLLA MIÑA BEN AMADA
Por GONZALO LÓPEZ ABENTE
Olla, miña ben amada,
n-este coido un xardín
cheo de rosiñas brancas.
De escumas albas folerpas,
frores salgadas que o mar
esmorecido arrandea.
O sol, desde a sua outura,
fica quedo ademirado
esta roseira de escumas
que enxoiada lostreguea
tremelucentes fulgores
n-unha chuvia de moxenas.
Ora saudosas camiñan
mainamente cara fora,
ora pousan, remuiñan,
volven para atrás, abalan,
e n-un feixe inmaculado
tumbanse n-a costa brava.
De noite parase a lua
enriba d’este coido
e fai encaixes de escuma.
Olla, miña ben amada,
n-este coido un xardín
cheo de rosiñas brancas.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516811.xml
NÓS
formas espritoales que non poden ser limitadas nas formas ao uso. Léndo a Elexía a Manoel Antonio, o esprito enche isas lagóas da premeditada evasió.. da puntuazón gráfica collendo as pausas, os descansos do ritmo, no seu esaito momento. Naide que sexa honrado no xuizo pode negar valor poético a ista elexía.
Si Manoel Antonio representa na poesía novísima galega, o abrente, o apóstol, Alvaro Cunqueiro é o ledo animador d'ista poesía, o home de fé que conquire para a sua idea o xusto respeto. Traballador incansábel, fundou no seu pobo, en compaña de outro poeta —Aquilino Iglesia Alvariño— a «Oficifia lírica do Este galego», faro no que a sua inquietude alcendeu irtas arelas. Eisí fala Cunqueiro d’ista «Oficiña»: No noso faio, terceiro piso da miña casa patrocial, temos estabrecida a «Oficiña lírica do Este galego»: unha brúxula, unha luz verde, un anaco de espello, un pasquín de propaganda comunista escribido en chino —que lle mandou ao Iglesia Alvariño un rapaz da sua aldea camareiro en Shangai— un cuadro de Chirico i-un galgo ruso disecado con unha perna de aramio. I-unha craraboia maravillosa, cáseque abismática. Un dibuxante, formidavel rapaz: B. Vidarte. O Iglesia Alvariño, teólogo, zoqueiro de oficio, que linda ao Norde por todas partes. I-eu».
D'isa craraboia de Mondoñedo saiu a canzón mais inxel da novisima poesía galega. C'unha lediza maravillosa, espallou pol-a Galiza o «Papel de Color», pubricazón que deixou un relembro inmorrente, principalmente o númaro adicado a Pondal. E a revista «Yunque» que para mágoa nosa viveu pouco tempo.
A poesía de Alvaro Conqueiro lémbranos algo ao romantismo, porque a poesía nova é tamén un arte «fora de sí». A nova literatura terá de berrar e silbar, xogando co-a frauta do romantismo, que a fin de contas todo poeta novo ten moito de romántico. A Cunqueiro pódese apricar o dito de Stendhal que non quería ser romántico «porque o romantismo non era estilo». E no noso poeta hai isa loita contra a frialdade neoclásica, e a sua obra, a forza de purificarse, vai a caer na auténtica poesía galega dos Canzoeiros.
Isto pode comprobarse lendo o seu libro «Cantiga nova que se chama ribeira», no que a novísima poesía galega alcontra a súa verdadeira voz, despois de xogar románticamente a silbar ás momias do neoclásico e ás frorituras do barroco. Por consideirar que as cantigas de Alvaro Cunqueiro siñifican no actual renascimento da poesía galega, o cume limpo e craro, o abrente da eterna enxebreza, recollemos unha das 19 que forman iste libro ademirabel:
No niño novo do vento hai unha pomba doirada meu amigo!
Quén poidera namorala.
Canta o luar i-o mencer en frauta de verde olivo
Quén poidera namorala meu amigo!
Ten ares de frol recente cousas de recén casada meu amigo!
Quén poidera namorala.
Tamén ten soma de soma i-andar primeiro de río
Quén poidera namorala meu amigo!
Non comprenderei nunca por qué iste libro tan belo non armou na nosa terra unha festa trunfal. Só estando cegos e xordos pódese pasar por outo unhas cantigas tan líricas e tan galegas cómo as da «Cantiga nova que se chama ribeira». N'iste libro, a poesía nova ten a prena xustificazón da súa conceición estética. Non quero tirar mérito a ningún dos nosos grandes poetas do oitocentos, mais creio honradamente que dende os Canzoeiros ninguén chegou á xusteza poética que Alvaro Cunqueiro nas súas cantigas; e así porque sí, sin ise azo debecente do crasicismo, sinon con unha puxanza auténtica. «Cantigas: Dá lediza o escribiras!», —díxome un día, dende Compostela, a cibdadde «verde e moza» da nosa terra—, e ao pouco tempo saiu das prensas de «Resol» —edición «Nós»— a «Cantiga nova», que
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516885.xml
NOS
guinte día. Fixo senlleiro e mallado pol-o pol-o desprezo o seu cativo xantar, e saíu pra-o combés.
E atopóuse tan isolado que lle non fallaron azos pra cabilar no suicidio.
—Mais, abofé! —matinou— non é pra tanto. De certo hase treitar de unha moca de brincadeira, da que eu penso me rir d-abondo cando as trebas teñan fuxido.
A soluzón ás suas dúvidas daríalla agora mesmo o doutor Carballeira, que andaba a entretel as barbas non moi lonxe d-il. Perto ao doutor foise, pois, co mesmo xeito de esprito co que un arauto travesa a liña de fogo: na seguranza de xogar co a vida.
—A verdade, señor doutor, que eu non acho a me eispricar ista xenreira. Se vostede tivera a bondade... Non sei quen ten de faguer as requéstas; pol-a miña parte coido...
Non poido falar mais. Os ollos do doutor menzaban guindarse do seu niño i-empurrar aos lentes na fuxida. Abofé, Avelino Abelleira non tiña ollado endexamais face algunha mais desacougante.
Bocetou un surriso incerto.
— Ben, mais eu... aínda tivo azos de falar.
E namentres o doutor alonxábase, esgrevio iergueito, o barco deu cen voltas de campá no alelado miolo de Abelleira.
* * *
—Isto é danado de mais! —salaiou cando, coase sen se decatar, atopóuse deitado pol o seu própeo esforzo no cativo leito.
E coma se todas as suas arelas i augurias findaran n-isto, escomenzou a asubiar con verdadeira teima un couplet de moda, que il tencioaba eisportar ás illas Filipinas.
VI
NO QUE XA APAREZ O ASESINO
Non embargantes os proieitos de resiñazón que Abelleira apañara, a vida a borne faguiaselle por intres aceda de mais. E xa non tiña lecer pra cabilar nos seus choios madereiros nin no couplet de moda, que o seu ruin ouvido traguía a mal traguer. Soilo unha idea lle boligaba a reo no miolo: a do delito.
Io noso home defendeuse axexando; e non foi en van:
Ao día seguinte de atopar ao doutor Carballeira conqueriu sorprender unhas verbas que, na seguranza de ail se referiren, embrullaron mais ainda o fío da sua incertidume. Foi co sol-por. Don Crisanto e don Bento falaban n un recanto da popa do vapor, mais faguíanno tan quediño que Abelleira, arredado o perciso, coasque non poido ouvir;
—...un home?
— ...de certo hase treitar de unha muller?
—...a sua dona dixo...
—...sen dúvida pol-os cartos.
—...as madeiras.
—É danado!
—...asesino.
—É home de poucas verbas e moi cellán.
Avelino Abelleira non quixo ouvir mais. Soiamentes d-il poderían falar ao dicir «de poucas verbas e moi celláu»: non había a borne naide mais con somellantes sinales.
I-o noso home tremeu. O son medoñento e misterioso das verbas escoitadas fíxolle abandoar o papel de Sherlok Holmes, ao menos n-aquil intre. Sen il sabere por qué, tiña medo sorprender a arelada verdade do embruilo.
E foi na mesma noite, de uu xeito somellante ao do anoitecer, cando escoitou a témera conversa:
—Non embargantes as suas afirmacións, teimo en non acreditar somellante atrocidade n un rapaz de tan esgrev:o contenente. O das cellas non deixa de sere unha cativeza.
—Pois por maliaxe a atrocidade é certa; Dona Hortelinda Casqueiro de Ramirez endexamais fallou á verdade!
—Quen o duvida, meu amigo? —atallou o doutor—. Mais cicais haxa que laiar unha trabucazón...
—Non, doutor, non. O feito é nídio coma a i-auga: Abelleira fuxe. Avelino matou a unha muller!
As pernas de Avelino pandearon, o «suor xelado» de todol-os intres somellantes «baou o seu corpo», e non morreu alí mesmo por un verdadeiro miragre dos deuses.
Arrastou coma poido a sua bebedeira de
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516828.xml
138 NÓS
NA OUTA TERRA DE ESTRELAS
por AQUILINO I. ALVARIÑO.
Na outa terra de Estrelas nacéu a flor do mencer. Hérbas de néboa soñada ríos de luar ao pé.
Nos ríos, peixes de sombra, —ai - le - le - lo, ai - le - lé— as barquiñas dun cantar co día que logo vén.
Barqueiras, dúas horas novas, nenas inda, —cinco e seis: — Unha, remeira de sombras; outra, branca, timonel.
Ronseles de seda verde sua voz nada de recén. Nela se dórme un luceiro, pastor de lúas de mel.
Río abaixo, río arriba —ai - le - le - lo, ai - le - lé— andan a buscar na néboa a flor nova do mencer.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516896.xml
206
Houbo quen á retería gramatical quixo darlle derivacións canónicas e castigar con san: cións esprituaes aos pertinaces heirexes do “outro bando”.
Referíndose tamén á situación confusa e anárquica en que viña desenvoltándose a lingua de Cataluña, nos días ainda non lonxanos en que se constituía a pirmeira Mancomunidade catalana, denantecedente meritísimo da Generalitat actua), o ilustre patricio catalán Prat de la Riva decía n-un artigo seu, pubricado en La Veu de Catalunya en 1913: «Hai que findar ista semianarquía da lingua catalana, en que cada escritor ten unha lingua, unha gramática, unha ortografía propias. Xa que non tivo o idioma catalán a evoluzón normal das outras linguas la. tinas, xa que non tivo nos séculos do Renacimento nen ten agora un Estado que haxa imposto ou poida impór dende enriba formas únicas, definitivas, donémosllas nos mesmos espontáneamente, libremente, por acramación, por patriótica renuncia de todal-as preferenzas individuaes ou d'escola; estabrezámolas por unánime plebiscito de todol-os cataláns».
Istas liñas poden brindárselle aos impacentes, aos alarmistas —gramáticos, filólogos escritores— que antre nós andan a se laiaren acedamente porque ao cabo de vinte anos ben escasos de cultivo premeditado, de cultivo, que puidéramos chamar político, da nosa lingua ista non abrangueu o que a lingua de Cataluña soio puido abranguere, e non de xeito compreto, ao cabo de algo menos de un século de cultivo constante, intelixente e ateigado de fervor patriótico. E iso que pra o mais rápido coller da unifica: ción linguística, Cataluña contaba con unha gran urbe — Barcelona— que xa de por sí abondaba pra impór unha tendenza, unha iñorma, calquera direición ou vieiro, e que faguía que pol-a sua mesma densidade de poboación e pol-a sua potencialidade económica n-ela residiran a casi totalidade dos primeiros cu t'vadores do catalán e n-ela tivesen a meirande acollida as obras escritas no idioma que renascía literariamente.
Pra fixar ainda con mais craridade o estado en que se atopaba a lingua de Cataluña denantes de que, recentemente, se lle fixaran
NÓS
iñormas fixas e autorizadas cuio creador foi o insigne gramático Pompeio Fabra, compre lembrar unha frase de un ilustre filólogo alemán, Eberhard Vogel, que en 1894 presidira u::hos Xogos fror:.es de Barcelona. Eis a frase: «Hai un verme que re á moderna literatura Catalana: a anarquí.». Un comen tarista da frase en cuestión manifesta que o alemán fitaba con craridade porque de aque la, cando a sua frase foi feita, «cada escritor escribía no seu dialecto, acentuando os ris. cos difrenzaes». N efecto; ocurría estonces a magna e rexa pugna entre os partidarios de Bofarull e os de Aguiló, cuias difrenzas se afincaban en que os pirmeiros — os de Bofarul— sostiñan que o idioma debía adoptar o sistema gramatical da decadenza, abon-. dándolle 4 lingua, pra se acrisolare, có depuramento escrupuloso do léixico; antramentras que os segundos —ou sexan os de Aguiló— mantiñan qu’era mester modernizare a morfoloxía, e a ortografía, sen esquecer por iso de beber o xerrar da lingua nas fontes orixinarias e prestinas do medioevo. E ista loita, sostida perante algún tempo, determiñan aquela situación un pouco caótica, e un moito confusa en que cada escritor escribía como lle parcía, como millor se lle axeitaba. Aquela situación na que, pese a todo, a lingua catalana se afirmaba cada vegada mais e avantaba resoltamente en procuro da sua condición de verbo oficial de un pobo que soupo crebar cadeas e desbotar tutorías, amostrando eisí a sua ben gunada maturidade.
Falando da mesma custión outro pubricista decía verbas tan termiñantes como istas: «Non fai ainda vinte anos a anarquía gramatical da lingua catalana era tan terribel como non pode sospeitar quen haxa vivido con tal tormento. Non había dúas escolas que s'entendesen nen media ducia d'escritores qu'escribisen coa mesma iñorma gramatical. Esforzos meritisimos cuia virtude sería inxusto descoñecere eran en valuto, parte porque a anarquía non tiña chegado do maor estrago qu’evidenciase a neve-idade imperiosa e inaprazábel de un orden; parte, porque non era unha obra continuada e rigurosamente compreta que á larga pol-o menos dese resultados decisivos. Non era soio
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516814.xml
124
avangarda; e n'iste senso falamos d'il, inda que, repetimos, non é un dos poetas dinos do seu tempo.
Moitos nomes máis poderíamos citar, mais non tendo ainda unha persoalidade forte, para maior craridade d'iste esquema, limitámosnos a recoller as súas arelas, seguros de que darán á lírica galega froitos de beleza i-enxebrismo. Ó principio d'istas páxinas ficaron recollidos os seus nomes. Os meus azos teñen por descontado un porvir espréndido para a nosa poesía.
NÓS
Para terminar, e percurando unha xustiza no esquema que levamos feito que poida recoller a verdade sobre a novísima poesía galega, resumimos as nosas notas c'unha afirmazón categórica:
O século XIX deu a Galiza tres grandes poetas: Rosalía, Curros Enríquez e Pondal. A Galiza da posguerra ten xa tres poetas de primeira manitude: Manuel Antonio, Lois Amado Carballo e Alvaro Cunqueiro.
1935.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/12851684.xml
NOITE
Por Serafín Ferro
Pol-o hourizonte de neve
ollei a noite. Qué frio!
Mil sóns con pouso de morte
búscanme, que ando perdido.
Ainda non sabía a terra
que teño longos camiños.
A morte, leda de froles,
alcende o ar cos seus gritos.
Ando a fitos de ningures
correndo meu desvario.
Os cen coitelos da lúa
chámanme pol-os eixidos.
Xulio, 1935.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516883.xml
NÓS
As suas verbas pra atallar noxentas discusións ou pra acrarar algún punto escuro da «orde do día» eran rechamantes, evanxéicos e d-unha meign vougoidade.
