Carvalho Calero, Ricardo
1910 - 1990
Cargando...
1
Artigos
A escadeira de Jacob. Novela inédita de E. Blanco Amor que axiña pubricará a editorial NÓS
por Blanco-Amor, Eduardo
Ano XV Número 118 (1933); p 204-207
Falan os de Ribadeo : notas folklóricas e leisico-gráficas recollidas n-ista vila : (conclusión)
por Lanza Álvarez, Francisco
Ano XV Número 118 (1933); p 207-211
Catálogo dos castros galegos : terra de Lobeira : (proseguimento)
por López Cuevillas, Florentino, Lorenzo, Xurxo
Ano XV Número 118 (1933); p 211-224
Indice cultural e artístico do Renacimiento galego : (proseguimento)
por Fernández del Riego, Francisco
Ano XV Número 118 (1933); p 224-228
Páxinas
Número publicación
Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano XV Número 118 - 15 outubro 1933
Ano XV Número 118
| Título | Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano XV Número 118 - 15 outubro 1933 |
| Lingua | Gallego |
| Notas |
Reprodución electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009 |
| Tipo de publicación | Publicacións seriadas |
Formatos de descarga
Exportar
Descobre máis en:
Quen participou?
Que materias trata?
Que lugares se mencionan?
-
Ourense
-
Galicia
Exemplares físicos
| Biblioteca de Galicia |
Sinatura: Public. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Ano XV Número 118 - 15 outubro 1933 Versión PDF Formato ePub |
Tanto a transcrición dos textos (OCR) como a identificación das entidades mostradas realizáronse mediante intelixencia artificial. O resultado pode conter erros acumulados en ambos os procesos; convén verificalo contra o facsímile orixinal. Máis información[aquí].
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722831.xml
A hixiene nos nenos é a garantía da sua saúde física e moral o dia de mañá. No diario aseo dos nenos empregue o "Jabón Sales de la Toja", único que ás súas altas calidades meiciñás xunta toda a finura e prefume d'un xabón de tocador. Contribuie ó perfecto desenvolvemento das criaturas e evita o perigo da escrófula e o raquitismo.
JABÓN LA TOJA
ÚNICO EN EL MUNDO
O Xabrón da Toxa é o mellor.
Honra á Galicia no mundo entero.
https://biblioteca.galiciana.gal/gl/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157228&posicion=1
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722832.xml
MERQUE VOSTEDE Plumeiros RAFIUM
De máis dura qu'os de pluma e limpan millor.
Véndense en todos os establecementos do ramo.
ANDRÉS PERILLE --- OURENSE
Sanatorio Quirúrxico de San Lorenzo
Santiago de Galicia
Dos Profesores
D. Fernando Alsina e D. Antonio M. de la Riva
CIRUXANO XINECÓLOGO
FOTOG[?]
Si quer qu'os seus fotograbados sexan o mais perfecto posíbeis, convénlle envialos aos
Talleres de fotograbado ESPASA-CALPE S. A.
Ríos Rosas, 24 Apartado, 547 MADRID
A sua biblioteca non será unha biblioteca galega, mentres non adeq[?]ira as obras editadas por
NÓS PUBRICACIÓNS GALEGAS E IMPRENTA SANTIAGO
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/11572289.xml
NÓS
No cobrar vai a ganancia.
Non se pode repicar y-andar na procesión.
O boi, pol-a corda, y-o home pol-a palabra.
O casado, casa quer.
O malo, calalo.
Onde irás, boi, que non ares!
O papel y-a muller, hastra o cu lles hai que ver.
O que ha de leval-o demo, poñerllo a porta.
O que lle has de dar ó rato, dallo ó gato.
O que non se fai o día de Santa Lucia, faise o outro día.
O que paga, descansa. (Pro mais descansa o que cobra, engaden)
O que quita e non pon, logo chega ó fondón.
O que ten tenda, que ll'atenda, e se nón que a venda.
Palabra e pedra solta, non teñen volta.
Quen contas non bota, contas n'atopa.
Quen d'elas ten, d'elas perde.
Quen pariu, que arrole, e se non pasar sin home.
Sabe un ao que chegou e non sabe ao que chegará.
Soprar e sorber non pode ser.
Todo ta ben se a morte non ven.
Traballo feito, bén pares.
Val mais onza de trato que libra de traballo.
Val mais ter que desear (repricase m... no teu paladar).
Da hixiene. Da saude.
Auga corrente non mata a xente, auga parada ta envelenada.
Con pan e viño ándase o camiño.
Con peras, viño bebas.
Dixolle o leite ó viño: Vente pr'acó, meu amigo.
O ben y-o mal a cara sal.
Se queres chegar a vello, garda aceite no pelello.
Todo doe pra sanar, menos os ollos, que doen pra enfermar.
Satíricos. Festivos.
A auga de correr y-a xente de falar, non se lle pode privar.
Alcalde novo, todo é xusticia (ou: todas son leises).
A mala herba nunca perez.
A mala veciña da a agulla sin liña.
A muller y-a sardiña, pequeniña.
A primeira noite, cara con cara; a segunda, cu con cu; a terceira, ¿qué trouxeche tú?
A quen non ta afeito a bragas, as costuras fanlle chagas.
Arrieiro d'unha besta, cesteiro d'unha cesta e pescador de cana, mais perde que gana.
As malas noites y-as malas mañás son pros curas e mais pros cás.
Besta vella non entra en paso.
Cada un é fillo de sua nai (ou: de quen-o pariu).
Cada un fala da feira según lle foi n'ela.
Cada un trata do que mata.
Cada un ráscase onde lle come (ou: lle pica).
Cando Dios non quer, os santos n'axudan.
Cando durmo, non sei o que teño.
Canela d'home, cu de muller e fucin de can, son as tres cousas que mais frias tan.
Canta mais presa, mais vagar.
Canto mais burro, mais peixe.
Canto mais prima, mais se ll-arrima.
Corre o ouro pr'o tesouro.
Cria corvos e sacaránche os ollos.
Da maza a revola, veña o demo y-escolla.
Dame pan, e chámame can.
Deixa andar o can c-oa roca, qu'él dará conta da mazaroca.
De noite todol-os gatos son pardos.
De ruin madeira, nunca boa asteia.
De vello, gaiteiro.
Día de moito, vispora de nada.
Dios nos libre do día das alabanzas (que é o da morte).
Dixolo Bras, punto redondo.
Dixolle a sartén ó pote: Lisca d'ahí, que me manchas.
Do pan de meu compadre, rabanada ós meus afillados.
En cas do ferreiro, cuitelo de pau.
En total-as niadas hai un pito coxo.
Home pequeno, fol de veleno.
Lume xunt-a estopa, ven o demo e sopra.
Mal lle vai a raposa cando anda ós hovos.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/11572282.xml
BOLETÍN MENSUAL
da CULTURA GALEGA
Direitor Literario Vicente Risco
Direitor Artístico Alfonso R. Castelao
Adeministrador
ANXEL CASAL
DIREICIÓN E REDAUCIÓN: ADEMINISTRACIÓN:
Sto. Domingo, 47—OURENSE SANTIA’ O
ABONAMENTO NOTA
Doce números, na Península 800 pesetas.
Fora da Península 800 »
Número solto 0’70 »
Este boletín non publicará mais orixinais que os que foron directamente solicitados pola Dirección. Tampouco se fai solidario das ideas n-eles emitidas, a non ser dos que por non iren rubrados, enténdense que son da Redacción.
Os pagos son adiantados e os gastos de xiro de conta dos suscritores
SUMARIO
CODJO, por R. CARBALLO CALERO.
A ESCADEIRA DE JACOB, por E. BLANCO AMOR.
FALAN OS DE RIBADO, por FRANCISCO LANZA (proseguimento).
CATÁLOGO DOS CASTROS GALEGOS.—V. A TERRA DE LORBRIA, por FLORENTINO LÓPEZ CUEVILLAS e XURXO LORENZO.
ÍNDICE CULTURAL E ARTÍSTICO DO RENACIMENTO GALEGO, por FRANCISCO F. DEL RIEGO (proseguimento).
OS HOMES, OS FEITOS, AS VERDAS.
IMPRENTA “NÓS”
Facturas - Estados - Libros - Revistas
e toda crás de traballos tipográficos
Trasmitamos os seus encárregos
Rúa do Vilar, 16 SANTIAGO
Santo Domingo, 47-2º OURENSE
Dicenle Risco
Abogado
https://biblioteca.galiciana.gal/gl/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157228&posicion=27
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722822.xml
acampamentos e dos Augustos (C. I. L. II, 2529).
Unha grande ara de marmore con burato pro lume ritual e ca inscripción picada, que está no interior da eirexa visigótica de Santa Comba.
Unha laxa de mármore recadrada con molduras e con todo o aspecto de unha lápida anque sen epigrafe visibele que se alcontra no mesmo lugar que a anterior.
Unha lápida recadrada con molduras que e de pedra pra lavar a roupa na fonte que hai 6 pe da eirexa de Santa Comba. E de grá e ten a inscripción borrada por completo.
Como se ve as duas vías xuntamente co núcreo mansionario representaban dentro da terra dos Querquernos un forte centro de romanización, mais dase eiquí o caso, corrente en Galicia, de que a cultura do pobo invasor e colonizador non traspasa aparentemente a linde dos camiños por onde circulaba a vida oficial do Imperio. Non sabemos se tal fenómeno obedecerá a unha sinxela falla de inzamento de certas manifestacións de aquela cultura e que non afectaría a outras, ou se haberá no fondo unha verdadeira impermeabilidade entorgada na i-alma popular cara as cousas alleeiras, mais compre consinar o feito de que quitados os abondosos restos das Aquis Querquernis e das suas proisimidades inmediatas e os tellóns a que atrás nos referimos e que foron atopados na Coroa de Santa Cristiña e no coto de San Andrao; non se rexistra no restante do pais catalogado ningún achádego nin vestixio, ningunha lápida, sepultura ou ara que poda calificarse de roman.
CONSIDERACIONS FOLK-LÓRICAS
Dos sete castros catalogados na terra de Lobeira, soio catro, os da Coroa de Santa Cristiña, Crasto, cota da Vila e San Andrao, teñen folk-lore. Os tres restantes ou sexa os do coto da Xulleira. Coroa de San Xés e o Castrelo carecen de il ou pol-o menos non-os deron razón da sua eisistenz.
Os habitantes dos castros.— Son como decote, os mouros, os principais habitantes dos castros, mais eiqui non aparecen case que nunca a maneira de xentes pretéritas e desaparecidas se non como presentes e actuantes. Agás no caso do coto de San Adrao, onde se di que “fan unha capela e un mirador, viven aínda entre nós a sua existencia estranha e soterrada, anque non carente de traballos e coidados, e o mesmo nas penedas da Labugueira que ó pe da Ponte Avedela, ouvese o chocolear dos seus teares. Mais o traballo cotián non escruie os divertimentos nin as festas, e na Coroa de Santa Cristiña, ve unha muller, beilar os mouros ó compás de unha tocata de gaita.
Ruido de tear e sonido de músicas son cousas correntes nos sitios de mourindade e que se comentaron xa n-outros fascículos de iste catálogo. Menos frecuente, pol-o menos no sul de Galicia, é que os mouros revistan formas xigantescas.
Tropezáramos si, no castro de Trelle, cun xigante moi grandísimo, con ollos de boi que se presenta a un rapaz que raña inadvertidamente c-un coitelo n-unha peneda, mais non volvéramos nunca a atopar con seres de ista natureza. No norte da nosa terra semella que os xigantes andan máis a fartura que na rexión tradicional cali aponse a construción de moitos castros a unha raza de mouros de ta:lla desmesurada, e ainda se fala das loitas que mantiñan os que vivían no castro de Lubre cos moradores do de Guisamo (vex. Anxel del Castillo, Los Castros Gallegos, páxinas 23 e 24).
É moi posíbel que n-ista identificación dos mouros cos xigantes poda reconocerse a presenza de dúas castes de seres míticos de orixe por completo distinto, sendo os primeiros, i-en parte pol-o menos, lembranza dos castrexos históricos e os segundos titáns ou seres de natureza etónica, dos que hai sempre abondosos nas mitoloxías e de xeito especial nas indo-xebmánicas.
Nas penedas da Labugueira, alcontramos tamén unha pantasma branca. Pol-o nome de pantasma e pol-a brancura pode coidarse
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722829.xml
NÓS
A PROL DO ESTATUTO, por Manuel Banet Fontenla, Santiago, Nós, 1933.
O Dr. Banet Fontenla é un dos máis antigos e bariles loitadores do galeguismo e un dos mais asisados e documentados coñecedores da nosa Terra e das suas necesidades. É pena qu'a sua grande modestia e o seu moito traballo profesional o manteñan tan calado, il que tan ben sabe dicir as verbas precisas en cada istante, e que de palabra espalla tan sabiamente o seu consello, coma saudosamente lembran todos cand'a sua intervención na Asambreia de Lugo do 1918, e ainda agora, nos Consellos do partido a que pertence, ond'o Dr. Banet é de cóte escoltado con respecto.
Mais no istante precis-, o Dr. Banet sabe sair ao campo, coma agora o fai co-iste razonado alegato a prol do Estatuto de Galicia, no que, en ben poucas llanas, escritas n-un maravilloso galego de nobre i ergueita enxebreza, fire d'un puló serea e certamente no probreina; espondo sintéticamente as razós a favor e as causas psicolóxicas que moven aos que van en contra do Estatuto.
