Ramón e Fernández Oxea, Xosé
1896 - 1988
Cargando...
1
Artigos
Páxinas históricas galegas : un interesante libro de formado da Catedral de Mondoñedo
por Lence-Santar y Guitián, Eduardo
Ano XVII Número 137 (1935); p 94-100
Mitteleuropa : (proseguimento de Da Alemaña). II, Viena
por Risco, Vicente
Ano XVII Número 137 (1935); p 100-107
Arquivo filolóxico e etnográfico de Galiza : folkore de Coaledro (Ourense)
por Ramón e Fernández Oxea, Xosé
Ano XVII Número 137 (1935); p 108-112
Páxinas
Número publicación
Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano XVII Número 137-138 - Maio/Xuño 1935
Ano XVII Número 137-138 - Maio/Xuño 1935
| Título | Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano XVII Número 137-138 - Maio/Xuño 1935 |
| Lingua | Gallego |
| Notas |
Reprodución electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009 |
| Tipo de publicación | Publicacións seriadas |
Formatos de descarga
Exportar
Descobre máis en:
Quen participou?
6b5a85a6-9a03-4e59-a2b4-2857c573b256
Que outros autores foron coetáneos?
d4aceb71-3fb0-4975-9ab5-4af83511f62b
En que outras publicacións participaron estes autores?
Que materias trata?
Exemplares físicos
| Biblioteca de Galicia |
Sinatura: Public. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Ano XVII Número 137-138 - Maio/Xuño 1935 Formato ePub Versión PDF |
Tanto a transcrición dos textos (OCR) como a identificación das entidades mostradas realizáronse mediante intelixencia artificial. O resultado pode conter erros acumulados en ambos os procesos; convén verificalo contra o facsímile orixinal. Máis información[aquí].
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/11572369.xml
NOS niesen en los combates del Guadalquivir y se quiere que el comandante, siempre uno de los «omes buenos et de la buena compana et bien guisados» escogidos personalmente por Bonifaz para su ayuda, montase una de las naves, la «que y va de parte del Aronal», la que primero embistió el formidable puente de barcas y cadenas tendido entre Triana y la ciudad el glorioso 8 de Mayo de 1.248. No rompió Chariño el puente, pero lo quebrantó de manera que la otra nave que le seguía, capitaneada por Bonifaz, «pudo dar tan de frente un tal golpe que se pasó clara de la otra parte». ¡Memorable golpe que aseguró la conquista de la tierra andaluza y extremeció de pavor el corazón de los musulmanes!.
Como dato también interesante para este trabajo, adelante copeo un acuerdo del Concello, do 20 de Nadal do ano 1798, para tratar «de las varias regalías que le son propias» e entre ellas «yna el usar del pendón, estandarte o guión con el escudo de armas». No dicho acuerdo, que venía a restablecer el uso del pendón, después de la descripción de esta insignia, faciase a do escudo que a aquel se cinguía, d'este xeito: «Que el escudo de las armas es de plata todo él; su peso, (está en blanco no orixinal) onzas, mui bien trabajado y contiene las antiguas de esta villa, que tiene y siempre usó en sus edificios, monumentos, sellos e insignias públicas, a saber: el Arca de Noé nadando sobre las aguas del Diluvio con la cabeza de este Patriarca asomada por otra Arca observando el regreso de la Paloma con un ramo de oliva en el pico en señal de la cesación de aquel castigo, en conformidad de lo escrito en las Sagradas Letras sobre este suceso y en varios autores profanos que tratan de las armas públicas de las villas y ciudades prales del reino, especialmente por D. Antonio de Moya en una obra intitulada «Declaración de empresas, armas y blasones de los principales reinos, provincias, ciudades y villas de España», dedicada al Sr. D. Fernando el Sexto, donde hablando de Noya atribuye su antigüedad y origen a dicho Patriarca como se compendiaba en sus armas, y otro muchos autores.— Además de esto se adornó dicho escudo con una cadena alrededor, quebrantada, y en la parte inferior una media luna abatida para demostración de la gloriosa hazaña con que se distinguieron los naturales de esta Villa por la mar, rompiendo los primeros las cadenas de los moros, que tenían en el Guadalquivir cuando fue la conquista de Sevilla en tiempos del Santo Rey Fernando y por lo que le concedió este el privilegio de que no padecieran pena afrentosa como consta en el Archivo de Pontevedra y otros documentos». Asinan a acta d'este acuerdo os Rexedores Licd. D. Manuel Silvestre Armero, don José de Dios de la Concha, D. Remigio Núñez, Procurador Xeneral, e siguen duas sinaturas ilexibles.
Cando o Conello asistía en Corporación a actos oficiales, os Rexedores e o Segredario llevaban penduradas do colo unhas medallas que semellaban o escudo. Esta costumbre, como a de portal o pendón o Síndico, cacu en desuso pasa de treinta años.