Cando vestía traxe de pano puña na solapa, naide soupo endexamais con qué ouxeto, un grande curazón de falsos brilantes. Chegara ao meio século.
E soupo tamén Avelino Abelleira de un matrimonio xa madurecido, co que topou na táboa no pirmeiro día de viaxe; un matrimonio sinxelo, na liña do pintoresco, co que logo tomou amizade.
Soilo en catro días coñeceu Avelino a a vida e miragres de coase todol-os pasaxeiros do trasatlánteco. Encarregábanse os uns de lle faguer a biografía dos outros, eisaxerando, coma compria, as cativeces do biografiado.
Dona Hortelinda Casqueiro e don Crisanto Ramírez —matrimonio do que hai pouco falamos—, o doutor don Benito Carballeira Fierros e Avelino Abelleira, xuntaban a mesma táboa, e xa, por ista causa, tratábanse con certa intimidade.
II
ONDE SE FALA DO ANAY
—Qué fai ehí tan senlleiro home de Deus? —perguntou a Avelino a muller de don Crisanto, acadándose deica il.
Seu home i-o doutor, na sua compaña, aquecéronse tamén, e fixeron roda.
—Fago filosofía, miña dona— respondeu Abelleira.
—O que fai don Avelino —intervíu don Crisanto-- é cabilar nos seus outos trafegos, e coido que fai ben. Os trafegos percisan unha atenzón i-unha solicitude a reo; na seguranza que se iste zaluto falla, os choios millor fraguados véñense ao chan, e...
—Escouta, Crisanto: vai darlle unha virada a «Witiza». Lévalle un doce dos que il gosta— dixo dona Hortelinda, tallando de súpeto as verbas do seu home, que, sen dúvida na influencia das artes do doutor, iase poñendo tráxico.
—Vou alá, meu agarimo.
E fuxiu a darlle o doce a «Witiza»; «Witiza» era o louro.
—E falando do mesmo —dixo logo o doutor—, qué idcia leva vostede do pino do Oregón, amigo Abelleira?
Don Crisanto, xa de volta, levaba co-a chola o ritmo das verbas do doutor Carballeira, e, cando iste faguía algunha pergunta a Avelíno, ollábaos ás vegadas e chiscaba un ollo con malicia.
—Do piñeiro do Oregón? —dixo Avelino incerto.
—Do piñeiro do Oregón, iso —engadíu o doutor—. É bo? É mao? Magóao o anay (.)
—Ehi lle doi: magóao o anay? —ecoóu Ramirez.
—Anay... —teimou Avelino, sen sabel o que falaba.
—Anav! —tornou dicir bruiante o doutor.— Saimos agora con qué vostede non coñece o anay? Coidará tamén, coma un ministro hespañol, que compría mandar soldados na sua contra, cando lle notizaron que nas Filipinas o anay desfaguía os arquivos do Goberno?
E logo salaio:
—Eisi as temos perdido!— verbas nas que o doutor Carballeira referíase as ex colonias hespañolas. Era a sua frase benquerida.
III
NO QUE O ANAY DEIXA CAMIÑO Á CASOALIDADE
Ao romatar o xantar a conversa aturou d'iste xeito:
—Pois o anay é unha formiga... —aseituo don Crisanto.
—Xa o sei —atallou Avelino noxado.
Houbo un folgo, que don Bento aporveitou pra teimar sobor da custión do piñeiro do Oregón:
—Non, non; endexamais poderá o piñeiro do Oregón faguel-a contra ás madeiras das illas Filipinas. Pra qué importalo, pois?
—Pra qué?—acentuóu atristurado don Crisanto.
Dimpois o doutor deu unha fónda con-
(.) Nome dado nas illas Filipinas aos termitas.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516867.xml
NÓS
177
A LEENDA DO GRAAL
En síntese, recollida nas diferentes versións, a leenda do San Graal é a seguinte:
O San Graal é a copa, fabricada de preciosa materia, na que o Noso Señor Jesucristo, consagrou o viño na Santa Cea na qu'istituíu o Santo Sagramento da Eucaristía. No Santo Gral foi pol o tanto onde por primeira vez se verificou o Misterio da Transustanciación, ou seña onde por vez primeira o viño convirteuse no Sangue de Jesucristo. Dito con versos de Ramón Cabanillas, no seu poema Na noitle estrelecida, o San Graal é:
o cáliz do misterio, a copa milagreira onde a tráxica noite da cea derradeira, ardendo en lume sagro, aceso polo amor, sua sede de martirio apagou El Señor.
José d'Arimatheia, o que con Nicodemos baixou da Cruz o Corpo do Redentor, recolleu n-aquela copa o sangue precioso que deitaba do seu costado, pol-a ferida que n-il abreu a lanza de Longinos.
E o vaso precioso foi conservado por José d'Arimatheia deica a sua morte, mais despois ficou sen custodia terrea, e d'aquela, os anjos e mail-as virges pillárono e mantivérono suspenso no ar, sostido pol-as suas mans e invisibele a toda ollada profana, ata que, descoberto e conquerido por un santo cabaleiro ou rei, foi por il tido en custodia n-un castelo misterioso, onde ninguén do mundo profano podía chegar a il, senon o héroe eleito.
Iste héroe eleito tiña que ser o millor cabaleiro de todol-os tempos, d'alma nidia e sen lixo, puro e casto e limpo de todo pecado. E iste héroe eleito, conqueridor do San Graal estaba ademais fadado de pra concruir co-a cabaleiría terrestre e inaugural-a cabaleiría celeste, chamada a estendel o Reinado de Christo por riba da terra.
Iste héroe —Galaad ou Parsifal— conquire o San Graal, mais despois, por mor da corrupción da cristiandade, os anjos e mailas virges, volveron arramplar co-il, e levárono pra o reino do Preste Johan das Indias.
A NATUREZA DO SAN GRAAL
Deamos agora algunhas ilustracións da leenda.
O San Graal é unha copa, mais tamén é, asegún outros unha fonte, un plato, unha escudela ou cunca.
Esta copa ou fonte din algús estar feita d'esmeralda.
Outros qu'era d'una pedra preciosa, de natureza descoñecida e maravilloso brilo, que caiu da croa de Lucifer, sen dúbida cando guindaron co-il do ceo ao inferno.
Outros que d'una materia descoñecida.
D'iste pensar é a gran vidente alemana Ana Catarina Emmerich, monja agustina que viveu de 1774 a 1824, e deixou relatadas as súas visiós na obra La Douloureuse Passión de N.S. Jesus Christ d'aprés les meditations d'Anne Catherine Emmerich. Asegún ela, o San Graal era unha copa feita d'una materia descoñecida e singular, compauta com'a d'una campana, e non semellaba ter sido traballada com'os metais, mais ben parecía produto d'una sorte de vegetación, mais viase ao seu través. Estaba montada n-ouro e arrodeada d'outras seis copas mais pequenas. A descripción que fai d'ela coincide cos primitivos cálices, non quitando qu'istes foran fabricados a imitanza d'aquil en que primeiramente s'istituiu a Eucaristía.
Tamén concorda a materia descoñecida que l'apón Soror Emmerich co que consigna a Demanda do Santo Grial na visión de Don Galván, que na versión castelán di asina: «y don Galván contempló el vaso e admirolo mucho, más no pudo saber de que era, porque no le parecía hecho de madera, ni de metal, ni de piedra, ni cuerno, ni hueso, y quedó muy triste al no poder saber de que era».
E di Catarina Emmerich qu'iste cáliz traguido da Caldea, foi o mesmo en que Melchisedech oferceu o viño a Abraham e despois regaloullo. Conservouse na posteridade d'Abraham, e estivo no tempro de Hierusalem; mais tendo perdido os sacerdotes a
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516825.xml
NÓS
obrigouse a reconstruilo a Diego Pico de Coaña e o seu compañeiro Johán de Río.
«Apuntes sobre Ribadeo...» Pág. 62, 63 e 64.
PIÑEIRO (Bernardo). Mestre tallista, S. XVIII.
Este artista traballou nas obras de construcción da Ireja do Mosteiro de Poio e nas de San Verísimo de Barro, ja que no libro de contas da fábrica de esta parroquia figura no folio 251 en 30 de Xaneiro de 1759 as seguintes partidas: «Yt. al Sor. Bernardo Piñeiro, Mro tallista, vino de San Juán de Poyo por setenta y siete días dándole de comer y cama, pagué 310 rs Vn».
«Yt. por cuarenta y ocho días que en dicha obra trabajó un oficial que traia el Mro. Piñeiro a dos reales y m° por día dándole asimismo de comer y cama. Pagué ciento veinte reales Vellón».
Victor Lis Quibén: *Veinte y cuatro horas en el Convento de Poyo*». Pontevedra, Antunez, 1933, pág. 134, nota.
PRADO MARIÑO (Manuel). Escultor. S. XVIII. Santiago.
Á biografía de iste sonado artista, no seu aspecto de grabador, débese engadir a estampa que figura na nosa colección, a cuyo pé se consigna esta lénda: «Verdadero retrato de Nuestra Señora del Carmen que se venera en su Convt°. de Mes. Carmelitas de esta ciud. de St°. El Yllm° Sr. D. F. Sebastián Malvar Pinto Arzobispo y Sr. de dcha. Ciud. Concede 80 días de indulgencia a todos los Fieles pr cada Ave Mª. qe rezaren delte, dha. Santa Imagen rogando a Dios por la Exaltación de la Iglª. Melchor Prado lo dibuj. y grabó la ret°. Jordán en Santiago 1785 L 2...»
Mede a caixa 1,90 por 1,25 m. e representa á Virxe do Carme trepando n-un conxunto de nubens e testas de anjos alados, colocados en col de un basamento.
Ao redor do circo de estrelas superior, hai nubens e un abrente do que saen raiolas que enchen todo o fondo da estampa.
Bousa-Brey: *Miscelánea da revista NÓS número 93*. Ourense, 15 de Setembro de 1931.
RÍO (Johán de). Canteiro. S. XVII. Véxase PICO DE COAÑA (Diego).
RODRIGUEZ CAAMAÑO (José). Organista, S. XVII, Veciño de Santiago.
No ano 1690 José Rodríguez Caamaño, organista, veciño de Santiago, compuxo o órgano da Colegiata de Ribadeo.
«Apuntos sobre Ribadeo»... Pág. 91.
ROLÁN (Antonio). Pintor. S. XVIII, veciño da Guardia.
No ano 1728 fixo Antonio Rolán un contrato co Cabildo da Catedral de Tui en unión de outros artistas para as obras de dourado do altar da Expectación.
Couselo Bouzas. Páx. 289. Couselo non cataloga a Rolan.
ROLÁN (Francisco). Pintor. S. XVII. Veciño da Guardia.
No ano 1728 fixo un contrato co Cabildo da Catedral de Tui con outros artistas para a obra de dourado do altar da Expectación.
Conselo Bouzas... Páx. 289 Artigo: Fagundas.
SILVA (Francisco de). Mestre pintor. S. XVIII. Pontevedra.
No 14 de Nadal de 1788 o Procurador General de Pontevedra encarga a «Don Francisco de Silba, Maestro Pintor dispusiese dar blanco de albayalde a toda la fuente (da Ferrería) y dorase las figuras y caño de dicha fuente, los escudos de armas reales que tiene a un costado, la de la villa que tiene a otro costado y la citada figura de la Fama...» que fixera Pedro de Moldes. (Véxase).
Filgueira Valverde: *Arqui. do Sem. de Estudos Galegos*. VI. Santiago, 1933, ya citado.
SUÁREZ (Johán). Canteiro. S. XVI.
No ano 1542 o Concello de Ribadeo mandou pagar a Juán Suárez por facer o baluarte da Irexa da Atalaya catro jornales e por facer tamén unhas almenas 4 reás ordenando ó mesmo tempo que se alce e sotille a Irexa da Trinidade e o campanario.
«Apuntes sobre Ribadeo.....»
TOMÉ (Mestre). Entallador. S. XVII. No ano 1687 o maordomo da parroquia de
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516832.xml
[?]
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516881.xml
NÓS coma se voara. Os rapaces non soufriron a mágoa mais cativa. I-o automóvel saíu d alí pol-as suas rodas.
D-aquela databa a teima que don Amador tomara por Xurxo Troitiña.
* * *
Non embargantes, dimpois de moitas cabilazóns e moitas tremores, Aparizón e Xurxo fixeron o noivado. A xente dicía que eran un «caso de novela», e coáseque tiñan razón. Percurábanse en todo intre e pasaban a meirande parte do día un a par do outro. Era un amor acelmoso, fondo, tenro, como endexamais matinara o poeta nos versos seus.
A primadeira inteira foi dos namorados, que souperon faguer d-ila a sua alcayota.
Xurxo Troitiña non carpía xa, cando ás vegadas retrupaba ás musas.
Don Amador non ollaba ben aquiles amores, e rifaba a cotío co-a sobriña. E, naturalmente, o agarimo dos namorados medraba a reo.
* * *
Mais de alí a uns meses o empregado do Estado tornaba pra o norde, veira do mar.
E tanto teimou que desfixo o noivado, pra lle atrancar na vida da sobriña a un mozo castelán, que se tiña partido a chola i as dúas pernas, n-unha d-isas noxentas invencións que os humanos nomeamos motocicleta.
III
DUAS CARTAS
Soufríu Xurxo fondamente, e d-aquela, por non sere menos que os mais, adicóuse a bebida con ardencia. Os seus versos rezumaban fel; tiña as fazulas escaldadas pol-as bágoas.
Dimpois ficou alelado; na anterga cibdade tremían pol o seu miolo, mais non entoleceu. Unha outa labarada de outimismo xurdíu n-il de alí a un ano.
E Xurxo escrebía a cotío a sua Aparizón. Ás vegadas a carta contía o seu mais acedo poema. Endexamais tivo da banda da rapaza un cativo acougo na sua dor. I outra vegada esturigóuno o malfado do seu isolamento.
* * *
Entanto, a rapariga non sabía o que faguer. O seu namoro de agora escrebialle tamén cotianmentes, i-ás vegadas ila se non atopaba con azos nin amor pra responder.
Unha serán, coma de adoito, chegaron as mans suas dúas cartas de amor. Unha de Troitiña, afervoada e inxel; a outra do noivo, cansa e frida. E Aparizón respondeu a Xurxo:
«Meu bo amigo: Non teimes mais. Eu che non poido querer; outro home teño no meu rueiro e co-il sei sere benzoada. Magóame moito a tua dor, mais teño unha outa fe no Ceo. Il faráche esquencer.
Conta co a amizade de
Aparizón».
I-ao seu namoro escrebeulle eisi:
«Querido: De días a ista veira ollo no teu esprito un non sei qué melancónico e tristeiro; mais embaixo do teu delor adiviño un dondo agarimo a prol de min.
Teño unha grande arela de te ollar. Fai tanto tempo que non falamos! Non soufras mais; ti sabes que contas pra sempre c-un burato no meu peito.
Tua na i-alma
Aparizón».
N-istas dúas cartas non todo era sinxeleza e lealdade. A soma de don Amador empurrara a man da rapariga, a quen a sua lembranza faguíalle hesitar. I escrebeu as cartas, mais frida a unha e mais apaixoada a outra do que en realidade sintera.
Mais a meiga da sorte íase entrometer: as mans da rapaza trabucáronos sobres, i-as cartas levaban millor destiño do que ila coidou.
* * *
Aos dous días Aparizón decatóuse do erro, mais non recuóu. Xurxo escrebíalle tolo de ledicia; o outro incerto, sen saudade, xelado.