É un dos millores traballos de propaganda que se levan feito, e que debera andar nas maus de todol-os galegos.
ENSAYO HISTÓRICO SOBRE LA CULTURA GALLEGA, por Ramón Otero Pedrayo, Santiago, NÓS, 1933.
Iste ensayo foi escrito pra formar parte da Biblioteca de Estudos Gallegos da CIAP, que dirixía Álvaro das Casas, e que o afundimento da empresa deixou no caixón. N il, Otero Pedrayo enfoca a historia de Galicia d'un xeito novo, precurando a nosa personalidade onde verdadeiramente está: na cultura e non na política. Elo é dende logo un acerto do grande escritor.
O Ensayo é verdadeiramente un ensayo, ou máis ben unha riola d'iles perfeitamente enlazados. Non é propiamente un relato nen unha descrición do proceso da nosa cultura. Non s'atopar a il apenas feitos concretos nen datas, coma non sexan os característicos e simbólicos. É a historia da cultura galega asimilada e sentida fondamente. Otero adonouse da corrente central da nosa cultura, da sua sinificación tonda, da sua alma invisíbel, e o que nos dá n'iste libro forte e sugestivo é o interno proceso criador o senso inmorrente da cultura galega, manifestado século por século nos seus símbolos externos fundamentais: a barca Apostólica, as fogueiras de San Martiño, a Galaxia, a archivolta florida, a selva encantada, os camiños do mundo, a ojiva e a espada, o poñente barroco.
Son de todos coñecidos os acertos —verdadeiras descobertas— d'interpretación estética d'Otero Pedrayo, o mellor glosador da arte compostelán. Niste libro hai ademais d'iso, unha chea d'observacións e d'interpretacións imprevistas dos máis diversos aspectos da cultura galega, dos que tira sinificacións endejamais achadas enantes, e que terán que ser tidas en conta pra sempre por calquera que se poña a escribir a nosa historia.
Ademais, o libro desenvólvese com'un poema, c'un ritmo ergueito e domeñante e coa outra linguaxe de todol-os seus libros, onde, coma na arquitectura barroca, que n'il ten tan agudo intérprete, a sólida cencia vése estremecida d'entusiasmo. É un dos libros que han quedar do noso esforzo d'istes anos, coma guieiro pra quen queira comprender o que Galicia significou no pasado e debe significar no porvir.
BRANQUINHO DA FONSECA: MAR COALHADO. Imprensa da Universidade. Coimbra, 1932.
A POESIA nova en Portugal é cousa ben diferente da poesía nova en España. En España hai cáxeque unha solución de continuidade antre os vellos poetas e os poetas novos. En Portugal, os avances da poesía levaron outra orientación, en virtude da cal non é tan súpeta a transición dos poetas de onte aos poetas de hoxe. Procede, cicais, isto de que os novos poetas portugueses non tenderon a deshumanizar a poesía tanto como os hespañoles. (Estóume referindo aos hespañoles de fala castelá. En Galicia cada un fará que lle peta, e apenas hai homoxeneidades nas tendencias dos nosos modernos líricos). Pedro Salinas, por exemplo, falanos n'unha poesía filtrada, esterilizada de toda paixón humana. Ben ao contrario, iste Branquinho da Fonseca cuto libro comento, escribe versos tus que latexa vivamente unha carga de mesta e complexa humanidade. Non é ista unha poesía ouxeliva, senón aguadamente persoal e percorrida ás veces pol o chifro fadal de un vento dramático. Craro está que a condición de humanidade que se atopa n'iste Mar coalhado non supón un emprego sinxelo, inxel" directo do motivo humano. O autor é ben poeta de hoxe, e, confirmando a observación de Ortega y Gasset, ao humanizar a poesía, deshumaniza ao home. Os elementos humanos que xogan na poesía de Branquinho da Fonseca, teñen de humanos un mínimo tan só. O mínimo necesario pra que como humanos os recoñezamos. Pol-o demáis, están tratados con un método moitas veces superrealista, que fai en ocasións ás figuras que poboan istas páxinas, criaturas de un mundo seme-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/11572284.xml
TRES CAPÍDOOS DE
A ESCADEIRA DE JACOB
Novela inédita de E. Blanco Amor que axiña pubricará a Editorial NÓS(1)
CAPÍTULO I
JACOB DESCOBRE O SEU PERFIL
"...e noutra, e noutra escadeira que estaba posta na terra e a sua cabeira tocaba ao ceo..." Xénesis, 28-12
N-esto foi que Jacob deixou a comodidade ortopédica do sillón da barbeiría do Club Cerealista. Apañou a sua silueta esguía nunha ollada integral de dezaseis espellos e gorentouse un anaquinho na decote renovada satisfacción de descubrir seu perfil sin ter que estarricar os ollos nunha fuxente olla da lateral, pra poder apañalo en toda a sua pureza xudía.
Metéraselle na chola que tiña un «perfil lírico». Non abranguía ben cabalmente o significado de tales verbas. Pro o feito misterioso da sua xusta posición, facía o cavilar máis da conta. Un perfil lírico... Un perfil lírico... Perfil de grandes cousas. Perfil para chantarse na coqueteria inmorrente dunha medalla. Perfil proal ouceador de pasados mañás, que non finaba de acadar e reducir a xustas sinificacións intraverbales, como pe dialle a sua concreta mentalidade semita. Sentía que o descubrimento do seu perfil íballe aportar cousas novas e fazanhosas para a sua vida. Sentía que aquel perfil era novo, recén descoberto, daballe xa topadas na vida con golpes xordos, punxentes e sin ferida, de coitelo cego. Aquel perfil era como un irónico mascarón de proa, abrindo novas singladuras na sua vida valeira. Aquel perfil... ¡As 11.30!
Deitou na mán da masaxista —pálpebras de sulfato, beizos de chuchamel de celuloide— na man de manicura —artificio enga do de cereiría — na man de grom —ouro, ro xo, mouro— polícromos billetes, limpos e
(1) Estes Capítulos corresponden á parte da novela feita no ano 1926.
noviños coma bicos de neno, e sortiu á rúa, quebrada na sua recta lonxedade de aceras converxentes, por trapezoides de lus caidos da irregularidade das azoteas.
O «Rolls» niqueado e gris, espriguizábase a par da saída. Jacob recadou voante e palancas; o arranque eléctrico zuniu co a laiante xenreira de sempre e o auto esbarou pol-o asfalto canturrando un ar fácil a base d'un ritmo de seis cilindros e do cigueñal millor equilibrado da Terra.
E Jacob voltou a matinar e a ollarse tanto e tanto de perfil, cos ollos d'adentro, que cando chegou á Bolsa Gandeira, tiñaselle tamén virado a alma e fixéraselle tan esguía e perfilada que tivo, pol-a primeira vez, un pouco, como si dixéramos noxo de meterse n aquela ágora dos millonarios, onde íl era escintilante e ben gabado tribúo.
CAPÍTULO II
1/2 DESCONTRA 3/5. 2/3 DES- CONTRA 2/6. - ?...
O vrañedo ceo porteño era unha peneira a esfarelaluz e máis luz. Estaban moendo no ceo, unha lumiosa fariña antártica, debulladora de perspectivas, ben axeitada pra escachárese no fronte do casal da Bolsa —XVIII colunas dóricas, grandioso tímpano do neoclasicismo rastacoiro, con símbolos adiposos da Gandeiría e da Agricultura. Nos tetos de mármore da mai Ceres i-encol do caduceo d'un Mercurio con face de larchán, as brancas e arrulantes pombas ceibaban seu guano medievalista e iconoclasta. —
Jacob entrou. Home de imaxes plásticas, sentiu arelas de tirar de chaquet ali mesmo, no hall, e sacudirille todo aquel enfariñamento lumioso que a mañán deitaralle enriba. Somelláballe indecoroso e pouco dino da seriedade industrial, entrar con todas aquelas faíscas d'ouro que a carnavaleira e novísime
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722812.xml
CONSIDERACIONS ARQUEOLOXICAS
Cantidade de castros.—Denantes de entrarmos no exame de esta cuestión convén adverter que na terra agora catalogada hai dous lugares nos que se poderá supor a existencia de castros. Son estes dous lugares o cume máis alto do monte do Viso, e un re- cinto, prodigo en outeiros arboreados i-en cidos con cultivos, que chaman o Veloso e que se sitúa perto da corrente do Avedela e algo ó norte do coto da Vila.
No cume do monte do Viso, érguese o santuario da Nosa Señora, fermosa obra ro- mánica con engadegas e reconstrucións ba- rrocas, que aparece construído no medio de un adral ben aplainado e cinguido pol-o seu correspondente muro de pedra. Cerca de il e pol-as bandas do norte e noroeste, ábrense duas pequenas terrazas, determinadas por terrapréns de escasa altura, que presentan indudábeles semellanzas cas que se ven n-algúns castros, mais que condamos foron pro- ducidas ó desbotarense cara fora os escom- bros resultantes do aplainamento do cume, non habendo por outra parte lembranza de achádegos arqueolóxicos nin vestixios fol- klóricos que autoricen o supor fundadamente que se asentou alí unha estación castrexa.
O indicio relativo ós monticelos do Veloso é encambio de natureza toponímica. Asegu- ránnos, anque sen precisarnos a sua situa- ción exacta, que había en tal lugar uns pre- dios coñecidos co nome da Coroa. Percorreu un de nós afincadamente todo o contorno en busca de restos de fortificación e non al- trou ren dino de ser notado. É posíbel así e todo que os ditos restos estean tan ben des- imulados por baixo da frouma das carba- lleiras que non sexa posíbel dexe
ga os traballos agrícolas arrasaran por completo os terrapréns e colmaran os fosos, mais é tamén verosímile que a toponimia in- dicadora, proceda de un primitivo cabiaco- ron ou soacoroa, que aludira a proximidade do Veloso co coto da Vila.
Prescindindo polo tanto de istes dous lu- gares, alcontrámonos con que a terra de Lo- beira fornece un total de sete castros, espa- rexidos no ámbito de dez parroquias, densi- dade superior á da bisbarra de Celanova que dá dazaseis castros en coarenta e dúas parroquias, superior tamén á da bisbarra de Melide, que conta con trinta e nove castros en cincoenta e tres parroquias é comparábe- le á que ostenta o val de Vilamarín con on- ce acrópoles en trece freguesias, debéndose así e todo ter en conta pra xusta apreciación de esta densidade, que se ben no país agora estudado hai núcleos parroquiais de escasa extensión e curto número de habitantes co- mo son os da Fraga, Cabaleiros, Parada, Os Baños e Santa Cristiña, que figuran respec- tivamente no censo de 1920, con 163, 112, 244, 439 e 347 habitantes de dereito, eisisten en troques outros como Santa Cruz, Lobeira, Santa Comba, San Xés e Grou que ape- recen no mesmo censo con 640, 732, 990, 927 e 1067 habitantes de dereito, cifras realmente eistraordinarias e non igoaladas sobre todo na bisbarra de Melide, onde quitada a vila epónima apenas hai freguesía que chegue ós 300 habitantes.
E se por último pomos en comparanza as estensión superficiaes de todal-as terras de- nantes mencionadas co número de castros in- cruidos n-elas, atoparémonos con que a den- sidade no país de Lobeira ven ser moi seme- llante á da bisbarra de Celanova e conque é dende logo inferior á do val de Vilamarín e sobre todo á da terra de Melide, na que as acrópoles inzan con verdadeira prodigalidade, alcontrándose trinta e nove en 290 ki- lómetros cadrados.
Pode espricar esta diferenza a natureza montesia e pouco acolledora de unha grande parte da área xeográfica que andamos á es- tudar, xa que ó parecer as serras altas non eran o lugar preferido pol-os castrexos pra asentaren os seus poboados, mais á pesares de ista relativa escaseza, as acrópoles lobeireñas coordinanse bastante ben cas actuaes freguesias e permiten o estabrecermos unha relación entre o antigo e o moderno ha- bitat.
Non posémos de certo datos documentaes
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/11572283.xml
Borrador OCR local de apoyo. Úsalo solo como pista débil cuando la imagen sea ambigua; si contradice claramente la imagen, prioriza la imagen:
CULTURA GALEGA
DA
MENSUAL
BOLETIN
Núm. 1
Ourense 15 de Outono de 1933
18
Ano XV xe
C 0
D I
0
Por R. CARBALLO CALERO
Xa esqueceu o seu beizo aquil surriso que deseñaba no seu rosto a vista da carne fresca das rapazas roxas. Grises, igual que a pedra de San Martiño, os ollos, fungos de soidade e desespero embazallos e líxanllos. A través do neboeiro da sua vida tensa de agora pol as touzas mestas do prego duro cazador da graza, lembra outra vida de fazulas craras, cando autre as erbas, cazador de grilos, ceibaba o chafaris de un aturuxo. Vieiros de mel da relembranza!; ao cabo a verde aldeía, os familiares sinos e a amizade do pucho rebuldeiro. Bulreiro, Deus entón era un petrucio que se reía no deitar das fontes e falaba na lingua dos labregos. Agora Deus fala en latin. Senlleiro, está no cabo dunha infinita escada, cunha barba fluvial e filosófica. Scientia rerum per altiores causas. Sobre Santo Tomás desfalecía, roxos os pes de procurar-o Esquivo.