I-o morto noivado de Aparizón e Xurxo rexurdiu, con mais azos que endexamais. O poeta esquenceu o pranto, gardando as bágoas co agarimo da ostra a prol das pérolas.
De alí a uns días o noivo notizáballe ao
https://biblioteca.galiciana.gal/gl/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1285168&posicion=1
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516824.xml
Residente en Valtuille de Arriba (Villafranca del Bierzo).
No ano 1794, o Concello de Ribadeo mandou, en 21 de Janeiro, que as obras da Ireja Colegiata se fijeran por adeministración baixo a dirección de un arquitecto que fora da confianza de dito Concello e que en nada se apartaran dos planos, nomeándose a Don Diego de Ochoa, o coal seguía no ano 1796 coa mesma obra así como no ano 1805. Dito Diego de Ochoa viñera dende Valtuille en 1790 a reconocer as obras da Colegiata por encargo do Concello.
«Apuntes sobre Ribadeo» Páx. 199, 202, 218 e 314 e seguintes.
OCHOA (Johán de). Organista. S. XVI, Veciño de Ribadeo.
En 1.º de Xaneiro de 1536 acordou o Concello de Ribadeo nomear organista da Vila con dous ducados de salario e obligación de residir na Vila a Juan de Ochoa.
«Apuntes sobre Ribadeo»... Páx 24.
OTERO (José). Arquitecto. S. XVIII. Santiago.
Iste artista non catalogado por Couselo Bouzas no seu libro «Galicia Artística» aparece non embargantes coma o artista que facilitou o plano para a Capela das Animas de Santiago.
Couselo: «Galicia Artística». Páx. 547.
OYA (Sebastián de). Prateiro. S. XVII.
No ano 1651 iste artista fixo un cáliz para a Ireja da Vila do Carril. Aparez escrito «Doya» seu apellido.
Libros de Fábrica de la Iglesia parroquial de Carril. Fol. 16.
PAROCH (Beltrán). Relogeiro. S. XVI. Veciño de Ribadeo.
No ano 1541, déuselle o cargo de relojeiro da Vila de Ribadeo a Beltrán Paroch co soldo de tres ducados anuales de salario e quince reás máis pol-a compostura do reloje.
«Apuntes sobre Ribadeo»... Páx. 24.
PENÍN (Antonio de). Prateiro, S. XVIII. Verín.
Ampriando a nova que de iste artista nos
NOS.
da Pérez Constanti, que lle foi facilitada por Don Cándido Cid, pubricamos a inscripción da cruz que fixo para Cabreiroá (Ourense) e
Cruz parroquial de Cabreiroá (Verín), obra do artista Antonio de Penín. S. XVII
damos fotografía da Cruz. A inscripción corre arredor do pé e dí: «ANTONIO DE PENÍN DE BERÍN: 1620.
PICA (Domingo). Canteiro, S. XVII.
No ano 1669 axustóu con Domingo Pica o Concello de Ribadeo a reedificación de un lenzo de muralla en trescentos trinta e tres reás.
«Apuntes sobre Ribadeo»... Páx. 78.
PICO DE COAÑA (Diego). Canteiro, S. XVII.
No ano 1618 trataron os Regidores de Ribadeo, con Diego Pico de Coaña canteiro, de reedificar a casa do Concello na ribeira de Porcillán, porque caira a maor parte.
No ano 1621 fíxose a calzada da calle de Santo Domingo, dende a ribeira de Porcillán hasta arriba da Porta da Auga; trataron de reparar as cercas e remataron a obra Diego Pico de Coaña e Johán de Río en oitocentos reás.
No ano 1622 caeu un estribo das cercas, e
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516815.xml
ALDEA DO MONTE
por OUTEIRO ESPASANDIN.
A luz da alba, luz
de VII espadas no corazón
de María: a montana.
Soio seu é o silenzo sin camiños
coma un can sin dono.
Queda moi ô fondo,
no seu tépido da valgada,
a eirexa cruzada cos amañeceres
ispido o mastro do campanario.
Ninguén tén corazón pra rezar
nin un seo limpo que lle ofrecer
ô día nado ás portas do hespicio.
E os galos comeron as estrelas rezagadas.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516821.xml
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516894.xml
A UNIFICACIÓN DA LÍNGOA
Unha preocupación inxustificada. — Espello en que fitarnos.
por Ramón VILLAR PONTE.
É corrente atopar, en revistas e xornaes galegos, artigos enderezados a faguer resaltar a necesidade de que se chegue axiña á unificación da lingua vernácula. Frecuentemente, escritores nosos andan a se laiaren de que non haxa impostas, por quen sexa, unhas iñormas xéraes de ortografía e léxico, que poñan remate a certa pretendida anarquía que din eisistía no cultivo do noso idioma. Non é eistrano atopar, nas nosas pubricacións, escritos revestidos de certa autoridade que apremian pra que moi axiña se poña man ao choio de faguer do idioma galego un modelo de unificación ampla, no que non sexan posibeis as difrenzas, ao noso entender tan naturaes e lóxicas, que hoxe o caracterizan e o fan aparecer como unha creación relativamente arbitraria, froito da vountade e do capricho de cada cultivador.
Obran, os que tal eispresan e din, acuciados pol-o afán, dende logo nobilísimo e louvábel, de que a nosa gloriosa lingua abranga aquela cosistencia e aquela perfeición que terá de lle acarretar o meirande creto, e con él o meirande i-espallado culto vo. Mais ao proceder como proceden os que tal fan, ou ben esquecen ou se non dan conta de que o caso do galego non é único; ou ben pertenden pra o noso natural instrumento d'eispresión unha precocidade, un adianto de madurez que, pra darse, eisixe como condición previa un cultivo intenso i-eistensivo de moitos anos, cultivo que a nosa lingua se acha moi lonxe de ter, xa que ben sabido é que a renascencia idiomática na Galiza arrinca de unhos centos anos atrás. E por si isto fose pouco, pra ninguén é un segredo como até fai pouco, o noso idioma se achaba abandonado, esquecido e ainda menospreciado pol-os nosos homes de letras, i-en xeral por todol os que se coidaban donos de algunha cultura e poseedores de relativa educación.
Ollando o que sucede con outros idiomas, cuio renascere veu xa de lonxe e cuia capacidade e madurez ven determinada por longo período de afincado e rexo cultivo, xa non atopan por ningures os motivos que poidan ocasionaren ise desacougo e isa fonda preocupación que parece asoballare aos aludidos escritores nosos que un día e outro rompen lanzas a prol da arelada unificación idiomática. Como tampouco se atopan razóns que xustifiquen isa, ao parecer, grave preocupación que os abafa pol a demora na apricación e adoición de iñormas e regras xéraes que uniformen a fala e, dándolle ríxida unidade, a salven de non sabemos que cras de perigos e trances fataes.
Votando a ollada atrás, craramente se albriscan os grandes progresos feitos pol o galego dende que as beneméritas «Irmandades da Fala» xurdiron á luz púbrica. Na coleición de «A Nosa Terra» e na coleición da revista NÓS poden aprezarse, nidiamente, os adiantos do léxico e de ortografía abranguidos pol-o galego no seu cultivo cotián feito nas columnas das citadas pubricacións e nas obras que dende estonces viñeron aparecendo sen interrupción. Como tamén pode aprezarse aquel sensibel avantar da lingua, cara a unificación, que nos devanditos documentos escritos se ouserva.
Por sere eisí, indubidabelmente, non po-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516863.xml
NÓS
MINGOS Séino eu! D. XOQUÍN
O dono de agora ten a sua vida, seu pasado e o seu porvir, suas preocupacións, seus gostos, e o seu fogar ha ser todo seu, ao seu modo. E olle: él é tan nobre como eu, con mais merecimentos que eu, e o seu casal non ha deixar de ser fermoso. Si eu non tivera nascido alá, abofellas gostaríame de velo, e ainda de vivilo (pausa). E que se dí das eleicións? Agora pódovos perguntar, que cando alá estaba nunca de tal vos falei.
SOLÓN Es verdade. MINGOS Pois o crego xa anda aos votos. D. XOQUÍN Faría mellor en se ocupar da eirexa. MINGOS Cada serán aparescen pol-a porta os do concello. D. XOQUÍN Mágoa non aparesceren cada serán do ano, pra ollar como están os camiños, e as fontes, e a pontella d-enriba, e a casa da escola. MINGOS Pechou por que vai pra dous anos que non-a pagan. D. XOQUÍN Cada vez a peor. SOLÓN Con todo eu vou con los conservadores. MINGOS Eu teño que lle dar o voto a D. Xeromo. Ben comprende: ténme avinzado por corenta reás, recomendóume ao fillo pra o servicio e por outra... ainda lle debo unha punta de pesos. D. XOQUÍN Ruin negocio; dame o corpo que contigo perde coartos.
MINGOS Asegún. Ben mirado é pol-os nosos votos que él campa, e señorea, e ten amigos, e se fai home, e dá carreira aos fillos. Enténdelle ben o choio. D. XOQUÍN Pro contigo perde diñeiro. MINGOS Un por un perde con todos nós, mais pón- denos a todos xuntos tira gañancia; eu non lle entendo como é, mais élle así. SOLÓN El ser cacique que dicen. D. XOQUÍN Perde sete ou oito mil pesetas cada ano e gaña trescentos votos. Sáinlle ben pagos. MINGOS Mais dése conta que con trescentos votos un home pinta e rabia. Vostede mal o pode entender por que nunca os tivo. D. XOQUÍN Tamén é certo, meu vello. MINGOS Dispón do concello como lle peta, fai o que quer na diputación, chámase de tú co gobernador, ten ao seu mandado a todol-os cregos, non paga bautizos, nen casamentos, nen cédula, nen contribucións, nen consumo, nen billete no coche de liña. Ténlle un bó momio. D. XOQUÍN E por qué o facedes home? MINGOS I-eu que vou a facer si non? Quén me vai consultar aos fillos? A quen vou a pedir emprestados dez pesos cando me fagan falla? Quén me vai a tirar do corpo unha suba do consumo? Quén me pode abrir unha porta entre o señorío da vila? Quén me pode meter, o día de mañán, no hospital? Fai pouco estiveron uns homes en Soutolongo que falar falaban que era o propio evanxeu, mais fóronse, e qué? Onde están? Como os teño de buscar? Vostede é certo que si eu dou con
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516845.xml
NÓS
nas mans a sua verdade. Entón decataranse de sí mesmos, de como estaban a perdel-a vida, e xa terán na sua ialma a compaña da propia comprensión, e o aquecimento de saber o que queren, e cara a onde van inda que sigan pegados a un probe vivir sin cousas.
Albiña chegou os dazaseis anos cos ollos pechados sobre si mesma. Era entón como unha estreliña viva, capaz de namorar inda que non se amostrase nunca o que levaba dentro. E foi entón cando topou con él, un mociño pícaro que vía cousas detrás das cousas e non gardaba o sequedo de sí mesmo; un mociño aberto e vivo que non quería a sua risa pra brincar coma os pícaros antre as cousas miudas e frívolas de todol os rapaces, si non pra ollar mais alá, d'un xei:o que él mesmo non sabía o que era, nin en que iría a parar.
Topáronse eles e foron amigos, uns amigos castos e fondos que non pensaban mais que en faguerse compaña i en marchar xuntos pol os camiños, lonxe de todol-os mais. Non sabían verbas con somas, nin cousas asulagadas era só unha amistade limpa de irmáns, de seres que se compretan, de cousas atopadas por primeira vez, de verbas que se ente..den, e cousas que se ven. Albiña nunca poidera falar de si mesma hastra d'aquela, e anque entonces tampouco falaba, topábase a gusto con aquel amiguiño bon que falaba pra ela, como ninguén hastra destoncias lle tiña falado. Él iba faquendo o descubrimento das cousas xa sabidas e non atopaba marco pro seu ser e pro seu ver, na roda das xentes que vivían a beira. Topaba distinta, porque o era, a gracia irmán da mociña calada, que as veces sabía falar pra él. Era unha amistade cuasi sin verbas, cada un repou-aba no outro todol-as cousas as que ainda lle non toparan os nomes, e iban xuntos por uns camiños de nubes, por eses camiños enfeitizados da primeira mocedade, que deixan na i alma ronseles impreci+os, e ocos infindos de lumieiras acabadas. Xuntibinse por sí, por afinidade dos seus espritos, e tamén por fuxir un pouco da turbia vida en que tiñan nacido. A mocedade sintese sempre afogada no oco do fogar; non pode ser nunca o que nace igual o que morre, i este non sabe nunca nin comprender, nin relembrar. Pro
155
cando a ialma dos mozos é unha coveira de finas sutilezas, cando os ollos noviños non teñen mais que visións estelares, vólvenlle as costas, e viven pra si.
Así eran eles. El o neno rebelde que fuxe de tutelas e coñece pra sitodol os camiños, e ten risadas de bulra pra todol-os consellos, porque él sabe que está mais alá da verdade. Ela un silenzo pechado sin rebeldías e sin claudicamentos, gardando na concencia un noxo frío pra vida dos seus e anceiando outra, sin saber certamente cal. Así se toparon, e así poideron ser un pra o outro o contorno do mundo, sin mais que deixarse ir cóbado con cóbado. Ollando sempre adiante pra sí; todo o mundo era pra eles primaveira a frolecer, e iban enchendo a sua ialma e os seus ollos con todol-as visións e todal-as esperencias, sin saber certamente o que supoñían pra cada un. Mundos distintos iban formándose nas suas almas distintas, eles non sabían ren, camiñaban coma sempre, cada vegada mais xuntos, cada intre mais sós, e cada hora tamén, sin sospeitalo, un pouco mais estraños. Pro non poderían concebir o silenzo das súas conversas, nin a friaxe das esperenzas. Non pensaban en ninguén non podían pensar que unha hora de novas iniciacións poderían atopar a sua vida pendurada de outra vida que non fose a d'eles dous. Iban camifiando; ronseles de lembranzas sin nome iban quedardo na sua concencia como guieiro do seu andar. E así moito tempo, a longura infinda de dous, de tres anos, toda unha vida, cuasi unha eternidade.
Cando él lle pideu un bico, ela non soupo que responder, doulle uns beizos quentes e limpos que non bicaran nunca.
A cousa foi n'un intre coma un lóstrego, despois veu a noite. El quizais non pensou ren, zugou nos beizos o mel d'un amor que xa tiña, e poido rir sobre de si mesmo acariñando a soma dourada de moitos días vindeiros, novos, insospeitados. Azos azúes lle nacían na ialma i él corría no seu soño, cara os hourizontes c¢r de aurora que tiña no esprito; éla era pra él como a soma do seu corpo. Ela topouse na noite c’un bulir de inquedanzas imprecisas na sua concencia calada. Pechou os ollos e quixo dormir; sonos estranos desleixaban o seu repouso; mundos
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516830.xml
provincia de Traz-os-Montes, no Portugal, e ao Oeste do Pirineu.
O dito é o bastante concreto pra darnos xa unha idea dos orixens e características dista raza.
Repasando a eisposición, observaremos entre outras cousas, que cita a Sergi, Giufrida-Ruggeri e Fleure coma autores que se teñen preocupado dos Euroafricanos.
Sergi fala diles en varias obras e principalmente en «L'Uomo», mais o alcume non o aprica eisaitamente aos límites que lle dá Haddon, senón que abrangue, aparte diles, un conxunto aínda moito máis eisteso.
Pra il, que divide a Humanidade en xéneros i especies, os Eurafricanos son unha especie que cai dentro do xénero Notanthropus pero que comprende variedades foseis coma son o «Notanthropus eurafricanus recens», as cuaes veñen ser as únicas que entran, pouco máis ou menos, craro está, dentro dos límites de Haddon.