Era nas mans de Deus coma un paxaro nas tolas de un rapaz. O vento insomne da devoción enchíalle as recónditas corredoiras da alma de un antergo e seco horror; os que outro tempo foran vieiros de froes que as pusadas maínas da doce nai acululaban, lépedas, de músicas de abalo, son agora foscas estradas de pavor, sagradas catacumbas de horror, longas e escuras gorxas dos cans famentos da piedade. Nos ollos cheos de un lameiro verde, sulcado pol-o-vieiro do asubío dos carros que camiñan a senda do salouco, vive agora unha roxa labarada, chama espeitral do inferno presentido. Cada pasada é un esmoronamento de aquel que a tiña tan lixeira e ingrave que os cegos lle dicían: Unha esmola, irmanciña! Xa na sua boca o codio aa miseria pedra é de maldición, e longo berro de anguria en ves da cántiga frorida.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722828.xml
cultores modernos se dá iso. Acusouse á Eiroa de indocumentado e ao pouco tempo expuñá a «Cabeza de Cristo», que responde á un concepto de clasicismo anti-normativo, que ainda anda nos libros como idea avanzadísima e que soio Planes e Clará na Península, Peigues en Francia e Mestrowkyck en Serbia, intentaron.
Podemos decir, pois, que a escultura xenuinamente galega, tal como a entendemos n-un senso novo, está hoxe representada por Biroa, escultor galego e universal.
(Continuarase)
OS HOMES, OS FEITOS, AS VERBAS
VOCABULARIO CASTELLANO-GA LLEGO de las Irmandades da Fala, Cruña.
Estávamos faltosos d'un vocabulario d'esta caste. Unha chea de materias (prehistoria, historia, arqueoloxía, folklore, etc.) van sendo ben estudadas; en troques, a filoloxía témola ben atrasada. Podemos dicir d'unha vez qu'en Galicia non s'estuda o idioma galego. S'algo queremos saber d'il temos que acodir aos traballos dos portugueses e ainda aos dos dialectólogos alemáns da escola de Hamburgo. E non temos máis traballos indíxenas qu'as Gramáticas prácticas elementais de Saco Arce e Lugrís Freire (as outras que hai, a de Mirás, etc., son descoñecidas pr'a maor parte da xente) e Dicionarios esgotados, com'os de Cubeiro e Valladares, ou incompletos com'o da Academia, ou o dino de lonbanza de Carré Alvarellos, s'o seu segundo volume non estivera feito con demasiada presa. Nen tan xiquera hai unha abondosa recolleita de léxico. E non falemos da fonética e da sintaxe, que temos pouco menos qu'inéditas. Hai é certo a Gramática histórica de García de Diego, que é unha boa guía pra a fonética, feita a base de documentos, e o estudo de Couceiro Freijomil na Geografía del Reino de Galicia da Casa Martín de Barcelona. E pa remos de contar. O estudo de Margot Spo ner, o Dicionario de Eladio Rodríguez González fican inéditos.
D'iste xeito, nós falamos e escribimos en galego sen guía de ningunha caste, atal e como Deus nos deu á entender, anarquicamente, correndo o risco de derramalo. Compren estudos en col da nosa lingua pra traxuer á xente cara unha norma engebre e difrenciada. Hoxe o galego están forxando escrusivamente os poetas, que por certo, escribeno millor qu'os prosistas, mais aínda ant'os poetas, non todos teñen o gusto depurado nen poseen o genio da lingua, como o posúe, por eixemplo, ant'os modernos.
Fermín Bouza Brey. Todos léemos canto podemos os documentos antigos, mais compre que se nos deprenda á leelos ben. E tamén compre escoitar ao pobo.
Por isto todo son tan ben vistas obras coma esta. As Irmandades da Fala recolleron eiquí máis de 15.000 vocábulos, e engaderon un valioso apéndice acraratorio, con normas pra o emprego d'unha chea d'elas. Dende logo, non se trata d'unha obra centífea, senón d'un libro práctico, de gran utilidade pra os escritores que encomenzan, e que foron educados na gramática castelán, e pra léer e escribir somentes a lingua oficial. E ademais unha boa probanza da riqueza da lingua galega enderetada cara o gran pú blico.
O defeito meirande que ll'atopamos, é o que os mesmos AA. do Vocabulario espresan n estas verbas: «Como nuestro propósito es el de unificar lo más radicalmente posible la lengua gallega, hemos omitido buen número de voces comarcales.» Non comparu mos iste criterio de masiado estreito; o xeito d'unificar unha lingua non é podala de todo aquelo que non sexa d'usanze xeral. Co-i+ o que se fai é empobrecel o idioma. O xeito de proceder é precisamente o contrario: reco ller todal as voces comarcales», por restrira que semelle a área xeográfica da sua usanza, pra tornalas coñecidas en todo o terriorio, co qual enriquecémase o léxico común. Por outra banda, os AA. dan moitas veces coma dialectais, expres culo dialectalismo hab liscutibele, e ainda hai o reparo de que iste pensar resistese d'un criterio formado en parte nas terras cruñe sas e mariñáns. Tamén coidamos que, fora dito, o Vocabulario podería ser considerabelmente aumentado. Iste é labor dos que traballen riba d'il, pois precisamente o mérito millor d'esta obra é o de servir de base pra traballos futuros.
De toda sorte, já hoxe é un gran elemento d'estudo e d'ajuda pra os escritores galegos, que llo deben agradecer ás Irmandades da Fala.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722817.xml
NÓS
roa de San Xés; vestixios de foso dúplice o do coto da Vila e foso ben conservado en case toda a volta e con vestixios de outro o da Coroa de Santa Cristiña. Terrapren con revestimento de pedras secas vese somente na Coroa de San Xés e a existencia de unha obra análoga parece adiviñarse na banda oriental do coto da Xulleira. Aléntranse en cambio nos máis dos recintos descritos pequenas terrazas que no coto da Vila abondan de maneira extraordinaria e das que pode suporse perteneceron, polo menos en parte, a un sistema de socalcos semellante ó que existe en Numancia (M. González Simancas. *Las fortificaciones de Numancia*. Memoria n.º 74 da Junta de Excavaciones). Mo mesmo coto da Vila e na liña en que rematan as derradeiras terrazas obsérvase un alongamento bicudo do terreo que coidamos xogou rol de baluarte, batindo de flanco as ladeiras que suben dende a corrente do Anvela. Dispositivos de ista caste anque non de tanta magnitude foron sinalados no val do Douro (Gómez Moreno. *Sobre arqueoloxía primitiva da rexión del Duero*. *B. de la A. de la Historia* vol. XLV, páx. 147) e ollados por nós na terra de Dozón.
É comprensible salientar agora o feito raro e extraordinario de non terse atopado nin parapetos ainda ergueitos coma os que se miran en moitos castros, nin sinas evidentes da súa presenza. É certo que as máis das acrópoles da Terra de Lobeira áchanse emprazadas en lugares de grande fortaleza natural e que esta circunstancia podería motivar que no canto das murallas de pedra se construíran empalizadas imitantes as que defendían os *oppida* de Britannia (César, *De bello gallico*, VI, 4; VIII, 3. Estrabón, IV, 5, 2), mais emprazamentos de ista clase, en espolóns montesios flanqueados por ríos e por corgas, hainos a fartura nos países dos antigos Vaceos e Celtiberos, nas Galias e tamén na Galicia, e non escruien nin moito menos a aparición de murallas, que xuntamente con outras defensas fanse mais rexas nos sitios en que o espolón prominente únese ó resto do monte, e xa vimos coma nos castros da terra de Lobeira óllanse tales sitios pouco menos que desprovidos de fortificacións. Nalgúns de iles como no coto da Vila, no da Xulleira e na Coroa de San Xés pódese xustificar o esborrallamento total das ditas obras defensivas pol-as necesidades da agricultura ou pol-a construción de casas e camiños no lugar que elas ocupaban, mais as razóns de tal índole non son aplicables ó coto de San Adrao, que de seguro non foi cultivado nunca, nin moito menos ó Crastelo e ó Crasto, situados en plena serra e bastante lonxe das aldeias e das terras de labor.
Istes problemas da ausencia de parapetos e da case indefensión de lugares accesibles soio poden enunciarse eiquí, pois pra seren resoltos e acrarados de maneira definitiva, precisarían de traballos esproratorios intensos e dirixidos con método, xa que é sabido que moitas das nosas acrópoles non denunciaron o arranxo das súas defensas se non após de unha escavación detida.
E non remataremos este apartado sen decir que en ningún dos castros catalogados vimos as áreas de pedras espetadas que protexen a moitas estacións similares de Zamora, ó castro das Cogotas e ó soriano de Taniñe, e cuio recente aparecimento no Castelo da Cidadelha, perto de Chaves (P. E. M. Alves. *Chaves. Apontamentos arqueológicos*, páxina 39) e incruido pol-o tanto nos confins do nosso círculo cultural, fixo que extremáramos a nosa atención a tal respecto, anque con resultado por completo negativo.
*As portas.*—A falla de parapetos e o mal estado de conservación da mória dos fosos, fai que non se poda determinar con exactitude a situación de ningunha entrada e moito menos a ordeación dos seus elementos. Tan só na Coroa de Santa Cristiña e na sua banda do norleste, atópase no foso unha solución de continuidade que quizais se deba interpretar como unha entrada en canella estreita, e no lado noroeste o anaco de camiño coberto, de que xa falamos, que no estado en que oxe se alcontra, sen ligación cas obras do foso, non pode asegurarse de ningún xeito que formara parte de unha entrada con fortificacións.
*O abastecemento de augas.*—Non hai en ningún dos sete castros da terra de Lobeira, fonte, puzo ou reservorio visíbel ou con
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722820.xml
A veciñanza con outros xacimentos arqueolóxicos.— Os mais antigos vestixios de ocupación humana que existen na terra de Lobeira son dúas grandes necrópoles de mámoas con anta, que se sitúan no alto dos montes das Motas e do Viso e na soá da serra de Leboreiro (F. L. Cuevillas, *As mámoas do concello de Lobeira*, «B. de la A. Gallega» números 170 e 171, 1925). Están estas necrópoles coma outras moitas de Galicia colocadas nas chas que coroan importantes macizos montesios, emprazamento tan buscado pra ergumento de mámoas como pouco coñecido pra construción de castros. No interior das antas, todas de planta poligonal e sinxela, agás unha que presentaba un inizo de corredor, alcontrouse un material ben escaso, e ainda atopado case por completo n-unha sepultura que hai algo por baixo do santuario do Viso. Consistía tal material na pedra dormente de un muiño de man non circular, n-unha bela punta de saxeta de seixo cristaiño, en testos de vasixas ca superficie alisada, propia da cerámica das antas i en outros testos adornados con decoracións de riscos fondos do tipo da Penha.
Os castros que quedan mais perto da necrópole das Motas e do Viso son o Coto da Xulleira e o Coto da Vila, e o mais próximo ó grupo de mámoas da cima do Leboreiro é o Crasto, mais esta proximidade non é tan grande, que permita albiscar, nin tan siquiera baixo o punto de vista topográfico, unha relación entre acropoles e necropoles.
Posibelmente coetáneas dos enterramentos en anta son as tres estacións de arte rupestre que foron descobertas e estudadas ó mesmo tempo que se facía a presente catalogación. A mais importante de istas tres estacións é a de Penafranqueira, situada a menos de un quilómetro e cara ó suleste do Crasto. As insculturas, todas elas, interesantes estilizacións da figura humana, esténse por unha penedía que afrora en crista alongada, e aparecen no lado que se ourenta nacente. Os outros dous grupos restantes, chamados Pena das sete cruces e Penafiel, que conteñen soio sinxelos sinos cruciformes, emprázanse case no alto da Cabreira, por riba e bastante desviados do Crastelo.
Nos tempos inmediatamente anteriores á inva
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722821.xml
NOS
béndose advertir que as toponimias posiblemente derivadas de aquella raíz, abondan de manera extraordinaria, bajo las formas, Grovea, Grovia, Groiva, Gróvos, Grova, Grovas, Grove e Grovelas, o mesmo en toda Galicia que no norte de Portugal (José Leite de Vasconcelos, Os Grovios, «O Arch. Port.» vol., X, paxs., 287 e segts.), podéndose dar que procedan millor de unha serie de denominanxas saidas de unha mesma palabra céltiga, que do nome dos Grovios, i-estando n-iste caso justificado o creer que o Grou das tres freigresías da terra de Lobeira, correspondese co nome de unha antiga gens da civitate dos Querquernos, establecida na estremidade meridional do país en que ela se asentaba.
Nos tempos do emperador Vespasiano foi atravesado o borde oriental de iste país pola vía militar a que denantes nos referimos, via que cruzaba o Limia por unha ponte que ainda se conserva non lonxe de Cabaleiros. Ó mesmo tempo deberon facerse as obras dos edificios mansionarios das Aquis Querquernis e comenzarían a seren utilizadas as termas dos Baños. Anos após abriuse un camiño secundario que partindo de aquela mansión endercitábase cara os vales da Arnoia e do Miño, e do que quedan a mais de esplanacións e muros que se ollan perto de Cadós, dous miliarios, un de Constancio II alcontrada en San Lourenzo de Cañón (C. I. L. II, 4852) e outro de Caracalla atopado en Barxiña (C. I. L. II, 4876-6235).
A existencia da mansión cas suas dependencias, empregados e guardas, o aproveitamento das termas dos Baños e a circunstanzar de estar ali situado o punto de empalme de un camiño secundario son causa de que n-iste recanto da terra dos Querquernos aparezan con grande e infrecuente prodigalidade os vestixios da dominación romana.
O emprazamento da mansión reconecese ainda algo cara ó sul dos Baños. Ocupaba uns terreos colocados entre o río Limia e a estrada de Ourense a Portugal, que se miran agora inzados por completo de pedras soltas e de anacos de tégulas. N-unha escavación que n-iste sitio realizamos e que houbo de ser suspendida pola oposición dos propietarios das leiras, descobríuse un longo muro de cacho-te, de tres metros de ancho e revestido nas suas duas caras, por paramentos isodomon de pequena sillería ben apiconada. Ó pé de iste muro asoellaronse tégulas, imbrices e algúns testos de terra sigileata (A mansión de Aquis Querquernis, NOS, 1924).
A via número 18 pertesían tamén tres pedras miliarias erguidas cerca da estanza mansionaria. Fala da primeira (C. I. L. II, 4851) Castella Ferrer que a viu nos Baños de Bande e que di marcaba XXXVIII millas a Braga. A segunda (C. I. L. II, 4851 a) foi estudada no ano de 1720 pol-o P. Sarmiento en Santa Comba, i-estaba en tal mal estado que non pudo ser descifrada e a terceira, de Maximino o Godo e igual a outras que comemoran as reparacións efectuadas no camiño militar pol-o dito emperador, desatuouse no lugar de Porto-Quintela, entre os Baños e Santa Comba, e foi lida e publicada por un dos firmantes de iste traballo (véxase, revista NOS, 1924).
Os restos das antigas termas dos Baños descubríronse ó arrombar as modernas e consistían en basas, fustes, capiteis e tégulas, sinalándose asimesmo n-iste lugar o achádego de un fermoso busto de un lexionario, feito en marfim, e que está oxe no Museu Arqueolóxico de Ourense (Díaz Sanjurjo, Los caminos antiguos y el Itinerario n.º 18 de Antonino Pío, «Boletín de la C. de M. de Ourense n.º 42, páx. 319).
Non é de admirar dados istes antecedentes que nos Baños i-en Santa Comba estea situado un dos puntos de mór densidade en epigrafía romana de toda Galicia, situándose nas devanditas aldeias as seguintes lápidas:
Nos Baños:
Adicación de Boelio Rufo ás Ninfas, seguramente as das augas das termas (C. I. L. II, 2590).
Adicación de Flavio Segundo a Car., be (C. I. L. II, 2531).
Outra pedra adicatoria da que non se conservan mais que as siglas V. S. (C. I. L. II, 2532).
En Santa Comba:
Adicación de Maxumo Lovessio ós Lares Viales (C. I. L. II, 2518).
Adicación de Lucio Didio Marino, prefecto da cohorte miliaria, a Iulia Augusta, mae dos
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722826.xml
226 NÓS
dose no seu libro unha promesa de depuración xa perfeitamente crara e limpa da sua poesía.
Poetas que retornan ao primitivo senso lírico dos cancioeiros, para con mais seguranza seguir a roita emotiva da i-alma da raza. Bousa-Brev co recente libro «Nao Senlleiras», en que recolle poemas xa pubricados, logra o intento de restaurar na poesía actual, as valoracións poéticas dos Cancioneiros i enche un aspecto da nosa lírica no que se non tiña feito ren, e que ademais ven na hora precisa en que aquéla somella embarcarse pra viaxes longas e dificultosas. Sigue o ritmo e a métrica medievais e n-isto difrénciase das cantigas de Cunqueiro, mais lixeiras, anque Bouza haxa acadado o millor ar airoso dos Cancioneiros n-aqueles tan belidos, como: «Quen dera ser nao senlleira —n aquel mar non presentido— das xa mergulladas terras». Ou n-aquil outro: «Moe, moe rodicio do sol—ai o corpo da nena leda—fitada de evocacións».
A PINTURA
A pintura actual galega caracterízase polo seu senso racial. Os pintores de ista hora fan o arte puro apoiándose apaixonadamente no trampolín da vida galega. Os pintores novos da Galicia saben atopar aquí materia pra construir unha lingua universal. Crean pensando na cultura galega e buscan a materia no vivir galego. Pero pensar pra cultura galega, traballar pra ela, significa colaborar no seu avance. E isto equivale a facer porque día o paso que hoxe debe de dar. Tal é, e tal aparece a laboura limpa do máis representativo do noso arte presente. Imos á facer dil un análisis lixeiro, especificado en cada un dos seus nomes máis esgrevios.
Castelao.—O seu dibuxo ven do dibuxo alemán-xudeu. De aquil dibuxo que encarnan: Flehter, Paul Klee, Gross. Castelao acada con él unha etapa de preocupación pola liña que n-il é expresiva e logo nos dibuxantes que veñen despois vai á ser impresiva. Liquida o senso alemán-xudeu do seu dibuxo por unha preocupación social de temperamento racial — galego— Arte social no mellor senso da verba, distinto e desviado do dos alemás que remataron n-uaha preocupación social revolucionaria de matíz universal e que fixo perder a expresividade á sua liña. Como pintor, Castelao é inferior ao dibuxante. En «Vento Mareiro». En «Terra de Lobos», óllase vir o concepto de pintura que logo ten de callar en Colmeiro i-en Maside e que fará que sexa posible fular d un xeito eslavo d-istes pintores. Castelao é, a máis, isa sustancia super-humana que se anuncia cando se fala. Que é algo como un humor de vidro desangrado.
Arturo Souto.—É o máis universal dos nosos pintores. Ensaióu todas as formas: dende o cubismo deicá o realismo máxico. Agora n-ista derradeira etapa, volta de novo ao realismo máxico. Os seus cadros: Estampas coloreadas, «Baile de Porto», «Girls», «Mariñeiros con acordeón», son acertos cheos de gracia e de expresividade. Eu penso que, despois de Solano e de Colmeiro, Souto é o pintor que na Península tén o máis vario e formidable número de córes ocres, que n-il acadan unha vitalidade fondísima.
Manuel Colmeiro.—É o primeiro pintor galego de hoxe. Cunqueiro teno caracterizado, n unha conferencia inaugural da exposición que está celebrando en Ourense, coma un Cezanne que lle roubou a boca á Barradas e o ollo dereito á Marie Blanchard. De eiquí que todol-os seus cadros falen e vexan. Un historiador de arte universal, diante de istes cadros, faría decontado a sua filiación eslava. Colmeiro é un barroco, pero un barroco que corresponde a un senso que o medieval tiña do clásico, por volumes a formas e non por formas a volumes. Colmeiro é un labrego auténtico que pinta e ara coa mesma naturalidade e co mesmo esforzo. Colmeiro é hoxe o pintor galego de máis posibilidades. Entre os seus cadros, en «Cesto con cotelo», aparece a primeira natureza morta que se pinta en Galicia, respondendo á cousas vivas. É un lenzo branco extendido no campo.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722818.xml
218
trazas de antiguidade. Moi perto da Coroa de Santa Cristiña xurde a fonte do Ouro e algo por baixo outro manantial aproveitado na actualidade.
A provisión de auga das máis das esta cións estudadas non era dificile en días de paz pol-a proisimidade de ríos e regueiros, mais elo non escruie a eisistencia no interior dos recintos de fontes agora estiñadas ou cegadas como as que se descubriron nas escavacións da citanía de Briteiros e na cidade das Lás, debéndose advertir ainda que se o alcontrar auga en Galicia, abrindo un puzo ou unha mina, non é nunca cousa compricada, tal tareia habería de resultar estremadamente sinxela n-iste pais de Lobeira, no que as inumerábeles fontelas e os regueiros máis pequenos decorren sempre e no que as le das asolagan os camiños no medio do vran.
As habitacións. — Asegura Díaz Sanjurjo que na Coroa de Santa Cristiña atopóu tégulas de fabricación, naturalmente román. Téllas da mesma caste recollimolas nós no coto de San Adrao, no que andan tamén esparexidas pedras que teñen a feitura dos cachotes empregados nas casarellas castrexas. Na Coroa de San Xés, din que se descubriron muradelas atuadas que é de supór pertenzam a construcións do mesmo xénero.
Son istes os únicos datos que acadamos acerca da eisistencia de habitacións permanentes nos castros incruídos n-iste fascículo do nosso catálogo, mais non por elo negamos a posibilidade de que as haxa en todos eles xa que as veces non denuncia a sua presenza ningún vestixio esterior. Recentemente uns buscadores de tesouros puxeron ó descoberto paredes de casas no Castromao de Celanova, estación na que non afroraban alicerces nin se vian por ningures cachotes nin pedras con labra.
Os obxetos asoellados. — Redúcense ás cerámicas lisas e de tipo castrexo da Coroa de Santa Cristiña e do coto de San Adrao, as cerámicas con riscos e as lanzas de cobre da Coroa de Santa Cristiña, os roxóns de fundición de ferro do coto da Vila e da Coroa de San Xés e os muíños de man e ó martelo de mineiro do coto da Vila.
A mória de istes achádegos son vulgares en todol-os castros. Os testos con adornos riscados da Coroa de Santa Cristiña, que poderían prestarse a comentario, teñen un tamaño tan cativo i-están en tan mal estado de conservación que non deixan dexergar o motivo decorativo que os enfeitaba, i-en canto os roxóns ou escorias, correntes así mesmo nas acrópoles galegas, veñen acreditar somente, unha vez máis, a intensidade da metalurxia do ferro nos nosos tempos protohistóricos.
Ofrecen en cambio subido intrés as lanzas de cobre e ó martelo de mineiro. Non temos por disgraza encol das primeiras máis informacións que as que nos fornecen unhas liñas de Barros Sibelo e o deseño que as acompaña, liñas decerto pouco precisas e deseño ó que non é posíbel prestar absoluto creto por apareceren na mesma lámina reproducións de dixersos obxetos, algunha das cuaes soméllase moi pouco ó orixinal.
Xusgando pol-a materia, que asegún se di, serviu pra fabricación de tales lanzas e pol-a feitura e delgadeza do espigo de mangaxe, teríamos que coidar que se trataba de puntas de cobre das chamadas de Palmela, caste de arma ofensiva, ben representada no noroeste peninsular, onde se sinala a sua presenza nas sepulturas eneolíticas de Vilavea, Monte das Cabras São Bento de Balugáes i-en achádegos soltos de Samarugo e Melide, podéndose citar ainda dúas puntas máis de iste tipo, que se alcontran no Museu de Ourense, catalogadas como procedentes de Galicia, anque sen eispresión de localidade.
Mais debemos fixarnos por outra parte en que Barros Sibelo califica categóricamente istas pezas de lanzas i-en que no deseño percíbense con enteira claridade as cristas lonxitudinaes que resaltan no centro das follas, cabendo pol-o tanto o supor se non serían verdadeiras lanzas de alvado, como as de Covapodre, en Hio e a do castro de Picote, en Miranda do Douro, usadas xa nos derradeiros do bronce e que seguían a empregárense nos tempos do ferro, asegún testemuña Estrabón (III, 3, 6) cando fala das lanzas de bronce dos antigos galegos, lanzas que moi probablemente son as mesmas que em
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722813.xml
que acrediten puntualmente as derivacións que imos postular, mais tendo en conta que nas máis das parroquias existén, como logo veremos, toponimias demostrativas de que formaron parte de villas románs cuia orixe castrexa no noroeste peninsuar albiscou a visión certeira de Alberto Sampaio (As "villas" do norte de Portugal) e atendendo a indudábel relación entre semellantes entidades e as freguesias de oxe non é despropositado o pensar que a moira dos nosos dez núcleos parroquiais ten o seu berce nos antigos recintos protohistóricos.
Pra reducirmos ó seu xusto límite o ámbito da nosa investigación, compre que prescindamos das parroquias da Fraga e de Parada, que parecen térense formado en tempos relativamente modernos. A primeira constituída soio pola aldea do mesmo nome, debeu quizais o seu nacemento a un casal de pegoreiros, semellante a outros cujas ruínas vense na serra da Cabreira, mais que n-iste caso pasou de transitorio e temporal a estábele e definitivo, e a segunda que comprende os lugares de Parada do Monte e Taboazas, podemos considerala coma un núcleo itinerario, xurdido darredor de un antigo parador ou pousada, sendo ben notar que en ningunha das dúas freguesias achanse toponimias que se relacionen cas villas ou cas suas dependenzas.
Deixando, pois, a un lado fistes dous elementos, temos que supor que as parroquias restantes na beira dereita do Avedela, ou sexa as de Grou e San Xés, derivan do Crastelo, da Coroa e do Crasto, que son as acrópoles máis cercanas e situadas na mesma vertente fluvial, estabrecéndose tal derivanza por intermedio de unha ou varias villas, cuja lembranza perdura en San Xés. No lugar de Vilariño i-en Grou nos de Cima de Vila e Os Pazos, sen contar conque na primeira de istas freguesias aparecen os casares de Sabariz, Cenderiz on Senderiz e Valdeir, orixinados pol-os persoas xermánicos de outros tantos presores da época da reconquista, que alí asentaron os seus lares.