Despois espalla o alcume ás variedades nórdica, que comprende as razas dolicocéfalas loiras; mediterránea, que comprende aos morenos do Sul da Europa, a Libia e o Exipto, Semitas e Indoiranios; africana, na que incruie aos Somalís, Gallas, Abisinios e outras xentes máis ou menos camíticas; dravídica, ou sexa o conxunto de Drávidas e afíns da India; e polinesiana, australiana e toda-ainu, que xa polos seus nomes indican ben ás craras as xentes que comprenden.
Nunha obra dil, que está traducida ao castelán e se tidoa: «La evolución humana individual y social», síntese un Gobineau á italiana e afirma con decisión que ista espe cie eurafricana é a máis difundida e activa, que o seu rol histórico foi decote o de irradiadora de civilizacións, que ven a ser un conxunto superior, e unhas cantas cousas máis polo estilo. Despois de todo, polo que nos toca, non deixa de ser un consolo. ¡Lástima que istes contos de pretendidas superioridaes e inferioridaes estean xa tan en descreto!
As variedades fóseis veñen ser as únicas que teñen intrés pra o noso estudo e por iso trataremos de tocalas brevemente eiqui.
En conxunto, presentan un cranio alongado, outo ou baixo asegún os tipos; contorno elisovoidal ou pentagonal e capacidade de oscilante entre a metrio e a megdlocefalia. A face é came ou leptaprosopa e con frecuencia protatniaca (Sergi chama profatnia ao prognatismo subnasal) ou lixeiramente prognata, o narís vai da lepto á mesoninia e as estaturas cobren todol-os gustos.
A variedade eurafricana arcaica, está representada pol-os cranios de Galley-Hill, Brünn, Brüx, Egisheim e Predmost.
De acordo co seu criterio morfolóxico crasífica do seguinte xeito cada un diles:
CRANIO
Galley-Hill
Brünn
Brüx
Egisheim
FORMA
Ellipsoides pelasgicus archaicus (cuneatus)
Ellipsoides pelasgicus archaicus (rotundus)
Ellipsoides pelasgicus archaicus
Brysoides archaicus
A variedade eurafricana recente que comprende xa cranios de feitura algo máis fina, ten maior número de representantes fóseis.
Pra acabar antes coa eisposición damos xa en xunto o nome diles e a calificación morfolóxica que lle aprica Sergi:
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516841.xml
NÓS
FORMA CULTURAL
Cecais sexa necesario aforrar definicións arredor diste punto que vou a trutar coma segundo, niste traballo *Forma. Cultura. Nova. Galega*. Catro ideas dun soio tema. Non embargantes, o rubro xéral de «Forma cultural da nova Galicia» tén tantas facetas pra eisaminar que non é posibel compendialas nuns apuntes lixeiros, e fica somentes o dereito a insinualas sin pasar a estudar o fondo das mesmas.
Pra os filósofos alemás — de Kant a Rickert — cultura é progreso e perfeicioamento. Pra Rousseau e a sua escola a cultura é un retroceso, e siñifica disminución dos valores humáns. Spengler considera a cultura coma nnha nova posibilidade de eispresión. Un orgaismo que subsiste en diferentes formas —sincrónica ou sucesivamente— en diversos pobos cuia historia será a «biografía do conxunto dos seus orgaismos». En senso estricto, Cultura é pra Spengler, «a forma de vida de suprema categoría», que empeza na prehistoria e remata en civilización. Nós, seguindo a conceición Spengleriana, ou interpretando a definición de Sinmel «o camiño da ialma cara a sí mesma»; lonxe do concepto vulgar e académico de que cultura eispresa o resultado de cultivar os coñecimentos humáns; temos que afirmar a eisistencia en Galicia dunha cultura caraiterística e diferenciada que a política de tres reises fixo avantar no meioevo por derriba dos Pirineos. Cultura eispresada nunha lingua, ma nifestada nun arte, encarnada nun esprito criador.
A unidade cerrada tan funesta, praiticada pol o Estado absolutista. A plena unidade de doitriña disa mesma Institución, non permi tiu o desenrolo das variedades ibéricas. Quixo matar o esprito, as culturas e os ideaes das nacionalidades peninsuares, e paralizóu a sua evolución producindo o seu estancamento, namentras duróu a política de imposición. Pero hai que recoñecer tamén que non todo foi responsabilidade política. Galicia, coma todol os pobos de bruma nórdica e nutridos de cultura e tradición oicidentás, ollóu asolagado o seu camiño pol o avance renacentista. Aquíl aluvión humana nista e neoplatónico; aquíl gran resplandor mediterráneo; aquila concreta serenidade helénica, pesaron muito no noso estancamento. A cultura autóctona galega, esváese asín paseniñamente, e xa até o Século XIX non se inicia o seu espertar. É claro, decisivo, contundente nos comenzos do XX, e hoxe medrando como as escumas en pingas polimorficas trai no seu fluxo acarón de nós, algas aveludadas, belidas campánulas flutuantes, bandadas de páxaros navegantes que erguen o voo a espacios infindos pra iren de novo a pousar máis além.
Había nacións que soio tiñan nas máns trunfos da Edade meia ou da Antigtiedade: valores mortos e venerabeis. Outras coas suas belas artes, coas suas paisaxes, coas suas músicas locaes, coas suas gracias ou coa sua noble historia. Pero Galicia era dona dunha cultura que perduróu ao traveso dos tempos manifestada nunha lingua, lazo interno que xungue uns con outros aos individuos do noso pobo, mantendo cohesionadas as suas xeracións. Emporiso o citado Spengler decía que «a lingua dunha nación é a eispresión máis ampla, máis fonda, máis forte do seu caraiter; a forma plástica máis xenuina de todo o seu pensamento, sentimento e vontade». Ista cultura e ista lingua son bandeira de combate da primeira xeración galega que se queda en Galicia. E co ilas, coma postulado esencial, eisistencial, despois de se ceibar de vellos prexuicios e de tér cam:ñado, desnortada por todol-os ca miños, realiza a primeira laboura nacional, tendente a dar categoría de pobo, no concerto do mundo civilizado, á nosa Patria e ao noso feito criador.
Con xesto audaz irrumpen seguidamente os novos. Os homes que no seu advimento atoparon xa descuberta unha materia galega na que sinalar o selo do seu tempo que tanto como a rebeldía vale hai que ademirar a concencia. Sin ísta, aquéla non pasaría de ser unha aspiración, un propósito. Calla en eficacia a sua aititude innovadora. Non hai snobismo fútil nin vaguedades aínda non orentadas e inermcs. Pol-a contra, a laboura dos novos imponse pol os seus propios valores intrínsecos; pol-a madurez xa conquerida — prodixio e instinto— dende o primeiro.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516843.xml
NÓS
Ante istas conceicións, nós que imos pol-a defensa das institucións democráticas, temos que atoparnos preparados contra calqueira das manifestacións devanditas que xa encheron os cerebros, valdeiros de contido, dunha parte da mocedade universitaria galega que continúa sendo aínda alongamento espiritual de Madrí.
Queren impór na Península un monoglotismo atávico. Desexan manter un uniformismo cultural. Arelan desfacer o espírito e as ideas dos pobos ibéricos porque non son as suas.
Frente disa laboura negativa nós temos que erguer unha obra de construcción, ceibándonos da marca de perentoreidade e afirmando o noso pulo facedor. Reemplazar a anéidota pol-o designio. En troques de sen-
tirnos transeuntes da xuventude, sintámonos nacionais dela. Non a coidemos alumeando no intre da nosa vida, sinón tallándoa na sua enteireza.
E logo, ollar pra Compostela. Alí está o noso espírito resplandecente, engarzado na cadea dos séculos e deitado nos bosques de capiteles. Durme na roda dentada do Pórtico da Gloria e baila no Obradoiro, antre a brétema, unha danza armoñosa de curvas gráciles. Pensemos no porvir cultural e científico da Raza, seguindo de novo, en peregrinaxe confortador, o camiño de estrelas que leixou no ceo a alma do Apóstolo. E o día en que as luces renovadoras acesas pol-os mozos de Galicia, se xunten en foco converxente, na nosa Patria terase feito enorme e deslumeante claridade.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516880.xml
190
anxo dos ceos. Aparizón chamábase, e Xurxo tomouna por unha cabal aparizón. Votou un mes enteiro a lle adicar sonetos a reo. No seu peito, o fondo degaro de a coñecer puxera turdiamentes un hovo de cú-cu-rei.
Ao cabo, n-unha serán morna da lene primadeira, do xeito mais poético maxinabel, Aparizón e Xurxo coñecéronse persoalmentes.
Era na veira do río. Aparizón retratábase na i-auga aquecida, co branco vestido a fagher adeuses garimosos aos peixes i-aos paxaros. Perto d ila uns seus irmáns pequenos fixeran c-un adibal un «bím bóm» antre dous salgueiros, e n-il brincaban boligantes.
Xurxo Troitiña lía Heine n-un recanto da veira do río; a sua esquerda, n-un atobado areal, vinte rapaces asolagábanse ispidos na i-auga morna; á direita o traxe branco de Aparizón tiráballe a ollada do libro.
* * *
Xaquín e María fuxiron da veira da sua irmán, empurrados pol-os berros algareiros do areal. Aparizón saíu trás d-iles, mais ao chegar á ollada dos bañistas azougouse de súpeto, e, virada de costas ao fato, berrou aos irmáns:
—Xaquín, María! Abulir; teño unha cousa moi boniteira pra vós.
Mais os rapaces, engaiolados no feitizo da liorta imprevista, non ouvían ren.
E Xurxo Troitiña tivo un xesto de heroi: erguéuse n-un pulo e foise cara ao areal. Na paresceu o adiviñar, porque xa non voltou a berrar pol-os irmáns.
De alía un anaco tornaba Xurxo cos nenos das mans.
—Mais resultou que o rei...
O conto non romatou.
—Gracias—marmurou ila.
—Era a miña obriga—aseitou il.
A rapaza alonxouse paseniño:
—Non hei voltar con vosco!
II
O TIO DE APARIZÓN
Aparizón ficara orfa había tres anos, e agora vivía co seu tío Amador, empregado do Estado, que dende i-augas do norte pidi-
ra traslado pra terras do sul; mais xa estaba canso da vida queda da anterga cibdade.
O tío de Aparizón era un persoaxe estraio e pintoresco: tiña cincuenta anos e ficara solteiro; gostaba dos cans e dos cabalos, mais tiña unha teima infernal pol-os michos, dos que dicía eran uns trigues mirrados.
Don Amador tiña unha fonda persoalidade psicolóxica: enchíase de ledicia cando era o primeiro en sabe e contar algunha tráxica notiza; as mortes por accidente tiñan a sua preferenza. E don Amador era tanto mais benfadado canto mais fonda era a tristura dos que o escoitaban. Cando algo se marmuraba, os seus amigos aguillaban a il:
—É isto certo, Amador?
—Hai algún chisco de verdade. Mais os mortos foron motos mais; os feridos seica pasan de centos.
Ou:
—É a primeira que escoito; estraiame ben. Non afiucedes, que non ha ser verdade.
I-era lóxico o seu estraiamento, pois don Amador pasaba o día enteiro co ouvido á par da sua «radio». E cando do anzó da sua atención penduraba o aparello o peixe de algún drama, o noso home guindábase a rua, pra lles ofrecere aos seus amigos a mercadeiría dun malfado. Mais se acontecía que ninguén da sua coñecencia atopaba ao il pasar, canso xa da percura, ao primeiro viandante botáballe sen mais:
—Vostede sabe o que aconteceu?
—Eu non sei ren! Abula. Qué?—berraba o outro, tremante e desacougado.
—En Calahorra un can rabioso trabou tres nenos!
—Vaia, hom!
E n-un respiro:
—Coidei que se tiña afundido o mundo...
Outras vegadas o descoñecido agradescía-lo fundamentes, e axiña tecían entrambos unha mesta rede de salaios. Pra don Amador caíra do ceo unha benzón.
* * *
Un día aconteceu que, indo Xurxo no automóvel de un amigo seu, quixo il leval-o guiadoiro e guindou o aparello por unha ponte de dez metros de outura. Mais os albres cobexáronno, i-o carro caiu direitiño,
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516813.xml
NÓS
Hai n'il influenzas dos novos líricos hespafio-
ñoles, principalmente dos andaluces: Juan
Ramón Jiménez, Rafael Alberti, Pedro Gar-
fias. Mais o sistema medular da súa poesía
está na lírica popular i-en Rosalía. «O Galo»,
repersenta no atual frorecimento da lírica
galega a superazón do esprito popular. Nin-
gún poeta galego contemporáneo diu con
iso que non tiñan inda as antoloxías. O po-
pular só servíu para inspirar foliadas i en-
cher de tópicos o poema que xurdía fora de
si e sin arquiteitura, ou era emozón falsifi-
cada, adulterada. Amado Carballo, afondou
na alma do pobo para superar, na poesía
culta, os motivos da lírica popular. Escribiu
alalás millores que os que canta o pobo e os
seus versos son tan enxebres, teñen unha
beleza tan fonda, que pirmeiro o pobo ga-
lego, poeta máxico, deixará de cantar que un
sólo poema de «O Galo» perda o seu sabor
racial. Soilo a voz inenarrabel da paisaxe
galega, —dixo Otero Espasandín—, saberá
verdecer perpetuamente aquila poesía do
inmorrente Amado Carballo.
Véde a xusteza do seu lirismo galego:
Abrelle as portas ô dia
co-a chave do teu cantar,
que xa r a fonte da lúa
está lavada a mañán.
Bótalle o teu aturuxo
á paisaxe dende o val,
que o gran balbo das estrelas
cairá serodio no mar.
O campo, cheo de frío,
busca un anaco de sol:
alcéndelle unha fogueira
có lume da túa voz.
Iste é o gran poeta Amado Carballo, que,
cando ollemos dende lonxe a súa obra, com-
prenderemos o seu outo valor. Nin Rosalía,
nin Pondal, nin Curros, influiron no seu
tempo como Amado Carballo no noso. O
dileito Carballo Calero no seu ensaio «Olla-
da encol da poesía lírica galega contem-
poránea», afirma que moitos dos poetas novos
siguen o ronsel de Amado Carballo.
Debemos citar n'ista liña da nova literatu-
ra a outros dous grandes poetas: Fermín
Bouza Brey e Eduardo Blanco Amor. Os
dous ficarán como bós poetas, tral-o ronsel
de Amado Carballo. Mais con respeito a
Bouza Brey, autor de «A nao senlleira» con-
vén fixar o seu caraiter, xa que faguendo
poesía c'un senso friamente arquiteitónico,
sendo un poeta verdadeiro, pódese asegurar
que non deu á novísima poesía matiz algún.
A poesía de Bouza Brey, escorreita, perfei-
ta de forma, firme e segura, pasará como
un diletantismo máis. E, millor inda, e sin
que isto sexa quitarille mérito, creo que
Bouza Brey esqueceráse axiña como poeta;
mais ficará a súa lembranza como ademira-
bel escritor en lingua galega. A Bouza Brey
debémoslle un fondo coñecemento da lingua
vernácula.
Blanco Amor, nos seus libros de poesía
«Romances galegos» e «Poema en catro
temos», é un poeta no senso innovador que
vimos estudando. Os seus romances son
exemplos maxistraes de poesía galega. En
Blanco Amor a poesía, unxida de tradicionis-
mo, ten azas de eternidade, e a enxebreza
é unha das súas millores galas, tendo
ademais un fino senso de novedade.