A relación entre a parroquia de Lobeira e o Coto da Vila é aínda máis clara. A igrexa érguese no castro como sucesora do santua
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722811.xml
211
Me caso conmigo, en min, en san aqueloutro, na reina, no que tapa a camisa. O demo me coma, me non coma, me tronce. Pártame un rayo, un xarro. Que asi Dios me leve, me salve, eu vex'a Dios, non vexa os meus fillos. Que cego me vexa, cegos me vexan, me coma o cuzo, Dios, o demo, o dentro.
me lev'o demo, morto m'enterren, non salla vivo d'aquí, non vexa máis os meus fillos, unha centella me tronce, centola me coma. Revent'eu. Tórzam'o demo. Tróncem'o demo. ¡Vaia por Dios e pol-os santos de Foz). Vállache Xudas (ou: Xucras, ou Xúcaras, ou Xúncaras). Vato a min. Vat'o a Dios. ó dios Baco. Xuro a palla dos nabos. ¡Xúrochas! Bós Aires, IX - 932
CATALOGO DOS CASTROS GALEGOS
TERRA DE LOBEIRA
Por Florentino L. Cuevillas e Xurxo Lorenzo
(Proseguimento)
deu mais que algúns testos de cerámica mo- derna, sendo posíbele que se trate dos restos de algunha construción de pegoreiros. *No San Adrao hai dende logo grandes tesouros soterrados*.
A construción megalítica veciña ó coto de San Adrao.
Folk-lore.—Ó coto de San Adrao cháman- le o mirador dos mouros, dos que tamén se dí que tiñan no sitio unha capela.
Bibliografía.—Inédito. (Catalogado por Xaquín e Xurxo Lorenzo e Florentino López Cuevillas).
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722825.xml
NÓS
No niño novo do vento
hai unha pomba doirada
meu amigo!
Quén poidera namorala.
Canta o luar i o mencer
en frauta de verde olivo
Quén poidera namorala
meu amigo!
Ten ares de frol recente
cousas de recén casada
meu amigo!
Quén poidera namorala.
Tamén tén soma de soma
i andar primeiro de rio
Quén poidera namorala
meu amigo!
Eu digo agora eiquí, denantes de se dará pubricidade iste derradeiro libro, que terá de producir na crítica i en todos cantos coñecen a obra de Cunqueiro, unha sensación formidable e non agardada.
Luis Pimentel en *Diario de un médico de garda* amósanos unha visión do hospital, en que o patetismo do poema remata desfacéndose sempre n unha nota de color e de serenidade.
Bal y Gay, lucense coma o anterior, e como o anterior un poeta creacionista tipo, somentes o coñecemos a través de poesías soltas, con que ten colaborado en diversas revistas, e que o sitúan nun prano ergucito da nosa lírica, taes: *Jazzs sonámbulo* e a mais coñecida de *Cartón*.
Euxenio Montes, poeta de movilidade máxima, captador de total-as posturas in xeles do noso esprito racial no senso máis popular d-ista verba, aparécese así refrexado no seu volume *Versos a tres cas o neto*.
Outeiro Espasandín non ten pubricado aínda ningún libro, as suas poesías, moitas d ilas inéditas, exhalan a beleza e a emoción con un matiz novo, con un acento fon do. O ceo e a terra xúntanse no seu elan poético. O ceo de todol-os homes e a terra de cada un. Como galego, é un poeta universal.
Poetas dasanovistas con influencia de Juan Ramón Jiménez, de Antonio Machado, de Hölderlin, de Paul Valery. E intento incluir n iles a: Amado Carballo, que no seu primeiro libro de versos *Proel*, deunos coma en vaso propio, a promesa da sua orixinalidade, o seu canto tenro e lírico matizado por un tremolo de malancunía. E logo no *Galo*, libro póstumo, a emoción dos seus poemas de ritmo e sabor panteísta, en que a Natureza somellaba recrearse, traguéndonos paisaxes inéditas e perspectivas novas.
Carballo Calero, poeta de senso novisimo entra no campo da lírica galega co seu libro *Vieiros*; un dos mellores logrados na vendima da nosa renacencia. Agora, logo se nos aparecerá con un novo feixe de versos, aínda inéditos, nos que logra, e cecais sexa o único na literatura actual, ao menos na hespañola, introducir a muller na sua obra, con unha función lírica e nun senso de cousa, xugosa e recendente.
Augusto M. Casas en *Vento Segrel* aparece enfrontado por vieiros novos á par de Amado Carballo, conservando, con todo, un lastre tradicional no mellor senso da verba.
Blanco Amor, o autor de *Poema en catro Tempos*, é unha das mais finas personalidades da lírica galega. A sua obra é unha sinfonía do mar e no intento un poema de avangarda, que convirte ao seu autor no máis típico poeta modernista galego, como ten dito dil Carballo Calero.
Poetas do novo romantismo, entre os cales somentes podemos encadrar a un soio dos actuais, a Aquilino Iglesia Alvariño, que se nos revelou primeiro como poeta cheo de pesimismo no seu primeiro libro *Señardás* e que agora con *Corazón ao Vento*, aparécesenos con unha auténtica poesía da montaña. Senso pagán. Mitoloxía rústica finísima. Afán de ausencia. Nota de color en todol os seus poemas, que mais que estados de azo dil, refrexan estados de azo da natureza. Proba de que son poemas sin trampa. Iglesia Alvariño é un dos valores mais considerabres da lírica galega, atopán-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722823.xml
que se trata da aparición do espectro de un morto, que se trasladouu dende o adro parroquial a aquellas penadas.
Os tesouros.—Hainos na Coroa de Santa Cristiña, na Porta do Mouro, na cota da Vila e na cota de San Adrao.
Sabemos que o dono dos haberes da Porta do Mouro é un xigante, i-é de supor que os demais acobillos sexan cousa da mourindade que atuaria os seus cofres asegún o mandado de que se fala no Códice Calixtino. Inoramos asimesmo se sobre tales tesouros pesará o poder de algún feitizo. A única referencia que encol de iste asunto acadamos foi a relativa á inutilidade dos traballos dos tres veciños de Facós, que quizais gastaron en van o seu tempo por non fixárense no encantamento dos obxectos preciosos que buscaban.
Os soalleiros.—Están os soalleiros relacionados por veces cos tesouros. Lugares hai en que as cousas asoelladas son todas de grande valor e n-outros en que son sinxelamente gran de millo.
Na Coroa de Santa Cristiña, onde aparecen ligados cos misterios da noite de San Xohán, non pode determínarse a súa natureza porque os mouros fuxen aixiña co-iles. N-unha segunda versión os soalleiros convirtense en tendas mais non se alcontra, termando de elas, moura ningunha que pregunte se se preíre a tenda ou a tendeira e que bote maldicións se non se certa na resposta axeitada pra provocar o seu desencantamento.
A moura do outeiro do Crasto, no Coto da Vila fai tamén os seus soalleiros, mais non se espicifica a sua calidade.
O desencantamento dos tesouros.—Acadamos un soio caso na Porta do Mouro e ainda iste revestido de un aspecto especial, xa que os desconxuros van unicamente endereitados a obrigar o xigante que se presente pra supricarille despois que entregue unha porción dos seus coantiosos haberes.
No modus operandi.—Cos detalles do cir co, das cruces no chan e no ar e da lectura no libro hai unha segura contaminación das maneiras peculiares pra invocar o demo, contaminación que se fai mais patente cando o xigante pergunta a forma en que se ha presentar. Nos libros de maxia é sabido que o invocar o demo coidase sempre de decirlle que non colla aparenzas temerosas e que saía de un modo apacibele e grato. Eiquí o mozo que viñera hai pouco do servizo, demanda soio unha parada militar e o xigante pónselle diante a il, e os seus compañeiros, con toda a sua brutal grandeza que rubía mais alta que os outeiros da serra.
E dina de térese en conta asimesmo a circunstancia de que o mal eisito da operación máxica débese á falla de concordia e de boa avenenza entre os operadores. Na parroquia de Velle e localizada na chamada serra de Mosteironda, recollimos nos derradeiros de 1932 unha lenda en que varios veciños da freguesia fracasan no seu intento de atopar unha trabe de ouro, porque en vez de ía buscar xuntos i-en boa armonía, van separados e as escondedelas, querendo cada un sacar pra si todo o proveito.
Parece pol-o tanto que pra chegar a conseguir alguns dos nosos tesouros compre levar intencións puras e non ter a alma lixada por cobizas nin envexas.
O año branco.—Pra desencantar o tesouro do castro de Mourillós, fai falla botarlle un gato negro á témera que o garda, e pra apodeirarse dos haberes do castro de Ourille necesitase dar como prenda un rexelo branco cos dentes negros. O xigante da Porta do Mouro pide en troques un año branco e sen lixo. Diriase que os gardiáns dos tesouros da terra de Celanova, a que pertescen aquiles castros teñen un carácter infernal e demoníaco a xuzgar pol-as ofrendas que demandan xa que o gato negro é un animal goético e goética é tamén a negrura dos dentes do rexelo. O xigante do país de Lobeira eisixe en troques un animal puro como se a sua natureza, fora mais benéfica, sendo ben ter en conta a iste respecto que soio se retira e rompe a conversa cos desencantadores cando os ouve rifar e por de manifesto a sua pequeneza de espírito.
A vida subterránea.—Que os mouros viven baixo da terra queda amostrado nas lendas
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722810.xml
210
Mentras vas-e ves, xornada tes. Morra o gato, morra farto.
Morte non veñas que achaque non teñas. Mort'o can, acabouse a rabia.
N'hai peor xordo co que non quer ouvir. Non hai pega sin mancha negra.
Non hai peor cuña qu'a da mesma madeira. Non se pescan truitas a bragas enxuitas. Non se sabe de quen é a recua hastra que morre o arrieiro.
Non ta a sardiña no prato por falta de gato. Nunca tal se viu: chocolate con agua do riu.
O burro diante, pra que non s'espante.
O can ladrador non é o mais mordedor.
O medo garda a viña (dise asi xeneralmente, pro o refrán completo é: e non o que o vendimia).
Onde vaia a ola, vaia a tapadeira.
O papel ten mau do que lle poñen.
O que e bo pro figado e malo pro bazo.
O que non chora non mama.
O que non fuma nin bebe viño, lévallo Dios por outro camiño.
O que non quer caldo, tres tazas.
O que se pica, allos come.
O que se ve non s'esconde.
O que ten cu, ten medo.
O que ten padriño, bautízase.
O que xoga por necesidá, perde por obrigación.
O tolo, pol-a pena é cordo.
O tolo y o borracho din o que teñen no papo.
Ou nas uñas ou nos pés has somellar a quen es.
Pitos serán, ólem'a can.
Pol-o santo bicase a peana.
Por mucho trigo nunca é mal ano.
Pouco aceite dan por un carto.
Pouco mal, pro ben xemido.
Pr'a muita fame non hai pan duro.
Pra ser puta e non ganar nada, val mais ser muller honrada.
Predicame, frade, por unha orella m'entra, por outra me sae.
Pregúntallo a Mateu, que mente coma eu.
Quen chega tarde non oe misa nin come carne.
Quen mais chifre, capador.
Quen quer a Beltrán, quer o seu can.
NÓS
Rabia, can, porque non che dan pan. Remar, remar, e na orilla naufragar (ou: caer no mar).
Saimos d'un souto e metémonos n'outro.
Santa Lilaila pariu por un dedo: seráche verdade, pro eu no-no creo.
Se ques conocer a Periquiño, dall'un mandiño.
Serás vello cancarín, teral-a sarna y-o xarampín.
Si che pica, ráscate.
Tal vento, tal viaxe.
Tantas oe a raposa pol-a semana; que o domingo non pode ir á misa.
Tivemos unha que mexaba na cama, y-agora temos outra que mexía e c...
Val mais á cagada d'unha vaca que a de cen golondrinas.
Val mais ter que desexar (repricase: m... no teu paladar).
Xaula feita, páxaro morto.
Xente nova é leña verde, todo e fume.
Xogan os machos e páganas os arrieiros.
XURAMENTOS, 'INTERXEUCIOS, ETC.
¡Agora verás o demo! ¡Así cegues!
Dios me leve.
me salve.
me valla.
eu cegue.
medre.
medre e medre.
eu vex'a Dios.
o ceo.
estoupes.
me coma o demo.
reventes.
te coma o demo.
Cego me vexa.
Cegos me vexan.
Cegu'eu.
Inda eu vex'a Dios.
Léveme o demo.
o demo ás zocas.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722819.xml
NÓS puñan alguns dos guerreiros representados na diadema de Ribadeu.
O martelo de mineiro do coto da Vila é o primeiro útil de iste xénero alcontrado en Galicia. Tiñase noticia, denantes de agora, de un fermoso martelo con furas, feito de pedra e atopado n-unha mámoa da bisbarra do Ortegal, esprorada por Federico Maciñeira (Investigacións prehistóricas en Galicia. «Ilustración Artística» n.º 684, Febreiro 1895) e de un estrano mazo de diorita con porción adelgazada pra empuñalo e grosa moca terminal, que Barros Sibelo Antigüedades de Galicia, páx. 45 e lámina adxunta), di atopada nas escavacións emprendidas pra desecaren a lagoa Antela, por D. Toribio Izcar Sanz e D. Xerónimo Romero Aspiroz, mais o típico martelo de mineiro con garga, pra suxeitar as barazas que o unían ó mango de madeira, non se sinalara até oxe na nosa terra.
Está en troques ista caste de istrumento, estesa fortemente por toda a Península, e abonda de maneira principal nas minas de cobre esprotadas no eneolítico. O inventario dos martelos de mineiro, peninsulares foi redactado por Josep de C. Serra Refols Els comencos de la mineria i la metal-lurgia del coure a la Península Ibérica, «Bulletí de l'Assoc. Cat. d'Antr. Etnol. i Prehistoria» vol., II fasc. 2.º 1924, páxs 147 e segts), e n-iste traballo pode verse como aparecen en Rio Tinto, Rodeo del Madroño, Monte Romero, Valdelamusa e n-outras minas da cunca cuprífera de Huelva; en seis localidades da provincia de Sevilla, en varias das de Córdoba e Ciudad Real; en tres da de Almería; en catro estremeñas e nas portuguesas de Ruy Gomes, Herdade do Bargalho, Monte Yuden e mina de Santo Estevão.
Martelos de iste xénero téñense atopado tamén no «Castillo» (Ávila) e n-outras estacións argáricas. (J. Cabré. Instrumentos tallados en cuarcita en el argárico de la provincia de Ávila. Actas y Memorias de la S. S. de A. E. y Prehistoria. vol. X, 1931, páx. 293).
Mais o martelo do Coto da Vila prantexa pol a sua parte dous curiosos problemas de cronoloxía e de utilización. E sabido que nos castros galegos é rarísimo o atopar material arqueolóxico que non sexa posthallestático e que non exista elquí a superposición ou mistura de cousas peculiares do eneolítico e dos tempos do ferro, que se observa en Chibanes, Cerro del Berrueco e Las Cogotas, espricándose o achádego nas nosas estacións castrexas de machadiños de pedra, pol-a sobrevivenza amulética de tales obxectos. Mais o martelo que nos ocupa, cos seus 28 centímetros de comprimento, que o colocan entre os meirandes da serie peninsular coñecida, non parece que poidera ser usado coma amuleto portátil, ó xeito dos pequenos machados de pedra, que aínda na actualidade se levan metidos n-unha bulsa e encolgados no pescozo en certas rexións de Castela.
O mais probable é que estemos diante de un caso de perduranza de iste clase de útils, idéntico ó que se deu no Cerro Muriano, onde os martelos de mineiro foron asoellados no medio de cerámicas romanas, circunstancia que fixo que o mesmo Hernández Pacheco que Serra Rafols se incrinaran por unha solución coincidente ca que nos propomos.
Pol-o que toca á utilización do istrumento que nos ocupa debemos advertir en primeiro lugar que nin no Coto da Vila nin n-algúns quilómetros darredor hai minas antigas ou modernas e que non sabemos tampouco que haxa por alí ningún xacimento de mineiras aproveitables, mais o aparecemento de martelos de mineiro en lugares en que non existen minas, feito que se dá o mesmo na Península que fora dela (véxase Dechelette Manuel... vol. I, páxs. 528 a 530) amostra que semellantes útils empregábanse tamén n-outros traballos. No castro das Cogotas (J. Cabré, Excavaciones de las Cogotas, Cardeñosa (Ávila), memoria n.º 110 da Junta de Esxavacións) e n-un medio xeolóxico granítico e sen trazas de minas, recolleuse hai xa tempo un martelo de mineiro que non presenta siñas de labra. Nada podemos arriscar encol da utilización de iste martelo aparecido asimesmo n-un castro, mais pol-o que fai relación ó do Coto da Vila, asoellado n-un lugar no que se atoparon restos de fundición, quizais non fora despropositado o coidar se usaría pra esnaquizar o mineral de ferro que alí había de recibir tratamento n-un forno adecuado.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722816.xml
216
minaes reducidas nas demais acropoles, a terrazas mais ou menos estreitas ordeadas darredor dos grupos de penedas.
Outra particularidade notabele de istes castros é a de serem todos de recinto unico, non sinalándose ningún caso de plataformas duplícies dispostas en xeito concéntrico nin tampouco de antecastros axuntados a calquera das bandas da fortificación principal, debéndose facer observar a tal respecto que non consideramos como verdadeiros recintos as terrazas determinadas polo debalo das penedas ou por pequenos calzos ou arribadas, construídas en ocasións modernamente, e das que hai fartura no coto da Vila e n-outras estacións do país catalogado.
As mensuras das mais de istas estacións son as normas e correntes nos castros de toda Galicia, destacando de entre elas en troques pola sua eistraordinaria magnitude as que corresponden á Coroa de Santa Cristina con 210 x 101 metros e o coto da Vila con 392 x 397. As primeiras de istas medidas son por completo seguras por acharse o recinto central esactamente determinado pol-as ladeiras do monte que van morreren n-un foso aberto ó seu pe, mais istas condicións favorables non se dan no coto da Vila que solo conserva restos de foso n-un pequeno recanto da sua volta e que non presenta por ningures parapetos ou nidos de terraprens artificiaes capaces de indicar a verdadeira estensión da área cercada, cuja mensuración realizouse tanteando o posibele prolongamento do foso, que ven coincidir ca liña en en que paran as terrazas e começa o descer mais violento das ladeiras cara ó río i-en que aparece asimismo unha especie de espolón, de un tipo que xa temos ollado n-outros castros galegos.
E conven insistir nas acraracións e ainda nas reservas sobre de iste punto, porque de serem esactas as nosas medidas resultaría o coto da Vila a estación castrexa meirande de todal-as estudadas deica agora no noroeste peninsular abondando pra demostralo o reproducir as cifras eispresivas da lonxitude dos castros millor coñecidas ou tidos como de grandor mais considerable:
Castro Morgadan. . . . 73 x 365 metros.
A Cidade das Lás. . . . 110 x 283
Citania en Briteiros. . . 250 x 150
Castro de Sabroso. . . . 180 x 100
Castro de Terroso. . . . 85 x 60
Castro de Troña. . . . 120 x 200
Castro de Meirás. . . . 121 x 108
Castro de Samoedo. . . . 197 x 330
Castro de Trelle. . . . 212 x 170
Castro de Soutelino. . . . 98 x 101
Dan idea istas cifras non soio da estensión singular do coto da Vila, ata e como nós a medimos, se non tamén da magnitude infrecuente que ostenta a Coroa de Santa Cristina, que pode clasificarse entre as estacións castrexas mais desenvolvidas da Galicia e do norte de Portugal.
O grandor de istas dúas acropoles fai que as mensuras medias da totalidade dos castros da terra de Lobeira suban a 131 x 115 metros, media superior a que alcanzan as outras bisbarras que foron obxecto de catalogación como pode comprobarse cotexando aquellas cifras cos seguintes:
Val de Vilamari. . . . 59 x 70 metros
Terra de Celanova. . . . 125 x 110 metros
Terra de Carballiño. . . . 124 x 103 metros
Bisbarra de Melide. . . . 59 x 70 metros
Apricando as áreas medias dos castros agora catalogados ó cálculo, en certo modo arbitrário, que arriscamos na bisbarra de Melide, cálculo equi ainda menos seguro polo conxetural dos eixes do coto da Vila, poderiamos hipotetizar como desigualmente distribuída entre as sete acrópoles da terra de Lobeira, cuías áreas son como xa vimos moi pouco homoxéneas, unha poboación de 2625 habitantes, que dividida polos 160 kiló metros cadrados do país que andamos a estudar, ven fornecer un cociente de 16 habitantes por kilómetro cadrado, ou sexa algo menos da metade dos 33 que dan as cifras tiradas do censo de 1920.
Defensas. — Os sete castros catalogados son moi pobres en manifestacións de arquitectura militar. Conservan restos de un foso, os de San Adrao, Coto da Xulleira e Co-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722815.xml
NÓS
ribeiras axeitanse millor que as de aquil río pro desenvolvemento dos traballos agrícolas. Pol-as referenzas das fontes literarias coetaneas e pol-o material que a arqueoloxía nos fornece, sabemos que o vivir dos castrexos descansaba con mais forza na gandeiría, na caza, na pesca e na colleita de certos produtos naturais que n-unha agricultura desenrolada e estesa, e tendo en conta tal circunstanza podese supor que o que se buscaba con mais cobiza era a proximidade das serras que aínda oxe sosteñen de maneira principal os gandos e as avenzas e nas que habría de acharse tamén fartura de caza e de froitos comestíbeis como as landras cas que se facía asegún testemuña de Estrabón (III, 3,7) unha especie de pan. E confirmando esta nosa crenza vimos alcontrar en plea serra da Cabreira, o Crasto e o Crastelo, o pe de ela a Coroa de San Xes; por baixo do inxente macizo do Viso, o coto da Vila e o coto de San Adrao e sefioreando de seguro a vertente oriental das Motas e a serie de lombos que baixan cara a Limia, o coto da Xulleira e a Coroa de Santa Cristiña.
Mais é indudábel que existía asimesmo, anque sen alcanzar grande intensidade, unha agricultura que precuraba pol-o menos gramineas e leguminosas, como aquelas cuías sementes carbonizadas atopáronse hai pouco ó escarvar n-un castro do norte de Portugal. É de crer que as leiras destinadas a istes cultivos estiveran situadas de preferenza, como aínda ó están oxe as terras de labor, perto dos poboados, mais ó aludir a tal asunto convén que nos fixemos nas vedacións que se estenden pol-a serra moi próximas ó recinto de Crastelo.
Sinalouse xa a presenza de esta caste especial de cercas, a beira de castros do Minho portugués e tense suposto se nos tempos anteriores a conquista romana non servirían pra cotar áreas cultivadas. En realidade non hai razón ningunha, fora da sua actual inutilidade, que abone o aporlle unha orixe tan remota. Os muros das tapadas dos mouros son de un feitio corrente no día en case toda Galicia e por outra parte é sabido que o pobo non vacila en atribuír a mouramia calquer obra antiga, habendo eirexas románicas e pontes e castelos góticos que se din por ela construídos.
Mais o que fixo medrar o noso escepticismo con respecto a filiación castrexa de mellantes vedacións foi o observarmos que n-outro lugar do Cabreira, desviado mais de un quilómetro do Crastelo, voltan apareceren as tapadas n-un lugar que leva a significativa denomiñanza das Porqueirizas, e que dentro de elas vense numerosos alicerces de casas circolares e rectangulares, que ostentan un aparello por completo diferente ó das casas citanias, i en cuio interior non atopamos, após de unha escavación fonda, mais que terra anegrazada que non contiña nin siquer un testo cerámico.
Parece pol-o tanto que o mesmo as cercas das Porqueirizas que as que aveciñan co Crastelo, son cousa avencellada co pastoreio de facendas e avenzas en épocas relativamente modernas e coidamos que un estudo encol das particularidades de iste pastoreio acrararía de maneira definitiva o destino das tapadas dos mouros, cuia íntima relación cos castros demostrariase tan soio c-un eisame botánico das especies que se crián nos terreos cotados, pra esculcar se entre elas medran as que sabemos eran precuradas pol-os castrexos, algunhas das cuaes danse como desaparecidas ou estinguidas no noroeste peninsular.
Feitura e grandor.--Presentan feitura elipsoidal os castros da Coroa de Santa-Cristiña, Xulleira, Crasto, San Andrao e Crastelo, e circular, sen rigorismo os, da Coroa de San Xés e Coto da Vila, non existindo ningún que ostente lados rectos coma os que se observan na bisbarra de Melide, nas estacións de castro de Lobos e de Visantoña e na de Celanova, na de Vimieiros.
Reside en cambio a principal característica dos castros da terra de Lobeira na escaseza de grandes recintos ben aplainados que tanto abondan n-outros lugares de Galicia. Pol-o xeral respeitouse eiquí a forma cónica dos emprazamentos, por causa sen dubida das penedias que con frecuencia afloran n-iles, e soio na Coroa de San Xés e no coto da Vila aparecen espacios chairos de algunha estensión, quedando as plataformas ter-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/11572287.xml
NÓS
formaran a base da sua educación, en col da siñificación moderna do diñeiro. As teorias d'aquel home mefistofélico, que disparaba millóns escudado na sua barba porca e no seu chaquet roido, foran a coluna de fogo na perspectiva da sua mocedade. "O diñeiro, e mais ainda a intuición do seu valor espiritual, era pra Jacob unha forza psicolóxica nova que tiña d'influir definitivamente, na fisionomía do noso ciclo histórico. El tivera pra sí, que dende o punto de vista do seu tempo, era un home tan importante coma un inventor ou un xenio científico, e mais importante que un filósofo ou un poeta. Para él os pensadores non eran mais que os tratadistas ou os ordeadores da vida creada pol-os homes d'aición. Operaban sobre os cadáveres dos fenómenos e dos feitos que foran deixando ao longo dos camiños de ferro do tempo eles, os homes d'aición, os homes dinámicos, os homes que movían flotas e provocaban as guerras sin heroísmo, das que sempre resultaban os promoteres gananciosos. Jacob nacera desposido de ese fondo de sentimentos básicos —amor, sacrificio, solidariedade— arredor dos que xira o tio vivo da vida espiritual.
FALAN OS DE RIBADEO
(NOTAS FOLKLÓRICAS E LEISICO-GRÁFICAS RECOLLIDAS N-ISTA VILA)
Por FRANCISCO LANZA.