Pol-a importanza que para o coñecimen' o
das novas ideas estéticas poden ter ainda
aquiles que sin ser propiamente poetas, siñifi-
can unha aportazón honrada ao rexurdimen-
to da poesía, debemos de adicar unha
especial lembranza a Euxenio Montes, que
ten pubricado un libro de poesía galega,
«Versos a tres cás o neto», e infinidade de
ensaios encol da arte nova. Mais é mester
deixar sentado que Euxenio Montes, como
poeta galego, non tén interés. Non repersen-
ta na novísima poesía galega, un valor
ausoluto e firme, pois si ben os seus versos
galegos debense lér para coñecer a litera-
tura do noso tempo, é de xustiza que procla-
memos que a importanza de Euxenio Mon-
tes na poesía galega novísima é a de ser o
promotor e o animador dos poetas mozos.
E falamos refiríndonos ao tempo que vai de
1922 a 1928, que agora ren vale o seu nome
para as derradeiras xenerazós. Quizáis a
Euxenio Montes débanlle moitos escritores
galegos a primeira axuda pol-as roitas da
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516844.xml
Cando él lle pideu un bico, ela non soupo que responder, doulle uns beizos quentes e limpos que non bicaran nunca.
Ela andivera a rodar pol o mundo na compaña dos seus, isolada de todal as xentes, ninguén soupera d'ela. Tíñanlle nacido uns ollos profundos e unha i-alma sutil da que ela mesma non sabía. Na roda noxenta dos seus ela era unha pombiña branca que non tiña ren que faguer. Vivía isolada no fondo de si mesma, non topaba agarimo nin aquecimento nas cousas que corrían a sua beira, e cada intre íbase asulagando mais no fondo da sua i-alma descoñecida. No silenzo do seu ser nacíanlle as veces uns anceios imprecisos de non sabía que cousas azues e brancas; pro non había ceo pro seu desexar sin nome, i ela mesma non podería decir a sua angu ria, nin faguer señalamento de culpa. Ela faguíase pouco a pouco unha meniña triste e calada, que non sabía ren das cousas, nin de sí, e que aproveitaba ledamente as ocasións de brincar fora do seu silenzo, porque na sua i-alma había sempre un ledo sorriso, e un afán picaro de vivir e gozar. Calquera podería ver aquel seu ollar saltón de mociña viva brincando tras das cousas, mais aló do seu silenzo de rapaza ausente e por enrriba da negrura fonda dos seus ollos de misterio. Ela era unha rapaza tímida e garimosa de fala suave e sorrir acolledor, só os parvos poderían pararse no seu xesto seco de muller isolada. Do fondo irritado da sua ialma, sacaba as veces un ollar de ferro que detiña atrevimentos e cortaba paroladas non gratas. Albiña, corría así os seus anos, virxen de corpo e alma, con fartura de silencios
DO LIBRO INDA NON IMPRENTADO “CONTOS PRA NON CONTAR”.
fríos e fame de emocións, e anceio de verbas non escoitadas. Ela estaba lonxe de todol os seus; os pais andaban a vivir unha vida desganada que non deixaba lugar os fondos cariños suaves que a ialma gardada de Albiña podía desexar, os irmáns eran pícaros brincadores, rachados rapaces sin timideces que non harmonizaban coa meniña calada, e fuxían d'ela deixándoa sola coas suas cousas que non eran ren. E vos xa sabedes como medra a tristura nas almas isoladas. Pro Albiña non era unha moza triste, había n'ela unha resignación calada que non sabía ninguén, nin ela mesma, si estaba agardando a que as cousas viñeran ou simplemente se tiña deitado sobre de sí, aceitando nnha vida sin cousas, incapaz de romper o cerco que a apreixaba. En verdade era ainda demasiado moza pra que poidera obrar por si mesma, e guial-a sua vida por vieiros axeitados o seu ser e o seu anceio.
Vos sabedes que hai uns anos fondos e longos en que todo e soma de incertidume, ien que un mesmo, incapaz de adiviñar o que hai detrás das cousas e o que alenta na propia vida, escóndese de todo, e ten medo do seu propio querer. Son anos bobos de escoita, i espera, en que todo e misterio e inquérito, vergonza calada. Son anos con marcos pechados que poñen os mais na vida d'un, e que só os que teñen violenza de tempramento poden esnaquizar, pra ceibarse e quedar sós e donos de si mesmos. Os seres calados que teñen medo a todal-as verbas outas, irán indo, acenando en sí mesmos os anceios todos, e todal-as dúbidas, hastra aquel día en que alguén, ou algo, lles poña
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516862.xml
D. XOQUÍN
Non te aflixas, Mingos.
MINGOS
Olle que este home chúchame os miolos; anda así, de babian, dende que rompeu o día.
(Solón vai responder).
D. XOQUÍN
Cale vostede, Solón; nós, os homes de letras, temos de ser indulxentes.
SOLÓN
Estes paisanos non entenderán nunca.
D. XOQUÍN
Por sorte pra vostede. Déixese ir. (Segue a lér).
MINGOS
(A Solón, en voz baixa). Váite dar unha pancada o señorito que te fende.
SOLÓN
(A Mingos). Saberás que a chulo aínda non topéi un guapo que me batera.
D. XOQUÍN
(Devolvendo a Mingos o seu documento). Pagas ao contado. Fás ben.
SOLÓN
Por évitar un crédito fiduciario.
MINGOS
(Salaiante). Estamos nuns tempos en que mexan por nós e hai que decir que chove!
D. XOQUÍN
(A Mingos). Son boa xente os testigos?
MINGOS
Ben sabe que en Soutolongo, fora deste (por Solón), toda é xente de ben.
SOLÓN
(A Mingos). Oes tí, larchán, colle o tempero que xa me estás amolando.
D. XOQUÍN
Louvado seña Deus que xa fala en 2diomático, Sr. Pérez.
NOS
MINGOS
Esta foi boa, Sólon.
D. XOQUÍN
Boeno. E que se dí por alá? Qué se fala das eleicións? Con quen vades?
MINGOS
Pois por aló, meu amo, todo vai do mesmo xeito. Agora vostede non quere saber de nós...
D. XOQUÍN
Endexamáis voltaréi por aló; daríame moita tristura. E o pazo, está moi trocado?
SOLÓN
Lindo de verás. El indiano púsolo todo de galerías, desmochó la torre, picou aqueles bichos de la piedra de armas, echó embajo la cheminea... Agora tiene otro nombre, llámanle Villa-Rosario.
D. XOQUÍN
Mellor, moito mellor xá.
SOLÓN
Tal pienso; aquello de Casa-grande dos Quintás era boeno para el feudalismo.
MINGOS
Entendo que non queira voltar ao logar, D. Xoquín, mais nós, enténdame, temos saudade de sí. Eu daría canto son e canto teño, tolo de ledicia, per ollalo como noutrora no meu quinteiro, a xogar cos meus pícaros como un rillote máis. Lémbrase? Vostede era moi novo e recendía a rousas, e tiña un non sei qué... Ai, meu amo, que tempos aqueles! Agora..
D. XOQUÍN
Agora, como onte e como mañán, cada un ten de vivir a sua vida. O pazo, na miña casta, tiña de ter pedra de armas, e soláina de pedra grá, e fiestras miúdas pra as donas fidalgas, e musgos, e silveiras, e goteiras, e lebreus, e portas de castiñeiro, e cociña con gramalleira pra o pote dos cochos, e salóns grandes e longos e fondos silencios na noitiña, i espiritos do alén, e salaios, e bágoas, moitas bágoas Mingos, moitas bágoas!
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516855.xml
NÓS
que fai as peras, os lagartos, e o chiculate das mañáns. Saio ledo de eiquí. Deixei un bo anaco da pel de cobra da miña cultura literaria.
Abril 21 no tren. «Vai fora unha fronteira. Conforme camiño ao Sul váise precisando o concepto da Europa. ¿Será preciso vivir a realidade no concepto ou na eisprenza? Unha vella pergunta, vella en min; podo ser algo sen educación filosófica. Teño lido filósofos como novelistas. Nun abonda a lit. nin o arte, o amor e os viaxes. Pois a consecoenza será descubrir un mediterráneo aos corenta anos, Onte comezada por terceira ves a leitura do Castelo Interior. Fico xiado como un picouto envolveito en néboa. Debín comezar pol-a «Imitación». Millor seguir n'ela. Pois será feio faguer turismo da mística. Dificuldade, pra un tipo como a min, o ser cristián. Europa. Volven as pequenas rexións a ter importanza, Xa non val a Europa: 1.º de Voltaire 2.º de Goethe 3.º de Nietsche 4.º de Renán Fican dúas conceiciós eistremas: Europa ao Paul Valery, Europa ao calquer pequeno poeta do pays (romanche, silesio, galego, catalá, irlandés). E no meio e na realidade todo o derrumbamento do XIX».
Sant-Iago, 12, en Dieppe. A alemá camiñou. Fixo ben. Non estou disposto a morrer esgarrafizado por unha Walkyria. Non son un Marsyas cantor. Reconto do diñeiro: hai de abondo deica o outono. Recorto do esprito: en xamais lín tanto libre. Mais sempre bebo cocktail e resulta unha erudizón un pouco Grand Hotel. Vou camiño de erudito nas letras modernas. Podería faquer sete tesis doutorás. Non. Millor ser erudito en Safo ou en Ronsard. Precisión de escribir un libro: 1.º por froitificazón natural do esprito 2.º por xustificación 3.º por sona. Non sinto ningunha de istas urxenzas e con todo teño de escribir o libro.
Donostia. Sep. «Dentro de tres datas estou no pazo galego. Semellanza de ire a descansar. De qué? Mais a postura é boa. Ainda teño estratexias de estudante. Grande es pranza no recanto galego. Dubida si voltar por Madrid. Non. Perigoso pros tísicos da alma, fallos de vontade».
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516889.xml
NÓS
A final a muller saíu da peza co traxe mais rechamante i-o chapeu mais estraio. No ruín acaer, e co pouco xeito que lle donaba á roupa, a criada somellaba un moneco das herbillas.
I-o noso home decatóuse eutón de que os namorados tiñan saído da cibdade. Se llo avisar!
Quixo berrar e calou; quixo chorar i-o pranto non xurdíu; teimou erguerse en percura do queixo, mais o frebe corpo i-a limpa concencia non llo ademitiron.
—Asemade —pensou— cicais volten ista noite.
IV
ROMATE
Cando os namorados tornaron, de alí a uns días, un cheiro teimoso enchía o casal. A criada, que tiña o bo costume de non barrer embaixo dos leitos, ceibárase do abraio de atopal o cadavre do ladroeiro. E coidaba que o cheiro viña da rua.
A namorada arreitou bágoas a cotío, i-a criada fixo un prante con total-as da lei. Namentres, o Antón chamou á Xustiza.
Os médecos que fixeron a autopsia ao labroeiro, coma non lla fixeron, non viron un bandullo ateigado de lan. E puxeron ao romate do parte: «Causa da morte: inanizón».
Namentres, os ratos rillaron o queixo na despensa.
Aquilo foi un grande embrullo xudizal...
O SÁTIRO
I
O XASTRE XAQUÍN
O xastre Xaquín vivía na rua dos xastres: a Alfaiatereía. N-ila nascera e n ila tiña de garo de morrer. Era a rua mais anterga da cibdade, na que os cregos, antre liña e liña do pentágrama empédrado, puñan na alborada a solfa queda dos seus panos pretos.
Entón acordaba Xaquín; e, debruzado na baranda do seu casal, mergullaba o esprito na brétema esmornada da mañán, namentres as pirmeiras raiolas falábanlle na enrugada faciana de un saudoso pasado de homildanza. E lembraba os seus anos de neno, a choutar as muradelas en percura de froita, latando a escola na veira do río, ou do monago nas clausiras da catedral, fuxido dos coengos, a catar o pirmeiro cigarro. E dimpois, o deprender do oficio a par do seu pai, ao que, non embargantes o tempo que levaba xa de amizade cos vermes, de cote lembraba Xaquín n-aquillatón esvaido, no que se tiña retratado, sirvindo a El Rei.
Tiña Xaquín os anos percisos pra sabelo que val a lembranza, e na lembranza acoco-
rábase, deica a filla puña un S. O. S. bruicedo no seu benfadado acougo:
—Son a sete, meu pai!—E dimpois algunha verba con sordiña e acompañamento de cacerolos e ferros da cuciña, das que o xastre endexamais tomara tído, pois sabía que tiña de sere o romate lóxico e perciso da pirmeira premisa, mallante xa coma unha concrusión.
—Vou, muller.
E seguía loitando un anaco a prol da saudade, na seguranza de que ainda non tiñan dado as seis e meia...
Ás sete deschoía Xaquín a xastreiría, cando xa había un anaco as custureiras guindaran a brincar pol-a rua empedrada a leda sinfonía das suas gargalladas de merlo. Entraba o fato algareiro, e os banquiños tornaban a ollaren na sua xerfa as mesmas cores duvidosas que ainda onte ollaran nos trapiños de cotón das suas donas. Xaquín espirraba, rosmaba, calaba e acendía un pito. De alí pra diante, xa nadie tiña azos pra falar. Tras do monstrador o xastre principaba a seutil-a aguilloada das varices, sempre
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516895.xml
NÓS
derá menos de afirmare o que tal faiga que o galego dos anos, xa un pouco alonxados, da iniciación da nosa renascenza idiomática, que o galego das pirmeiras e iniciaes manifestacións escritas do rexurdir da nosa groriosa lingua é un galego que, ao se comparare có que hoxe s'escribe, ten xa percorrido un bó anaco de camiño.
E que o qu'entonces eran gaguexos, tímidas eispresións de algo moi sentido, pro feito con medo, son hoxe manifestacións es pontáneas, feitas sen esforzo ningún, e por espontáneas ben logradas, rexas e firmes do noso mais íntimo sentir; son a gráfica eispresión, ateigada de naturalidade do noso pensamento autóctono, orixinal, que por selo s'eisterioriza en moldes oraes propios i-eiscrusivos, de cuios moldes os escritos feitos na lingua galega son a eispresión verdadeira, fidel i-esacta.
Pra faguer resaltare, cal compre, a falla de fundamento e o inxustificado das impacenzas e preocupacións de aqueles que, antre nós, veñen recramando unha inmediata unificación da lingua galega, dando a entender que sen ela sen a unificación moi axiña lograda, a mesma eisistencia da lingua pojdera acharse ameazada de desaparición ou pouco menos, imos a referirnos a un caso semello do noso. Ao caso da lingua catalana, até fai pouco asolagada n-unha grande anarquía, pese aos moitos anos transcurridos dende o seu rexurdimento, e somentes unificada e sometida, de xeito relativo —je tan relativo!— a un patrón único a partir do ano 1913 mais ou menos; pro sempre —bon a ter isto moi en conta— cando xa a recuperación da i-alma catalana, da que a lingua é a plasmación material, era un feito ben logrado que non podía dar lugar a dúbidas.
En 1926 o gran escritor catalán José Carner pubricaba un traballo encol da lingua de Cataluña no que decía con referenza á mesma: «Fai sesenta anos o catalán literario era un eisperimento de serve, Unhos poetas querían imitaren aos trovadores provenzaes; outros, tencionaban versificar as crónicas alcaicas; a caseira musa dialectal seducía, acaso, aos mais. Da patochada, da ramploneiría, pasábase a un artificialismo envazado e serodio, inofensivo desafogo arqueolóxico.