(Conclusión)
Maragato:
Maragato, pato,
unha zoca i-un zapato
Maragato, pato,
fillo d'unha cincha,
cando o galo canta
o maragato rincha.
Xastre:
Ollo de xastre, compás de carpinteiro.
¿Onde vas, xastre piolloso,
sin tixeira e sin dedal?
— Vou sentar o cú no tallo
para ganar un cochino rál.
O xastre dí, cando lle dan papas:
¿Papas á un home d'oficio?
Pape o demo á quen as fixo.
Sete xastres fan un home,
catorce fan un testigo,
e fan falta vint'e oito
para firmar un recibo.
O señor Cotarelo Valledor dá no seu «Cancioneiro da agulla», como recollidos en Riba-
den, os seguintes cantares referentes ós xastres, ningún dos cuaes nos foi dado ouvir ós vellos d'agora:
Aquel xastre do Vimio,
aquel xastre enfuchipado,
vai fuxindo no monte,
vai fuxindo de aquel rato.
Xastre, xastre, camisa c...
o c... che coseron con sete puntadas.
Xastre, xastre, faime unha monteira
lque o demo te arrastre por unha silveira!
Xastre, xastre fozón e larpeiro,
dácame as sobras do meu terzopelo,
farasme un mantelo e dúas manteliñas,
¡lévete o demo dos pelos pra ribal
Xa-tre, xastre,
o demo te arrastre;
que chova, que neve,
o demo te leve.
POBOS E XENTES
Abres.—Aos d'este pobo chámaselles lateragos.
Arante.—Diselles aos veciños d'esta parroquia: ¿És d'Arante? O demo que te levante.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/11572286.xml
dres, en L2.000, postos no barco. ¡Unha toleral!
Alí estaba enriba, do secretaire aberto, a «radio» que recibira facia tres noites, mentres ceaba no Majestic, na compaña loira e obesa do representante da Oslo Kompaniet, dandolle os retoques finais a un negocio d'esplotación do salitre no Neuquén. Decía o parte: Inespricabre neghxencia asunto Shorthons. Stop. Ditectorio acordou sesión extraordinaria pedirlle renuncia Stop. Comisiós liquidadas L95.000, Stop. Entregue negocios Compañía Continental. Stop. Vai carta. — Thompson, gerente. Levi Sons».
Dempois de leelo, Jacob escoitara os plans da industrialización do salitre que con pro fundidade de datos técnicos espúñalle o Doctor Nordborg, da Oslo Komp., co mesmo in tranquilo desacougo con que consentía que lle caisen nos ouvidos as pingotadas d'éter que ceibaba a jazz adoccida do restaurán; i-én troques puña grande coidado en mordisquelar o rabo d'un xazmin que ripara da solapa, n-un xesto inocente e súpeto. Ao cabo d'uns minutos erguérase d'un chouto, asombrando a gravidade escandinava do seu invitado e, dando unha disculpa de mínima verosimilitude, sortira para a rua, en frac, esquecendo sombreiro e paletó; montara no Sumbean charolado, que era seu compañeiro nocturno e arrincou co-a velocidade d'un mal pensamento, Avenida de Maio abaixo. Total un choque que lle esfarelara os guardabarros dianteiros, 15 multas por velocidade de e un rillote, vendedor de xornaes c'unha perna esnaquizada. E decir 7.450 pesos. Aló estaban nun asento da Caixa de Pagos ln mediatos.
¿Era aquelo vida? ¿Estaba certo Jacob de vivir? A sua profesión de comisionista donáballe facilmente 100.000 dólares en 10 meses, descontando os dous de vacacións que non entran na anada comercial. ¿ro que máis lle daba? Certamente, tiña comodidades Boa casa, os millores mobeis de Bos Aires —a gabada colección de vargueños mudéjares, os vintetantos tipos de sillas Queen Annie, o comedor tallado pol as propias mans do se gundo Chippendale, o salón francés, con pe zas de Riessener de Oeben, e Boule; as lou zas de Vieux, Marseille, Sevres e Saxnia; as porcelanas brancas de China, Meissen e Capodimonte; as alcatifas crásicas e os tapices de Pergan, Chiraz, Mossul, Afgan e Bo kara Nas vitrinas do grande hall americano a misturanza híbrida e medoñenta das mo mias aztecas; pedras labradas pol os mayas roubadas nas cibdades yucatecas. Uxmal, Chinchen Itza... Sarapes, ponchos, vinchas, cinturós, arreos, armas e voleadoras: orfe brería ecuestre dos gauchos e obras mestras dos teceláns calchaquís e dos silencosos ha bitantes do outo Cuzco. No grande comedor de gala, pratería ingresa do século dezaoito, grandes tapices sobre diseños do van Meulen; gabado bodegón de Hondekoeter enriba do apara lor; os mobeis manuelinos tallados en jacarandá, que foran do Baron Rio Preto, embaixador portugués na corte da Reina Victoria; a colección das filigranas do Bósforo; a dos garnidos búlgaros; os grandes ke lims tecidos nos vals dos Cárpatos pol-as noivas dos cazadores...
Pro todo aquelo ¿qué tiña que ver coa vi da? ¿que sotil difrenza había entra sua ledi cia de coleicionista o mercar un vaso novo co a do seu segredario —24 anos atléticos cando mostráballe os trofeos conqueridos no «fours» de regatas do Roving Club? ¿Qué dese mellante filiación había entre o seu contento ao conquerir unha baixa de tres puntos n un remate de gando e o da sua estenografia can do avisoulle os ollos baixos, emocionados de simmel que tiña pensado de se casar co corredor de troques de moeda ame ricana? Non collia dúbida. Entre a sua fanfarrona gabanza de ter alugada unha das millores mozas do mercado galante de Buenos Aires, e o bico que ollara donarse no gardaroupas dos empregados a telefonista e o rapaz do correio, había unha evidente tonxedade, pou co facile de encher cos 100.000dólares da ana da comercial. E así en todo. Había unha vida de cousas desintresadas e finas, de impulsos xenerosos e delicados que el non conecía nin sospeitaba siquera. Unha vida de feitos incoercibles e sotiles que non tiña moito que ver co diñeiro. Había que descubrir tamén esa curva lírica que presenta a vida por en cima do seu perlil material.
Tiña Jacob que sacudir de enriba da sua alma, aquelas teorías do Dr. Krumm, que
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/11572285.xml
rica da mañán botárelle, ás presas, enriba dos hombreiros. O rumor das subastas, grato á sua ánima coma unha sinfonía, enlazóuno e sentouno no escano, espido de meditacións trascendentais. A voz do rematador entolecia pegando, como un paxaro cego, descontra as paredes inhóspitas. Os números fervíanlle na gorxa, coma si fixera gárgaras co as pezas en folga d'unha Bourrougs X. 327 mod. 1990. Un decatábase que se contiña de carraspexar, pro que de boa gana o faría pra arrincar dos entrefollos da gorxa aqueles grauciños de quebrados ingreses que se pegaban como obleas nos endemados recóvedos da laringe.
—Señores: Temos un lote de 5.000 becerros Shorthon engordados. ¡Pedigree garantido! Ceibes d'aftosa e de todo andacio. Son da cabaña «Blue Star», nacos de sementales irlandeses. ¿Canto valen por libras? ¡Postas, señores, postas! ¡Son da «Blue Star»! Pedigree garantido. ¿Canto valen señores?
Un fumazo de números abafaba o ambiente. As cifras escadaban o ar tépedo de cigarros e toupaban, coma foguetes, nos ouvidos dos mercadores. As primeiras postas caían coma as primeiras pingas dun ttebón.
Jacob abriu a sua carpeta de coiro dina marqués en procura do parte que recibira aquela mañán de Smithfield, coas derradei ras ordes pra merca de carne en pé. —Con presa crecente, catou todol-os departamentos forrados de gamuza hermella; peteirou á todol os broches d'ouro cos dedos nervosos, polidos coma pisos de paxaros paraguaios. E n isto foi que acorouselle o xesto, fechou o cartapacio e tirou da petaca un cigarrillo loiro.
¿Cómo decia o radiograma, que agora mentaba velo aberto coma unha gargallada, esquecido enriba da mesa do almorzo? Jacob percisaba non perder un minuto nin un lote pra complir as ordes d'acapuramento que ti ña recibido dos seus representantes «MARTIN SONS Ltd.» Algo lembraba. Cartos traseiros enfriados * contra */s os austrulianos. Os dianteiros, por sto de 8 libras */s des contra */6... ¿Pro cal eran os prezos de demanda dos seus competidores da Swift Ltd.? ¿A como fechara o Mercado a Término, de Sidney? ¿Que se decia en Londres?
Estaba perdido. Non tiña outro remedio senón ir él mesmo a conquerir o parte, cuia clave desconecida até pol-o seu segredario privado, contiña a compra máis importante do ano. ¡Nin pensar n-eso! Denantes de que andivese tres centos metros de rua, xa o remate estaría finado.
As postas subían con axilidade acrobática. O rematador e os concurrentes ollaban, a cada oferta, pra Jacob Edelstein, a quen o espionaxe gandeiro, sindicaba como o poseidor da mais outa orde de merca. Os prezos chegaran á sua máisima tirantez. O rematador cuspía xa as mesmas cifras, n-un ritornello obsesionante. Jacob, home de imaxes plásticas, sentia que as olladas de todos chamuscábanlle a roupa e voábanlle eacol dos beizos coma moscas famentas, agardando unha cantidade pra botárense enriba d'ela e mazmirlla, e moerlla con aguilloazos de miudas fraiciós de schelling. O rematador barallaba no silenzo cupular i-ecoante do recinto grandioso. As suas verbas martelaban muros e corazós. Jacob erguéuse de vagar, e o silenzo podíase pesar ao milígramo. Aca dou seu bastón d'abedul branco e saiu, cortando o ambiente mesto, que cuasi o inmovilizaba, coa sua face proal e distinguida. Detrás da semente do seu manífico e calado mutis, agromaban os comentarios.
Perdera por un esquezo idiota, a primeira batalla comercial da sua vida. ¿E non teria culpa d'aquel esquezo a sua manía, recén estrenada, d'andar matina que te matinarás n-aquel gallo embruxado do seu «perfil lírico»?
CAPÍTULO III
COMPRIMIDO D'UNHA EVOLUCIÓN
Entre a finura académica do seu cabán do mais puro Heplewhite Jacob Edelstein matinaba na sua vida. Sentía que as ideas afinábanselle n-aquel recolleito dormitorio. Desbotábase unha calma fina e musical d'aquelas paredes d'un gris cinza entonado; e as malas cavilacións enredábanse na grinalda da cornisa, nos acantos dos capideles, i esvafanse nas curvas pompeianas dos mo beis Adams que por certo foran de Lord Merrill e que Jacob meecáralle a Lipton, de Lon-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722824.xml
da Coroa de Santa Cristiña e nas do coto da Vila. Na primeira a muller que ia cas ou- las, viu pol-a porta que se abriu como moita xente beilaba dentro. Nas penedas da Labugueira ouvese tecer no interior de elas e na Ponte Avedela hai de seguro unha cidade, na que tecen asimesmo.
Co-ista crenza nas habitacións por baixo de terra, que n-outras ocasións descríbense como moi luxosas e ben postas, compre relacioar os camiños sobterreos da clás da que vai dende a Coroa de Santa Cristiña ó río Limia.
As cidades asolagadas.—A unha de elas debe pertencer o cruceiro que eixiste no Limia e no que tropezan os pés dos nadadores. Débese ter en conta que no nacimento de aquil río, na lagoa Antela ou Beón, está asolagada a cidade de Antioquía, compañeira das de Carregal, Domiños e Lago de Maside, e que é moi posíbel que se trate, no caso que agora comentamos, de unha emigración da lenda limia.
O señor Sant-Iago.—Os mouros da Coroa de Santa Cristiña perecen a maus do Santo Apóstolo cando intentaban levar pro castro a iauga do río Cadás.
A matanza da mouranía é unha contami- nación nidia da batalla de Clavixo i-en canto os traballos hidráulicos dos habitantes do castro é posíbel que teñan relación cas obras das minas de ouro románs populariza- das principalmente pol-o tonél de Monte furado.
A moura que da de beber.—É ista a primei- ra vez que nos alcontramos no noso fol- lore castrexo c-unha samaritana de ista cas- te e temos que confesar non atinamos con interpretación doada. Relixión dos ríos? Vir- tude salutar das augas? Pode ser, mais é mil- lor estar á espreita de novas aportacións que acraren unha sifificanza que xusgamos por demais escura.
As lembranzas históricas.—Pode apuntar- se n-iste apartado todo o relativo á capela de San Adrao no coto do seu nome e a da capela da Madanela no coto da Vila, xa que ambos semellan teren eixistido e ainda dado nome ós lugares en que se emprazaban.
É curiosa a atribución ós mouros da cape- la de San Adrao, reveladora da elasticidade conque se aprica tal calificativo a calquer cousa antiga, con disprezo absoluto da his- toria e da cronoloxia.
Con menos seguridade poden dárense co- mo lembranzas históricas as referenzas en col das casas dos mouros e das murallas do coto da Vila.
FLORENTINO LÓPEZ CUEVILLAS E Xurxo Lorenzo.
INDICE CULTURAL E ARTISTICO DO RENACIMENTO GALEGO Por FRANCISCO F. DEL RIEGO (Proseguimento)
Ficeron festas as mozas o vento novo da j alma ai si!