Provincialismo romántico, felibrismo sen trascendencia. O catalán estaba ao marxe da vida. Ainda Ixart opinaba qu'en catalán se non podía eispresare unha cultura». A istas liñas, tan elocuentes e reveladoras pra o fin que abouramos, engadía logo o mesmo Carner istas outras que, por forza teñen de levar un pouco de alento aos témeros e pesimistas: «Medio século dimpois de unhos conatos xeralmente informes, de unhos Xogos Froraes con obrigados discursos do Gobernador civil da provincia, dos pirmeiros gaguexos de un teatro de vecindade, dos pirmeiros episodios de unha elemental batracomiomaquia ortográfica, o catalán ocupa unha posición central na vida coleitiva do Ourente peninsuar».
Coincidindo con istas manifestacións, e refrexando asomada a falla da unidade en que a lingua de Cataluña se debatía, ái istas liñas de Lourenzo Riber, o esgrevio e ademirábel escritor mallorquín, que rubrou perante algún tempo os seus traballos có seudónimo de Roque Guinart: «Até o día 30 de Xaneiro do 1913, a grafía do idioma catalán discurrira ceibe e semianárquica entregada ao libre albedrío e ao talento individual».
Mais iso recalca Roque Guinart, non foi nunca o suficente pra que a lingua catalana deixare de ser o factor primordial da renazonalización do pobo irmán. Escrita do xeito mais variado, sen se suxetare a regras únicas, seguindo cada cultivador o vieiro que millor lle cumpría, non por iso a lingua do pobo catalán perdera a sua condición de factor insuperábel na laboura comprexa e non doada de faguer de Cataluña un pobo emencipado espiritualmente. I eisí, manifesta Roque Guinart: «N-unha ortografía inconexa tiñan aparecido as obras dos epígonos e promotores, e ainda as de aqueles outros qu'ensancharon o movemento e cimentaron a vitoria e multipricaron a gloria. No propio escomenzo, a ortografía promoveu discusións rexas e bandos enxenreirados, cuios abandeirados foron Aguiló e Bofarull». E concretando mais, o mesmo escritor engade: «Antre as dúas bandeiras, unha enormidade de pos e de bélico ardor e unhas as e unhas es (por si debían grafiarse en as ou en és os nomes pluraes cataláns).
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516858.xml
168
esquecer, ben por se tratare de persoas que coñecen e usan a nosa fala debidamente, ou por describire tipos e costumes da nosa terra con certa visión histórica e etnolóxica.
Se os xornaes galegos houberan adicado unha pequena atenzón ao noso romance, certamente que nos tempos actuaes poderían terse dado a coñecer nos seus folletóns algunhas novas obras, como aconteceu con varios dos romances que deixamos citados, pero o espírito dos propietarios e direitores dos nosos diarios en xeneral é mais alleeiro; gustan pouco de axudar e favorecer o desenvolvimento da cultura rexional autóctona que non sinten nen lles preocupa. Por isto os dez anos decorridos dende o noso artigo sinalado, nós non deixaron unha grande produzón romancesca; mais, malia das arredras que tollen aos nosos escritores, algunhas novas obras foron arrequentando as letras rexionaes.
Foron estas: O PORCO DE PE, de Vicente Risco (1928), OS SEÑORES DA TERRA, A MAORAZGA, e O ESTUDANTE, de Ramón Otero Pedrayo (1928), ESTEBO, e ABELLAS DE OURO, de Xosé Lesta Meis (1927-1930), ARREDOR DE SI, de Otero Pedrayo (1930), VAOSILVEIRO, de Gonzalo López Abente (1929), O DERRADEIRO AMORE, de Aurelio Ribalta (1931), OS DOUS DE SEMPRE, de Alfonso R. Castelao (1934), A MODELO DE PACO ASOREY, de Xuan Xesús González (1934), IV MELODÍA, de Manuel García Paz (1935), DEBALAR, e O MESÓN DOS ERMOS, de Otero Pedrayo (1935 1936). Son quince romances pubricados nestes dez anos ¡cativa produzón! Mais son todos eles romances ben escritos, que se lén con apracemento, que gorentan, algúns deles merecentes dos maores louvores, e indican ben a que outos cumeiros pode chegar a prosa romancesca galega cando se lle conceda un pouco de interés. Porque esta derradeira produzón mellorou moito en calidade á devanceira. Mais capacitados, mais coidadosos, os escritores contemporáns galegos poñen nas suas obras o máisimo arte de que dispoñen así nos asuntos como na linguaxe que usan. O poder artístico de cada escritor fórmase, amadurece, có estudo e có traballo. Conforme se
NÓS
producen novas obras vanse aperfeizoando, correxindo defeitos e concebindo mais xustas espresións literarias nun costante estímulo de superazón.
Hei facer, ao falar deste conxunto de obras, unha menzón especial de «Os dóus de sempre», a manífica novela de Castelao, ateigada de humanidade e de humorismo, e non esquencerei tampouco os tres volumes que compoñen «Os camiños da vida», de Otero Pedrayo, que teño pra min como o mellor que ten producido no romance, inda que o derradeiro, «O mesón dos Ermos» e tamén unha relazón chea de vida e interés. O pendor de «IV Melodía», de García Paz, tráenos un recendo a xenos novos, a modernidade nas letras galegas. «O porco de pés é un tipo que se pode amostrar en cada pobo.
Tamén debemos ter unha lembranza para Lesta Meis, que no seu «Estebo» traza a sua propia biografía c'unha sinxeleza enmeigadora.
Algúns intentos lévanse feito para o afincamento do romance galego coa pubricazón de pequenos romances a prezos populares, que poideran afacer as nosas xentes a lér os libros galegos. A estas pubricazón referínme xa inda que sen fixar o labor feito. Todas elas tiveron unha vida escesivamente curta; ¡TERRA A NOSA! (1919) pubricóu 15 volumes, ALBORADA (1922) sómente 3, CELTIGA (1922) 13, LIBREDON (1924) 2, e LAR (1924) chegou aos 40, foi a que mais fixo pol-o númaro e pol-a calidade, xa que na mentres outras edicoriaes imprentaban versos e comedias antre outros volumes romancescos, LAR ofreceu 40 noveliñas nas que figuran firmas tan estimábeles como as de W. Fernández Flórez, Ribalta, Pita Romero, Otero Pedrayo, Risco, Alvaro das Casas, Lesta Meis, Amado Carballo, López Abente, Carré Aldao, Castillo, Francisca Herrera, Vaamonde, Xuan Xesús González, Bouza Brey, Cotarelo, etc., etc.
Nestas pequenas pubricazóns trazaron as primeiras páxinas romancescas algúns escritores, como Lesta Meis, malogrado por malfadado destino, que escribiu «Manecho o da Rua» e alentado deu logo ao prelo «Estebo», e mais tarde «Abellas de ouro». Ama.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516856.xml
CAMINO DE PORTONOVO
Por XOSÉ L. PARENTE.
Camiño de Portonovo
na veira loira do mar!...
Iba teu talle de vento
coma un caravel na man.
As mornas auras traguían
un dóce espasmo cordial
que nos levaba insensibres
como suspensos no ar.
Era o palio de amaranto
a groria mol da serán;
i-o imán de ourizonte eterno
era o fin do noso andar.
Camiño de Portonovo
na veira loira do mar!
Portaba o talle de vento
coma un caravel na man;
i-era o farume d’incenso
o noso velo nupcial,
que arreguizaba de gozo
a froita mol da serán.
Ceibaba na túa boca
un silenzoso cantar...
Iba teu talle de vento
coma un caravel na man...
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/12851686.xml
endexamáis un poeta como Rosalía, como Pondal, como Curros. A fin de contas, a posguerra é unha época de decadenza. Millor dito, é un tempo o noso en que todo está por faguer, a forza de desfaguer roitas e desandar camiños; un tempo en que todo paresce que se vai a escachar, n'un cataclismo de suprema mudez, de primitivismo. É a época en que as xentes pretenden andar cos pés pol-o ar, en que cada poeta é o seu propio crítico, o seu «anti», que lle vai comendo as ás da súa nídia inspirazón. Hai unha verba que engaiola ás ideas, que as encadea, desordeándoas a forza de apreixadas drentro de sí: superazón; e nada máis valeiro, na lírica, que iste concepto. A lírica é a vida, e ninguén soupo até agora pechar a vida dentro d'un sistema de ideas. A vida, e tamén o lirismo, desbórdase de contino, e sai afora da realidade sendo a realidade absoluta. Ten o lirismo un pulo, un senso imperativo, que non pode ser defiñido nin dirixido.
Non podemos, pois, falar no noso tempo d'escolas nin de grupos. Cada poeta d'hoxe ten a súa escola e o seu camiño. Andan to dos, cecais, a devalar na mesma inquietude, e fuxen da influencia como d'unha idea capaz de afogar a máis pura voz lírica. A orixinalidade lévase a límites insospeitados e por ela fanse as cousas máis atrevidas e absurdas. Co-a poesía nova non se pode faguer hestoria!
Pero xa é hora de que fagamos a nosa chamada ao orden. Porque hai un tempo para beber o viño e outro para vomitalo. E sempre, inda despois de estar bébedos de tanta loucura que fixo o vangardismo, quedará o noso esprito ledo e satisfeito. Fixemos as cousas como quixemos, hai que xogar a mestres para ir adeprendendo os trucos, e xa chegou ise momento en que cada un debe pórse no seu sitio. Moitos e bós poetas irán enmudecendo; deica d'uns anos non se falará para rén d'eles; xa non-os lembrarán máis que os xornalistas no aniversario e nas efemérides de vila. Mais deixarán o seu sulco no esprito contemporáneo, feito co-as súas loitas e anceios.
Triste tempo o noso, tempo amaro, despiadado, que non ten agarimo para nin-
NÓS gunha voz e vai engulindo, tremendo Leviatán, aos profetas do seu abrente!
Referímonos n'iste esquema ao ciclo que vai dende o manifesto «Máis Alá» á poesía de Alvaro Cunqueiro. Iníciase con aquíl berro futurista de Manoel Antonio e Alvaro Cebreiro e péchase cos poemas da «Cántiga nova qu. se chama Ribeira». De 1922 a 1932 a poesía nova de Galiza vai recorrendo un craro camiño para adequirir categoría e universalidade. Período de tempo que recolle todal-as inquietudes do momento e soergue na nosa lingoa maduros froitos do esprito novo. Escomenza co avangardismo máis hostil e vaise depurando, n'unha evoluzón intelixente, para chegar a unha poesía que siñifica síntesis i-estilo propio. Moitos nomes debemos de relacionar n'iste esquema, que todos eles puxeron a súa obra ao servizo da cruzada: Manoel Antonio («De catro a catro: follas sin data d'un diario de abordo», 1928), Luis Amado Carballo («Maliaxe», 1922; «Os probes de Deus», 1923; «Proel», 1927; «O Galo», edición póstuma, 1928), Juan Vidal Martínez («Mágoas», 1922; «Alcor», 1929), Eduardo Blanco Amor («Romances Galegos», 1928; «Poema en catro tempos», 1931), Evaristo Correa Calderón («Conceición Sinxela do Ceo», 1925; «Margarida a da surrisa de aurora», 1928; «Ontes», 1928), Julio Sigüenza («Cantigas e verbas ao ar», 1928); Roberto Blanco Torres («Orballo da media noite», 1929); Eugenio Montes («Estética da muiñeira», 1922; «O vello mariñeiro toma o sol e outros contos», 1922; «Versos a tres cas o neto», 1930), Ricardo Carballo Calero («Vieiros», 1931; «O Silenzo Axionllado», 1934); Augusto María Casas («Muiñada de estrelas», 1926; «O vento segrel», 1932), Alvaro Cunqueiro, («Mar ao norde», 1932; «Poemas do sí e non», 1923; «Cantiga nova que se chama Ribeira», 1933), Manuel Luis Acuña («Firgoas», 1933), Alvaro de las Casas («Sulco e vento», 1931), Fer mín Bouza Brey («A nao senlleira», 1933), Delgado Gurriarán («Bebedeira», 1934), Aquilino Iglesia Alvariño («Señardá», 1930; «Corazón ao vento», 1933), e outros moitos que xa non podemos citar por medo a que poidan pasar isas mostras de dilettantismo que non deixan sinon esquezos detrás de sí.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516831.xml
NÓS 141
CRANIO FORMA
Chancelade........ Ellipsoides pelasgicus stegoides
Montferrand........ Ellipsoides pelasgicus rotundus
Combe-Capelle....... Pentagonoides aurignacensis
Langerie-Basse....... Ovoides "incompreto"
Fürst Joannes........ Ellipsoides cuneatus
Grota des Eufanto...... Ellipsoides planus
Barma Grande......... Ellipsoides embolicus
" " ................ Ellipsoides rotundus
De acertadas ou non, non sabemos si te- ñen moito todas istas divisions do antro- pólogo italiano, pero dende logo, de orixinaes: podemos asegurar que si.
Guiffrida-Ruggeri, outro dos autores que se ocupou dos eurafricanos, é tamén, coma o anterior, italiano.
Dende o 1913 empeza a falar do tipo «protoetiópico» que algúns considérano ligado ao do noso estudo. Aseguil, estaría represen- tado, entre outros, pol o home de Combe Capelle, certos mediterranios e poboacións da Eritrea, i exipcios prediná-ticos. Os seus caracteres serían bipsistenocefalia de tipo arcaico, platirrinia e pragnatismo modera- do e mesodolico prosopia. O tema tratouno mais ampriamente que en ningures, nos seus traballos: «Quattro crani preistorice dell' Italia Meridionale e l'origine dei Mediterra- nei» e «La sucessione e la provenienza delle razze europee preneolitiche e i pretesi Cro- Magnon delle Canarie». Posteriormente, no ano dazasete, pubricou outro traballo: «Re- sidui di un tipo protoetiópico in Europa» e nil, falando do tema que xa o tidoo indica, pretendeu que reminiscencias protoetiópi- cas persistían na provincia portuguesa de Tras-os Montes.
Posteriormente a todos iles, outros antro- pólogos veñen a ocuparse da custión. Un diles foi o portugués Mendes Corréa que nos seus traballos: «Estatura e indice cefálico em Portugal», «Valencianos e Portugueses» e «A posicáo sistemática do esqueleto de Combe-Capelle», tócaa bastantes vegadas.
Xa vimos que reminiscencias euroafricanas ou protoetiópicas admitíanse en certas áreas do Portugal. Mendes Corréa non o ne- ga, inda que non pareza acoller co debido calor a tese.
No traballo «Estatura e indice cefálico em Portugal», apropósito da custión di:
«Déste modo, a nao admitir uma dominán- cia mendeliana da dolicocefalia ibero-insu- lar sóbre as tendéncias braquióides dos me- sati ou braquicéfalos mais altos, há que re- conhecer no pais a presenca de mais um el- mento racial, de certo muito antigo, sobre- tudo, em Trás-os-Montes e Beiras. É um ele- mento de estatura um pouco superior a 1'65, muito dolicocéfalo, inconfundivel com o nórdico pela pigmentacáo, indices cefálico e nasal e menor estatura, com o atlanto me- diterráneo clásico pelo índice cefálico, etc. Pelo contrario, ele aproxima-se do tipo eu- rafricano, descrito por Ginffrida-Ruggeri, Fleure e Haddon. e ao qual este último autor dá uma estatura moderadamente elevada (cerca 1'678), o índice cefálico de 70 73, hipsi- cefália, pigmentacáo morena, face algumas veses larga, narís muitas vezes largo. Ora,
Fleure, o terceiro dos autores citados por Haddon, e James, falan da presencia das vellas formas dos cranios de Galley-Hill, Combe-Capelle e Brünn, no tipo do Plynly- món, no sul de Gales, polo ano dazaseis.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516826.xml
San Benito do Rabiño (Ourense) dá no seu descargo doce reás «que el Maestro Tomé llevó por ayudar a acabar el retablo de Nuestra Señora».
Libro de la Fábrica de la Iglesia Parroquial de San Benito de la Arnoya. Compuesto ano 1793 a costa de su Abad el Doctor Don Melchor de Seña Tejero. Fol. 10. v.
TOURIÑO (Juán). Mestre de obras. Século XVII.
No ano 1795 o Mestre Johán Touriño corría co-as obras da Colegiata do Ribadeo.
«Apuntes sobre Ribadeo...» Pág. 200.
TROITIÑO (Amaro). Mestre de obras. S. XVII.
No descargo que fai Pedro Suárez, Maordomo, no ano 1652 dí «que dió 1181 reales a los canteros que hicieron la hermita de Nuestra Señora de Cortegada, que consta por cartas de pago que mostró firmadas de Amaro Troitiño y Pedro de Abalo. Maestros que fueron de las dichas obras»; «mas dá por descargo 21 reales de una valla y un agnus Dei de Plata que llevó Amaro Troitiño, cantero a cuenta de la obra de dicha Virgen».
Libro de fábrica de la Yglesia parroquial de Carril.
VAAMONDE (Santiago). Escultor Século XVIII.
No ano 1799 o Concello de Ribadeo acordou facer escudos para a casa Consistorial co-as armas reales e co-as da Vila, e ao ano seguinte fixo os tres escudos que ainda existen o artista Santiago Vaamonde.
En 1875, mandouse pol-o Concello repoñer no escudo da casa Consistorial a coroa real, colocada en 1800, e suprimida anos antes pol-os republicanos, custando a reposición 392 reás.
«Apuntes sobre Ribadeo...» Páxina 208 e 287.
VANDEN SCHRIK (Domingo). Arquitecto. S. XVIII.
Veciño da Coruña, onde residía un irmán chamado Ygnacio casado, e con un comercio aberto. Dito irmán morreu no ano 1789.
Domingo Vanden estaba casado con Doña Manuela García Acebedo e Yglesias, quedando de iste matrimonio sete fillos, tres maiores e catro menores. Dos tres maiores estaban todos casados e un d éles en Santiago.
No 16 de Mayo de 1788 presentou iste artista solicitude ao Concello de Ribadeo para que se aplazase o remate da obra da Ireja Colegiata de Ribadeo, que con planos de Manuel Machuca iba a facerse, e dempóis de intervir como postores Don Toribio Alonso del Carballo, maestro de obras de Oviedo, Don Domingo Antonio Barros, que o era de Santa Marta e Don Juán de las Rozas, arquitecto de Oviedo adjudicouselle a obra a Vanden, da que era Director Miguel Ferro Caaveiro. Os accidentados episodios a que deu lugar a obra da Colegiata de Ribadeo pode verse na obra de onde tomamos istas notas.
Apuntes sobre Ribadeo... Páx. 303 e seguintes e 320.
VEGA (Francisco de la). Mestre de campanas. S. XVIII.
No ano 1758 o Abade da Parroquia de San Benito do Rabiño (Cortegada), Don Johán Ramírez Austri encargou a «Francisco de la Vega Maestro de campanas, una campana de diez y siete arrobas, porque se había padecido la desgracia y fatalidad de haberse rompido la campana segunda y el esquilón que tenía la Iglesia».
Libro de la Fábrica de la Parroquia de San Benito de la Arnoya.... Fol. 215
VEGEL (Juán). Ingeniero. S. XVIII.
De R. O. trasmitida pol-o Marqués de la Ensenada impúxoselle ao Concello de Ribadeo un maravedi en azumbre de Viño para a construcción do palacio e cárcel da Audiencia da Cruña a que trazóu e dirigíu o ingeniero Don Juan Vergel que tamén dirigíu as obras do Castelo de San Damián de Ribadeo no ano 1744.
Apuntes sobre Ribadeo... Páx. 140 e 147.
VIDAL (Antonio). Mestre de obras. Século XVIII.
- No ano 1785 reedificouse a casa consisto-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516888.xml
198
rados a mesma escea. A forza do vezo tiráballes os azos pra apañar outro romate.
—Ao fin i-ao cabo —pensaban— isto é faguer caridade.
—Certo que eu non son un «barman» —matinaba Antón— mais os «sandwichs» de queixo non-os fago mal.
Pasou unha semán, e houbo que mercar mais queixo. De alí a uns días xa estaba a romatar.
O ladroeiro agardaba embaixo do leito. Cando os namorados chegaban, il ficaba alí; tíñanno que afoutar a deixar o chan. Gardaba, coma un tesouro, a sua esgrevidade de antrometido.
Sabíase de cor a topografía do xergón metáleco: tiña catro buratos; tres con faciana de home i-un con cara de can.
* * *
Xa diran as dúas da mañán e aínda non chegaran os dous namorados. O ladroeiro agardábaos nervoaso, inquedo, fedellento. Estaba xa o cinto de coiro no derradeiro burato. Coma o home era tan longo, tiña as pernas engruñadas, cos xoellos entoñados no peito. Aquil escorzo tíñao mallado.
Contra a mañanciña ficou durmido e non espertou deica o sol-por. Cando tal fixo non era dono de sí; parescíalle sere un embrullo de carne e osos, sen finalidade fisiolóxica algunha. Ao isto lle pasar pol-o miolo, tremeu arrepiado. As pernas ficáranlle tolleitas, e custoulle unha hora longa podelas esticar.
Cando voltou á realidade, pensou n un arrepio:
—Hoxe é hoxe, ou será mañán?
Ta pergunta beiláballe na chola coma n un cabazo valdeiro.
* * *
De alí a un anaco diron as oito. As badeladas viñan de un relóx lonxano, mais o ladroeiro, no seu estafamento, coidaba que lle caían nos ollos, dende o xergón: a cada badelada pechaba as pálpebras, con medo a morrer.
Co resol da primadeira ollaba as faces dos homes a lle faguer carantoñas de medo; o can agora somellaba un urco.
* * *
I-o ladroeiro agardou toda a noite, adiviñando no mais cativo bruido a sua liberazón. Logo ollou en sonos coma da Habana viña un barco carregado de queixos...
III
A CONCENCIA DO LADROEIRO
Espertou co-a serán. As barbas madráranlle moito aquila noite; il sintía coma a vida lle fuxía por alí. Agora tiña o corpo feito de lán. Menos a chola: a chola era un cortizo, inzado de abellas.
De alí a un anaco sinteu barullo de cabacóns de muller. Ao intre entrou no ban a criada do casal; o noso home non-a ollara endexamais, mais ila abondaba a se procramare tal.
I-o ladroeiro estivo n-un chisco de se erguer n-un pulo —teria azos?— e lle espetar sen mais:
—Señora, eu teño amizade cos seus donos; unha fonda amizade de fai perto de un mes. Todal-as noites eu veño, e, dimpois de nos falar das nosas cousas, iles dánme un anaco de queixo i-unha códia de pan. Vostede, agora, debía d-os somellar. Mais se non han demorar moito, agardarei; van dúas noites que non veñen pe de min.
Mais logo cabilou:
—Non fagas tal. A criada non acreditará e chamará pol-a poliza. E se che agrilloaran?: comerías na cadea. Mais, non —engadiu—, che non agrilloarán; pra mais maliaxe non tes feito ningún mal!
I-o abraiante ladroeiro engruñouse ainda mais.
Namentres matinara, xa a criada se tiña posto catro traxes e dous chapeus da sua dona. Deixara o almario aceso, e tencioaba esprovar todol-o «stock». C-unha presa danada tiraba e puña os adobíos.
I-anque a ispida muller tiña as pernas algo tortas, o ladroeiro pensou pra sí:
—Non está mal.
Mais dimpois xurdíronlle na chola os seus outos probremas, e xa non pensou ren mais na criada aquila.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516893.xml
Lembranzas e valoracións
No atafego da vida profesional, compór unhas liñas valdeirando n-elas pensamentos de fondo enraizamento no esprito, non é moi sinxelo.
Pra un númaro homaxe a Casal pódense decir moitas cousas, pódese ter acerto ou pódese faguer unha verdadeira cursilería. Mil temas xurden na fonte limpa das meditazóns. Pero eu escollo o meu, que é sentido, porque eu sinto sempre o que fago ou digo.
Galeguista dendes dos albores do galeguismo, cando se fundaron as Irmandades, conezo a Anxel Casal fai máis de quince anos. Na Cruña, cheio de nobres ansias, desenrolou, sempre consecuente, a súa actividade galega, sin verbalismos argalleiros, calado e traballador —como corresponde a unha obra fonda e grande— con sacrificios que non todos coñecen, dou vida a isa Editorial que sinala época na valoración espiritual da Nosa Terra.
Tan outo siñificado ten ista Obra que eu sosteño diante de quen sexa como sin o esforzo, sin o entusiasmo sempre aceso de Anxel Casal, sin a Editorial que sostivo e alentou coa sua probeza franciscana, co seu traballar sin acougo, Galiza non sería o que hoxe é: unha rexión que s-ergue triunfalmente pra conquerir as suas libertades políticas, administrativas i-económicas.
Anxel Casal foi o nó que atou n-unha sementeira fecunda e inmorrente a cantos artistas i-escritores tiñan na Nosa Terra un outo senso galeguizante, porque a sua Editorial recollía i-espallaba por todol-os recunchos o vivo latexar da idea que voa a carón da Galiza enteira.
Por iso antre escritores e artistas, o nome de Anxel Casal ten a meirande siñificación no conquerimento da independencia da Terra.
Un homaxe a Casal ten tod'a trascendencia, tod'a glorificación, tod'a escintileante xusticia de un homaxe á Gran Ideia que axiña se vai a pór en marcha com-él arelou, consecuente, calado, traballador, no decorrer da sua vida.
Istas liñas, si teñen un fondo sentimento de lembranza, teñen tamén o máis outo siñificado da valoración de Casal pol-a sua grande obra, que, en fin de contas, é o que perdura e queda de todol-os homes.
SALVADOR GARCÍA BODAÑO
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516837.xml
ESPRITO POLÍTICO E FORMA CULTURAL DA NOVA GALICIA
«NOTAS PRA UNHA XUVENTUDE NACIONALISTA NOSA».
Por FRANCISCO F. DEL RIEGO.
INTROITO
Nista hora total-as atividades do nacionalismo galego atópanse plasmadas no desexo de reclamar o recoñecemento da persoalidade de Galicia pra anovar a sua autóctona cultura, pra defender a sua autodeterminación política, pra integrar na comunidade dos pobos, a liberdade do noso pobo, pra que Galicia, en fin, «cumprindo os seus destiños históricos, encha o imperativo que representa o seu vencellamento a unha superior unidade humana, que teime asegurar, guindando coas fronteiras, a paz dos pobos e o benestar dos homes».
O noso principio nacional, pois, concretízase nas verbas devanditas. Pascal Mancini no seu discurso de apertura da Cátedra de Derecho Internacional de Turín, decía: «nación é unha sociedade natural de homes e de lingua, que aceita unha communanza de vida e de concencia social». Pascal Mancini era esixente e coidaba, sin dúbida, nunha nación ideal á cal Italia podía somellarse en algo. Sociedade natural. Cádruple unidade de territorio, de orixe, de costumes e de lingua. É moito pedir. Aceitemos, logo, que aínda fallando algunha das condicións da nación ideal que Pascal Mancini defiñía, poden eisistir e durar nacións da máis imperfeita eetroitura física i e-pritual. Aceitemos que algunha distas condicións, por si soias, poden crear unha nación. Un nacionalista francés —René Johannet— no seu libro «Le principe des nationalités», que é un alegato contra do dereito á libre determiñación dos pobos, dinos simplificando as cousas, que «Alemaña é unha raza, Exipto un río, A Gran Bretaña unha illa, Austria-Hungría unha política, Italia unha lingoa, Turquía unha conquista, Os Estados Unidos un territorio, Prusia un estado. Francia unha dinastía, unha tradición, un territorio».
Con todo isto, en Hispania onde se tén producido a unidade económica e a unidade política, non xurdiu a nacionalidade hespañola. A Península sigue sendo o que foi sempre: unha realidade primaria; un armazón xeográfico limitado por dous mares e unha fronteira natural; vasta cunca de escuras afinidás e repul-ións, que nas condicións aituaes de vida e de civilización se non funden coma se non fundiron endexamáis. É que non eisistiu a vontade de ser unha nación. É que se non té i determiñado a meditación duns orixes comúns, nin ficaron nunca manifestacións dunha tradición sólida. A política autoritaria e o Estado absorvente non conqueriron levar a cabo a consolidación do que deu en chamarse unidade hespañola. Privouse de liberdade ás nacionalidades ibéricas. Esranguláronse os seus instintos tradicionaes. Pero se non buscou endexamáis a fusión de vontades. Non se foi detrás da compenetración dos pobos integrantes e diferenciados, acadando, somentes malcoser as nacionalidades peninsuares nunha conceición artificiosa e falsa porque
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516890.xml
200
prontas a estourar. A agulla escomenzaba a sua tarefa cotián.
E o xastre Xaquín, o mesmo Xaquin Ponte que fora tenor solista do orfeón «El Vencedor», namentres pranchaba un chaleque, botáballe quediño, coma quen bota unha praga:
«Y la batelera
con pesar le dice:
—Yo no soy felice,
yo no voy a él».
I-o noso home deixaba percorrer a sua vellice, sen se decatar coma os seus vigodes, ergueitos e mestos no orfeón, tiñan agora no xastreiría, raros e canos, un tristeiro debalar de pranta murcha. I-era que endexamais tiña parados en cabilar coma o bigode fai o esprito.
* * *
Ao fio da meia noite rubía Xaquín. Eran doce horas, quince horas, vinte horas debruzado de cote enriba da táboa, co pito a faguer bandeiras de pas nas xuntas morrifientas dos seus beizos.
II
A FILLA LIBERATA
Vinte custureiras facían a roda a Xaquín. Vinte paxaros engaiolados; vinte peixes n-unha rede; vinte estrelas n un illó. Unha custureira cosía ao par dil, tras o monstrador: retorta, tolleita, manicha, chepuda. Era Liberata Ponte, á que o seu pai quixo dar honras de dona e agarimo de sangue na sua door.
Liberata Ponte tiña trinta anos e levaba dazaoito a carón do mostrador, peixeira de agullas na canasta do dedal. Era un ser escuro, indifinido, incerto. Non falaba ren e pregaba as cousas co-as engruñadas mans. Soilo ao cabo do tempo sabía unha nova custureira que Liberata poidía falar. Non tiña orgulo nin homildade, non tiña amor nin desamor. Vivía coma unha albre, coma unha fonte, coma un penedo.
Os mais grandes feitos da cibdade, as maliaxes mais fondas i as ledicias mais outas, non eran quens de lle faguer opinare. Non
NÓS
era testemuña conscente da vida dos mais: a xastreiría, unha choiva de silenzo; as custureiras, un embrullo de cotón. Seu pai mesmo era pra ila unha frábica de pitos ou unha tixeira animada. E non é que Liberata teimara en matal-o esprito: é que Liberata nascera sen il.
Ía as novenas e ía a Santa Misa. Ao fin da semán botaba no peto aquiles dous pesos que o pai lle dira, en pago ao seu traballo:
—Apaña, custureira! Merécelos ben.