A noiva crara do orballo quebróu seu vidro de noiva ai non!
E ista outra de métrica descofiecida na nosa literatura, pro que tén un recendo das cantigas noruegas, que impresioa pol-o ritmo e pol-a musicalidade.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722814.xml
214
rio do deus tópico que protexia a vella colectividade pagán, e as casas dos habitantes apenas se se atreveron a abandonar a área cinguida polos fosos. E ali quedan as aldeias da Vila e das Quintas, servindo de testemuña da entidade rural anterga desprendida da matriz castrexa.
Mais as xentes adscritas ó coto da Vila, sen dúbida numerosas á xuzgar pola magnitude do recinto, deberon esterse río abaixo pola marxe esquerda do Avedela, creando un grupo de casares, que constituíu máis tarde a parroquia de Santa Cruz, na que non atopamos ningunha toponimia que faga alusión a vilas ou vilares.
En situación análoga á de Lobeira está a freguesía de Santa Cristina de Montelongo. O castro, construído no coto da Xulleira segue sendo o seu centro relixioso e n-il emprazase a eirexa parroquial e os lugares, entre os que hai un que leva o nome de Vilariño, ordéanse ó seu pé como rexelos á beira do pastor.
A Coroa, de Santa Cristina, queda no cabo de ista freguesía e mirando xa pro Limia e pras fontes termaes que nascen perto do seu curso. Foron istas fontes utilizadas como medicinas nos tempos romanos e seguindo o Limia pasaba a vía militar de Astorga á Braga, número 18 do Itinerario do Antonino, unha de cujas mansións, a de Aquís Querquernis, situábase moi cerca do estabelecimento balneario. O dobre engado do camiño e das termas debeu determinar o desprazamento dos castrexos da Coroa e do Coto de San Adrao, cara as terras baixas das ribeiras nas que se alcontran oxe as parroquias dos Baños, de Santa Comba e o pequeno núcleo de Cabaleiros, formado pola aldea do mesmo nome e por escasos edificios esparexidos.
Indicando a presenza de antigas villas atopamos na freguesía dos Baños os lugares de Cima de Vila e Vilela, e na de Santa Comba os do Pazo e Quintela.
Pra asegurar máis rexamente as derivacións que postulamos, fariase necesario un detido estudo das vicisitudes de organización e arranxo porque pasou cada unha das parroquias, mais iste labor que nunca podería completarse por falla de fontes docu-
mentaes da época roman e dos primeiros séculos da idade media, non había estar moi no seu lugar n-iste catálogo, no que soio cabe facer mención dos datos fornecidos pola topografía e as toponimias.
Emprazamentos. — Abonda con ollar a perspectiva representada na figura 6 pra vermos que nin un soio dos castros catalogados erguese nas soás das serras ou dos macizos montesíos de certa importancia. Os emprazamentos de ista caste, de cote excepcionaes, fallan alqui en absoluto aparecendo en troques a fartura as acropoles asentadas en espolóns con tres augas e ladeiras pin e situadas de preferenza cerca das correntes de auga mais caudolosas e importantes.
Das sete estacións reseñadas, somente unha; a da Coroa de Santa Cristina, ocupa un outeiro con abas ourentadas ós catro ventos. As restantes atópanse construídas en espolóns e de elas catro, as do Crasto, Coto da Vila, Coroa de San Xés e San Adrao, están por riba mesmo do Avedela e aínda flaqueada a derradeira pol-o curso do río Limia.
Duas eran de seguro as condicións topográficas mais buscadas pra emprazar un castro; a fortaleza natural do sitio e o valor económico dos eidos circundantes. Vimos xa como a primeira de istas condicións cumpriase con exactitude no país de Lobeira, onde a case totalidade dos recintos achanse asentados en contrafortes sen outro aceso practicábel que a faixa do terreo que os une ó macizo de que forman parte, e arrodeados no resto da sua volta por desniveis considerábeles, longos e pouco doados de gabear e por veces verdadeiramente fragosos e impoñentes.
Non aparece en cambio tan craro o relativo ó aproveitamento dos eidos circundantes i-en xeral das terras señoreadas por cada colectividade castrexa. De certo que os torróns achegados ás marxes dos ríos son dende logo mais lenturentos e abrigados que os lombos das serras, e que ista circustancia podería xustificar a situación de catro acropoles a beira mesma do Avedela, mais alcontrámonos ó mesmo tempo co feito contrario de non atoparse, nin unha siquera se quitamos a de San Andrao, colocada perto da Limia, cuia
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/11572288.xml
Castropol.—Castropol, corral de vacas; as Figueiras, de cabritos; a Veiga, de folgazáis; Ribadeo, de señoritos. (1)
Figueiras.—Aos veciños d'esta vila asturá chamaselles píxotos e pivolius.
Lugo.—«De Lugo, nin boa besta nin bón burro».
Meira.—«En Meira, nin boa xente nin boa feira».
«De Meira, tropa lixeira».
«Xente de Meira, que vai pr'a feira».
Piñeira.—Os veciños de Piñeira son (en opi nión dos de Vilaselán) os papeiros.
Rinlo.—Os rilegos, porque falan coa ese, chamaselles sorosos; na festa do seu patrón, San Pedro, comen ca.són cosido, ca.són asudo, ca.són estofado, ca.són mechado e ca.són encasolado.
Vilaselán.—Pr'os de Piñeira, os de Vilaselán son ceboleiros.
REFRAIS
Agricolas. Do tempo:
Ácada porco chégalle o seu San Martiño.
Bendito mes qu'empeza con Todos Santos i-acaba con San Andrés.
Cando a Candeloria chora, medio inverno vai fora. (Á este refrán repricase: «Que chore, que deixe de chorar, medio inverno ta por pasar»).
Cando a gaivota vai pr'a terra, coll'a brosa e fai estela.
Cando a gaivota vai pr'o mar, colle o arado e vai á arar.
Cando o Mendigo pon o capelo, total as ve llas mexan (ou tembran) de medo.
—Cando marzo maja, maio marcea.
—Chuvia en maio, a mexadiña dun rato.
—En Abril déixame durmir, que en maio de meu me caio.
Eu maio inda a vella queima o tallo.
En maio, todo espigudo.
En xaneiro, berza vella val carneiro.
En xaneiro, mete obreiro.
Maio, pardo; San Xohán, craro.
O Antroido, cos suas malas artes, botou á San Matías fora do martes.
O día de Santa Lucia mengua a noite e me dra o dia.
O día de Santa Lucia medra o dia a pasadi ña dunha galiña.
O millo, no polvo, i-o trigo no lodo.
O que en maio se molla, en maio se enxuita.
O vendaval trajo vaso na mau.
Qué altas, que baixas, en Abril son as Pas cuas.
San Matías anda co Antroido ás porfías.
San Migueliño das uvas maduras, muito me tardas, pouco me duras.
Tras de maio ven San Xohán.
Vai-te, Febreiriño corto, cos teus días vinte oito, que si tiveras máis catro, non quedaba can nin gato.
De conduta:
Á cada un o seu, decia o que roubaba.
A curiosidade é boa pr'a roupa.
Á mal tempo, bón sembrante.
Amiguiños si, pro o porco pol o que val.
A Pascua, con quen quixeres; o Antroido co'as tuas mulleres.
Á rico non debas i-a pobre n-ofrezas.
Arriticos somos e no camiño nos atopare mos.
Besta parada non gana xornada.
Cada roca o seu fuso, cada terra o seu uso. Cando Dios da, da pra todos.
Deixade ao mestre anque seña un burro.
D'estes cyrneiros non se rajntoutrala(«Cuan do pasan rábanos»).
Donde letras falan, bar bas calan.
Entre sebes e paredes, vede ben o qué fa cedes.
Fai ben e non mires á quen.
Fianza en Dios, qu'e santo vello.
Fillo fuche, pai serás; cal fixeres toparás.
Gárdame na casa i-eu te honrarei na praza —di a roupa.
Morrendo i-adeprendendo.
Naide naz aprendido.
(1) Esta cantar é mol semellante á outro que recolle o «Cancioneiro Gallegos» de Pérez Ballesteros, no que se insulta e Vilalba, Vilanova e Mondoñedo.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/94/944c/944c4846-adc7-4410-91cb-3ab874ac04b3/115722830.xml
230
llante ao que en Sobre los ángeles nos reveló Alberti.
A poesía de Mar coalhado é unha poesía sutil, de vagos e finos matices, de bretemosa e penetrante saudade. É normal n-ela unha certa pantesia baudelairiana; mesturada de un humor ben portugués. Unha obsesión tropical e viaxeira decora moitos dos poemas de iste tomo; poesía punxente, sincera. Poesía impresionista, de un claro-escuro suxerente; poesía que apenas emprega outras cores que as cores neutras. Unha surrisa un pouco estrana aboia encol de istas páxinas esquemáticas: unha surrisa chea de espírito, como a que nos amosa o impresionante autorretrato do autor, que acompaña aos poemas.
R C C.
REVISTAS
ACTAS Y MEMORIAS DE LA SOCIEDAD ESPAÑOLA DE ANTROPOLOGÍA, ETNOLOGÍA Y PREHISTORIA, 1932, cuadernos 2.º - 3.º
DAS das memorias (dos Sres. Barras de Aragón e Barreiro) son referentes respetivamente aos cráneos do indios guáijros do Museu d'Historia Natural de Caracas, e unha antiga Historia de Titaguas d'intrés etnográfico. De caraute geral, el calor en la vida y el arte de los pueblos de J. Pérez de Barradas. Na bibriografía, reseñanse: Pasatiempo folclórico. Varios juegos infantiles del siglo XVI de Francisco Rodríguez Marín; Folklore de S. Simão de Novais. Ora sôes, de F. de Castro Pires de Luna, e outros libros en col de Laponia, Wustemberg, Ur, etc.
BOLETÍN DE FILOLOGÍA, t. I, fasc. 3 a 4. Lisboa 1933.
INTRESANTE sumario d'esta revista, indispensábel pra quen queira ter unha fonda coñecencia do idioma galaico-portugués, é o seguinte: J. María Rodríguez Sóbre o uso do infinito impessoal e do personal en «Os Lusiadas» —Rodrigues Lapa, Fray Martín Sarmiento e o vocábulo «carites» (seguindo do aludido escrito de Sarmiento) —Id. Libros de falcoaria — Hernam Cidade. O conceito da poesía no século XVII. D. Francisco Manoel de Nelo—R. de Sá Nogueira. Subsídios para o estudo da assimilaçao en portugués Rudolff Rübecamp. A linguagem das Cantigas de Santa Maria de Afonso X o Sabio—Miscelánea—Libros e Revistas (resenha do traballo de W. Ebeling en col dos instrumentos agrícolas do E. de Lugo) — Vida do Centro.
TRABALHOS DA SOCIEDADE PORTUGUESA DE ANTROPOLOGÍA E ETNOLOGÍA, vol. VI, fasc. I, Porto, 1933.
PUBRICA: Dr. Renato Kehl, Política Engénica—Humberto Pinto Lima, A cerámica predinástica (no Egipto) — J. R. dos Santos Junior, O abrigo pré histórico du «Pala-Pinta» —Varía— Na bibriografía: Serdo pre-asturianos as estaçóes pré-históricas do litoral galaico minhoto? e Algúns raspadores da industria galaico-minhota de tipo astu riense do P. Jalhay—Los brazaletes post-hallstátticos del noroeste hispánico de Florentino L. Cuevillas—As origens da cidade do Porto, de Méndez Correa—O Poveiro de A. Santos Graca—O questionario das embarcaçóns de Xoquin Lourenzo—ete., etc.
NÓTULA SOBRE O ARREMESSO DOS DENTES, Porto, 1932, por J. R. dos Santos Junior,
O autor espón eiquí diversas usanzaspor tuguesas de tratamento dos dentes de leite que lle caen aos rapaces, asunto de grande actualidade etnogólica e folklórica nas pubricacións de todo o mundo, por acharse relacionado con problemas importantes. Coida que nas prácticas estudadas, o elemento fundamental común é o de botar o dente pra tras das costas.
OLARIAS DE MUGE, é un estudo do mesmo A. encol da industria popular dos oleiros d'aquela localidade, semellante ás nosas de Niñodáiga, etc. En colaboración con J. Bethencourt Ferreira, dá tamén.
A PEDRA DE COBRA, contraveño popular contra a pezoña da serpe, estudo ben propio pra compretar o das creenzas populares arredor da serpe, de Mendes Correa, Cuevillas e Bouza Brey, etc.
NOTAS ETNOGRÁFICAS SOBRE BARCELOS, por Fernanda de Matos Junior, Porto, 1932.
É un estudo etnográfico d'una terra, semellante aos publicados ou emprendidos pol-o Seminario d'Estudos Galegos (Calvos de Randín, Melide, etc). Comprende: Condiçóes xeográficas, Consideragoes históricas (a historia, a tradición, a lenda, mo mentos, Estudo etnográfico: Vida material, (A poboación, habitación, mantenza, vestido, agricultura, industria, comercio); Vida mental (linguaje, cencia popular, arte popular, relixión e superstición; Vida social (familia, cerimónias, nomes, sentimento).
NÓS, Publicações Galegas & Imprenta, Boa da Vilar, 15 - Santiago