I-era certo. Liberata soilo tiña concencia d istas verbas: a reo...
* * *
A vida da xastreiría era de mais lene e donda. No calmuzo do vran os moscardóns puñan no ambente un balbordo teimoso de preamar. A cotío ouvíanse unhas verbas perguicentas:
—Falábasme?
—Eu non.
—Coidei escoitar.
Era a brincadeira dos moscardóns, a faguer run-runs de cristian.
No inverno a choiva i-o vento eran outros tales:
—Berran na rua.
—Non berran tal.
Era un chuveiro, de vento a bruar.
I-os anos mozos das custureiras percorrían quedos, a sulcar insospeitados rueiros de fío na terra virxe dos panos cataláns.
III
O AMOR DA CUSTUREIRA
Quedamentes falaban as mozas os seus segrediños de amor; quedamentes, coma os morcardóns. Xaquín fitabaas ás vegadas, na certidume de endexamais as atopar a folgar. As rapazas falábanse coma se as suas verbas foran ditas pra os proieitos de calzas pousados nos seus xoellos: sen erguel-a testa.
Era tristeira de mais a sua vida. Cando ían apañando agarimo pol o pano que tiñan nas maus, romataba o vestido; dimpois soilo o tornaban a ollar faguendo lanzal o corpo de tal ou cal mozo.
—Aquil traxe acastañado era pra Roque.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/12851689.xml
NÓS
«A nosa Fala é nosa. Pospol a a outra calquera, é unha forma de suicidio».
«A maisimidade da devozón que temos pol-a nosa Fala, pódelles dar a medida do desprezo que sentimos por eles».
«Arrenegamos de mestres e dos seus consellos».
«Arrenegamos de toda imitazón. A dos vellos en nome da Vida; a dos novos en nome da Novedade».
Recollidos os pontos esenciaes de «Máis Alá», queda determiñada perfeitamente a liña ultraica ou futurista da poesía novísima. En este respecto debemos estudar especialmente a poesía de Manoel Antonio, qu'é o poeta do grupo máis intrinsicamente, máis enxebremente galego.
Manoel Antonio leva a bandeira do vangardismo galego. A pesares d'outros nomes quizáis máis puxantes e mais alertados, como o Euxenio Montes de onte, non o de hoxe, embarcado na literatura castelán, e d'algún escritor que enmudeceu arestora. Dende 1922 a 1928, Manoel Antonio foi un costante paladín da estética novísima. Dende o manifesto «Máis Alá» até o libro «De catro a catro», téa a obra de Manoel Antonio unha importanza trascendental no aitual rexurdimento da poesía galega.
A morte implacábel, levouno do noso lado no inverno de 1930, cando máis arelas estaban pendentes da súa lira. A súa obra ficará entre nós como un faro de inmorrente luz.
Fora do libro «De catro a catro: follas sin data d'un diario de abordo», deixou Manoel Antonio algús poemas formidábels: «Alaiá» e «S'eu quixera saber», e un poema esgrevio no aniversario da morte do gran poeta Amado Carballo. Pero é n'aquil libro onde temos que estudar as características da poesía de Manoel Antonio, sin duda algunha o poeta máis persoal do noso tempo, sendo como foi o poeta máis singularmente avencellado a unha das escolas —o creazonismo— da posguerra. Os poemas de «De catro a catro», son creazonistas. As verbas non dín rér, mais cantan no todo i enlázanse nunha ceibe melodía de armonías. Poesía —isto é— creazón. «Que a obra viva por sí soia e rexurda en cada home unha emozón distinta. Non buscalas cousas en nós, sinón a nosou-
tros nas cousas». (1) Os poemas d'iste gran poeta teñen somentes superfize, non teñen esqueleto, máis non carescen de profundidade —«porque a profundidade está na superficie cando a superficie é plástica»—. Poemas construídos de imaxes, que viven nas verbas c'unha emozón única e diversa. Poesía tan esaita e verdadeira como a natureza, inda d'ela diferente, como inventada, ou arremedada: diferencia entre a natureza e a arte; poesía que nasce como un froito, que tén unha sustantividade e unha íntima razón xenética. E ademáis, química, moita química. O poeta combina as verbas, só verbas, até chegar ao poema creado no que as verbas viven por sí soias.
Para ledicia de todos, lembremol-o poema «Navy Bar».
Este mar tén balances
E tamén está listo
pra se facer á vela.
Enchéron-nos o vaso
con toda a auga do Mar
pra compor un cocktail de horizontes.
Pendurados das horas
atlas xeográficos d'esperantos
están sin tradución.
E tatexan as pipas
co ademán políglota das bandeiras.
Ese cantar improvisado
é o mesmo
que xa se improvisou n'algures
Quén chegou avisándo-nos
d'esa cita noiturnia que temos
c'o vento ao N. E.
n-a encrucillada das estrelas apagadas?
Eiquí bebe de incónito
o Mariñeiro desconocido
—sin xeografía nin literatura—
A noite d'os naufraxios
c'o seu brazo salvavidas
aferrará connosco unha vela de chuvascos.
O vaso derradeiro
estaba cheo de despedidas.
(1) Verbas de «Imaxe», de Gerardo Diego.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516871.xml
NÓS
de que fala o bardo Taliesin, e relacionada ademais coa do chefe galés Artur, e das suas empresas contra dos saxóns pagaos; relacionada ademais coa do Santo Milagre do Monte Cebreiro, que deu lugar á localización do castelo do Graal preto das terras dos árabes e no camiño de Sant'Yago de Galiza, coma di Wolfam von Eschenbach. Os pelegriños de Compostela, que voltaban referindo maravilhas das lonjanas terras que percorrían, habían propender a pôr n-elas a sede de todol-os prodigios e de todol-os misterios. Ista non é somentes o pensar d'Angel del Castillo e de Victor Said Armesto, senón tamén o de Milá i Fontanals e de Bonilla San Martín.
Non quer dicir isto que non haxa nas leendas céltigas do San Graal e da Táboa Redonda, moitos elementos orientais, procedentes da cultura mágica e proto-árabe, moitos elementos mazdeístas, maniqueos, gnósticos e hebraizantes. Mais todos ises elementos, por importantes que señan, anque todos juntos abulten mais, fagan maor volume qu'o núcleo céltigo, están perfeitamente acculturados, ou sexa incorporados, asimilados a un fondo originario perfeitamente oucidental, perfeitamente cristão e céltigo, están vividos, sentidos, esprimentados co esprito da nosa relixión e da nosa raza. (1)
Digo da nosa raza, porqu'estamos en Galiza, ond'o fondo céltigo, cecais moito mais antigo do que se pensa, e ainda se cadra tamén o elemento precéltigo, que já eiquí era o mesmo que nos demais fisterres da Europa: Hibernia, Caledonia, Cambria, Cornubia, Armórica e Galiza, habitadas pol os misteriosos Oestrimnios de Rufo Festo Avieno, aos que se viñeron ajuntar os celtas, se já os Oestrimnios nono eran, asimiláronse e impuñeron o seu caraute e a sua y-alma a todo novo elemento que chegou atrás d'iles. O noso celtismo está já estabrecido d'un xeito tan inconmovíbel, que nas investigacións modernas, feitas principalmente n-Alemáña pol os celtistas, com'os da escola de
(1) Outra opinión tocantes á orixe da leenda do Graal é a de Walter Johannes Stein, que a refire á Cabaleiría de Carlomagno, dando o rol de Klingsor a Landolfo II de Capua. Todo elo, envolto nunha chea de ideas astrolóxicas, alquímicas e teosóficas.
181
Pockorny e Thurneysen e qu'ainda se non coñecen na Hespaña, vanse seguindo pasiño a pasiño os movementos todos dos pobos céltigos, dend'a Europa central deica esta terra nosa, sen perder un.
Digo da nosa relixión, comprendendo tamén n-iste nosa aos que non creen n-ela. Non vos pareza isto estrano, porque o que resulta é qu'eiquí, no Oucidente, amigos e inimigos, todos se moven, ou en favor ou en contra, todos nos movemos, que queiramos que non, adentro do circo d'ideias do cristianismo. Ou con Cristo, ou en contra d'il, mais non hai termo medio, non hai indiferenza posíbel, non hai neutralidade posíbel; ou con Parsifal, ou con Klingsor. Mais nonos trabuquemos: o inimigo do cristianismo, vive no cristianismo precisamentes pola súa oposición; en canto é anticristián, herexe, apóstata, relapso, racionalista, se non pode desprender do cristianismo, se non pode ver libre d'il. É un sino ao que todos estamos misteriosamente avencellados, e do que non podemos fugir, por mais voltas que lle deamos, porque todal-as voltas han ser de cote adentro do ámbito da mentalidade cristiáa.
SENSO DA LEENDA
A leenda do San Graal pertence á literatura galaico-portuguesa, dend'a Demanda do século XIV deica Na noite estrelecida de Ramón Cabanillas, no século XX. (1)
A leenda do San Graal pertence a esa tradición céltiga, a esa nosa tradición racial á que no comenzo vos dicía que cumpria acollerse, se nos queremos salvar da que uns chaman a crise da postguerra e outros a decadencia do Oucidente. Espresa esta leenda a suma arela espiritualista da nosa raza, ise espiritualismo que no comenzo vos dicía que cumpría oír ao materialismo do noso tempo, que a vós, os mozos, vos toca superar.
(1) Hai outros fundamentos a prol da conexión da leenda con Galiza: Wolfam von Eschenbach fala do príncipe asiático Perillo, convertido ao cristianismo en tempo de Vespaisiano, e que guerreou cos paganos de Zaragoza e Galiza, o seu neto Titures conquistou Granada, e ergueu o templo do Montsalvat, camiño de Galiza.
Tamén, Catarina Emmerich di que o Graal quedou en Hierusalem custodiado por Santiago Alfeu. Ora, ben sabido é que a testa diste Apóstolo atópase en Compostela.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516847.xml
NÓS
sin reservas; quixera poder arredar de si aquel amor que a fai feliz, que chove sobre d'ela como a cousa mais grata, faguendo medrar inda mais o afecto que lle ten; quixera topar un xeito en que toda a door chovera sobre d'ela, inda que quedase esnaquizada e sola. Agora sinte ter dado comenzo a esta xeira de amor tolo, chora por non se ter oposto a aquel primeiro bico que os uneu unha noite e ten medo de si mesma, medo de calar, de deixarse ir coma unha cousa morta, por non arredalo de sí, por non velo chorar, por non sentir que un día no furor d'un desespero maldiga d'ela; medo de que a vida se faga así, pranto calado, e silenzo noxento de intimidade murcha. A cruz dos caminos na sua ialma isolada estalle a desgarrar as entranas. ¡Qué duro sangrar cando se quer! ¡Estar a morrer cando se desexa vivir! ¡Ter a morte nas mans cando nas mans frolecen total as roseiras da vida!
Albiña é unha pombiña branca a tremer no oco aluarado da xanela, saloucos fondos de door arrepian de medo os seus peitos miudos que ninguen bicou. As estrelas choran luz de vidro sobre dos seus cabelos soltos que danzan na brisa de noite. A lua detense pra vela chorar. ¡Quén poidera escorrentar as angurias da sua ialma noviña!
Luis MANTEIGA.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/7d/7de1/7de12610-dbb6-4dcf-a4a8-8a75cfe0c56a/128516842.xml
balbuceo da sua incipencia. Sin embargo, ficaban desatendidos algúns puntos que requerían tratamento eficente. E os xeitos lite rarios padecían un intenso fluxo e refluxo de modos de avance, anque por pura paradoxa, isas modas representasen un retroceso nos dereitos adequiidos sobor da masa espeitadora. Claro que moitos deles levaban en sí, cecáis sin decatarse, unha maneira neo romántica. Non é que cantasen aos cimiterios índose pras tabernas. Non facía falla que cantasen a princesas medievás de guedellas loiras; nin leixasen o cabelo longo e o sombreiro sucio. Abondaba con que se leixasen guiar pol-o temperamento apaixoado e pola emoción espíritual da Raza. O demáis —cifra e imaxe— soio era a cuberta exteriorizadora do sentimento íntimo.
Agora que nos atopamos no intre máis crítico da nosa' eisistencia cultural, en vísperas dunha loita defiñitiva pra sua emancipación, a xeración áitual, máis responsable que ningunha das suas antecesoras ante Galicia e ante o mundo, tén unha minsión ímproba que realizar, impulsando a brís nova, a brís da hora, carregada de todol os especiosos efluvios crepitantes, pra hinchar os velames da nao rumbo aos mares novos. Tén que sacudir a modorra con desasimento da rutina, e conscentemente —con domiño das suas esaitas capacidades— voltarse de cara ao mundo. A indiscipriña, a irregula ridade e a desvertebración do seu aituar presente, han de ser trocados pol as suas antítesis. Compre que cada mozo galego se faga nunha especialidade, pra que sendo autoritariamente centífico ou culto, atope dentro de sí mesmo as novedades que debe de levar ao pobo. Os creadores de poesía de todol-os reinos (un Edwin Arlington Robinson, un Stephan George, un Paul Claudel, un Miguel de Unamuno, un Bernard Shaw, maestros cada un do seu e dos seus) saben que a sua forza está xa toda en eles mesmos. A mocedade de Galicia tén que formarse en sí mesma i-en contaito coa realidade. Discipriñarse centíficamente e despois formar, ante todo, unha masa de espritos receitores. Compre dar á nosa literatura un afán proselitista de eispansión do idioma. É necesario crear un atte social. Facer un teatro. Proiei-
NÓS
tar os labores universitarios cara o campo e as mariñas. Traballar nun «Corpus» de traducións seleitas, de clásicos e modernos que contribuiría a formar un núcleo de espritos galegos mellor preparados e sobre todo, máis ambiciosos de categoría universal, ao contaito con obras maestras. Sentir a Galicia na sua totalidade, na sua diversidade, na sua integridade nacional; e amosala coma luceiro na constelación de todal as Patrias. Estudar a nosa historia dends os abrentes das civilizacións. Vivir a emoción vibradoira da nosa paisaxe.
Asín, percorrendo todol os horizontes da Terra, en cotián e intimo contaito co iles, poderemos facer unha atmósfera de valores, entroncándonos de novo —coma noutrora— cos homes e coas culturas que puideran somellar máis dispares á nosa. Aituando na formación da propia concencia nacional e contribuíndo a encher o ideal de solidaridade humá.
Atal é, sintéticamente eisposto, o panorama que circunda no presente, a nosa promesa de aituación e a espranza dunha Galicia nova. Si a Historia tén marcado na nosa Terra tres puntos cumios: na civilización Céltica, de mañífico senso artístico; na época dos Pelerinaxes, na que os peleriños traían a Compostela todal-as Culturas da Europa, cando a Hespaña da meseta aínda vivía na barbarie; e no Século XVIII en que aparez o noso arte barroco; isa mesma Historia tén de engadir outro punto cumio, cando o aitual Rexurdimento nos incorpore con un bagaxe de creacións ao concerto dos pobos que crean e pensan.
Giménez Caballero dí no seu libro «Genio de España» escrito pras xuventudes jonsistas, «que a cultura non se reduz a pedagoxía. Que a libertade é unha teoría parlamentaria. Que o económico é un mito adxetivo pero non sustancial. E que o indixenismo en España puidera ser unha ocasión pra unha vida internacional e ambiciosa».
Si as orgaizacións jonsistas non comezan a aituar axeitadamente é posíbel que axina «se despeñe Hespaña» nunha balcanización, nun meievalismo anárquico e desesperado, vixiado e intervido por algunha gran proteitora de Balcás, como é Francia».