Outro dato curioso. D. Juan Henriquez Ossorio, Escribán do Concello, autor do libro ao cal no escomenzo d'este artigo aludo, decía pol-o mesmo ano 1798, según nota tirada do tal libro, refiriéndose ao relós e orgo da Irexa de San Martiño, o siguiente: cuyas dos piezas se hicieron y repararon «ai muchos siglos» por el Ayuntamiento, como otras piezas tales, varias alhajas y ornatos que «hobo y aí con las armas de la villa».
Parez extraño que o feito heroico ao que arriba aludimos, acaecido no tempo de San Fernando, non f.se galardoado ata o reinado de Fernando e Isabel, os cales deron a Noya unha «Carta de Seguro», asinada en Valladolid o 21 do mes de Sant-Iago do ano 1476. Mais, poidera ter espricazór en
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/11572364.xml
BESOA amplo e soave o marmurio do rio na
serán clara, unxida de paz. Auga limpa
e profunda coma o ceo desta seren-
ra. O vento levián ulente a penas a encren-
cha. Olmos, ameneiros e salgueiros orelan
o río de un negro pálpito de somas. Pol o
nidio vidro esbara unha nube branca.
Enriba do val, sobor dos outos cumios
lonxanos, o pulso da seren acéndese en
azuis silenzos, puros i-ardigantes como as
meditazóns de un místico. Pro no val pule-
xante paganía e ledoen'a sensoalidade.
O río devolve, redobradas, fermosuras á
paisaxe. Ren leva cou il, senón a sua eterna
canzón cara ao mar.
¡Qué belida é ista pequena insua no meio
do río que alonga dous sooros brazos pra
abranguela e retela no seu seo!
Ao seu cote esquerdo hai un muíño con un
caneiro. Ali se debroca o río en un trono
musegal de escumas.
Na insua, un bosco callado de lentas somas
gozosas. A ista hora da seren priman-
ceira sestexan aii os faunos, descarregando
no sono os seus sensos ateigados.
O muíño, catro vellas paredes mouras
i-hedrosas i-un tellado co aleiro cheo de ni-
ños de anduriñas. Batindo o resón do caneis
ro o ritmo trecoleante da muíñada.
O mozo i-a moza saen silandeiros do muí-
ño. Ao aparecer no dintel un merlo os saú-
da bulronamente. Sua presenza desartella o
voo dunha nube de anduriñas que fuxen
chirlando no ár azuado.
A il i-a ila cántalles o sangue unha diviña
canzón de amor, e queren ouvil-a soilos,
xuntos, gorecidos na soma latexante i-ule-
nte do bosco, a carón da i-auga fuxideira.
Séntanse no céspede mol, leixando aboiar
a ollada na auga rumorosa. Restala a risa
verdecente das frondas sobor das suas tes-
tas e sobor da sorriisa vagantía do río...
Non fai falla esforzar os ouvidos pra es-
coitar a doce siringa de Pan, cantando a zu-
gante fartura das campías.
É ila loira, coa cabeleira de soave coor de
mel. Os verdes ollos, de auga de mar. O tón
da sua carne, requeimada pol-o sol lembra
a madureza dos centeos.
É é outo, moreno, lanzal.
Entramos, fermosos, sinxelos i-ardentes
como pastora e pastor de un idilio de Teó-
crito.
Ainda teñen á nenez pegada nos ollos.
A il amósalle a pubertade na fina fuluxe de
froito que lle enche as meixelas. A ila, nos
seus seos breves, duros i-ergueitos.
Sinten por primeira vez na vida a le-
doenta aguilloada da luxuria.
É gorenta a sua beleza con enlevado mu-
tismo.
Mais fermosa que a auga fluente e segrel
do río atopa a auga de seus ollos verdes,
que se enche de unha liorta de desacougos
e ledicias baixo a ollada relampada do mozo.
Aloumiña a ulente chama da sua cabeleira.
Ollos e mans esbaran con ratada despa-
ciosidade que acugula de suxestións seu
amoroso desexo, as curvas trementes do
corpo da moza... Xa arden no sangue do
mozo as rosas carnás dos seus seos. Os aleu-
tos i-as almas fúndense en un longo bico...
Doce é a canzón do vento no ramaxe ou
carexando os fenais maduros. Doce é o arro-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723630.xml
NÓS
108
Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza
FOLKLORE DE COALEDRO (OURENSE)
Hai anos, estivemos en Coaledro, co gallo das visitas ás escolas dos cursillistas. Era no inverno, e os montes arredor tiñan neve. Á noite acollémonos na cociña da pousada, que tiña unha gran lareira, flanqueada por un bó escano e un banco, debaixo da ampla chemincia, na que se apolaban os lareiros pra o fumeiro dos chourizos. Ardia un bó lume, a leña sostida nun trasfugueiro de ferro, que ali chamaban morillo, o qual tiña nun dos pés de ferro que van pra riba, un has anillas pra soster o espeto. Amostráronnos un espeto sen veo, sostido nuns trespés.
Alí, arredor do lume, cunhas magras de jamón e un jerro de viño do Val (Monterrey) a gente da pousada, moi animada e simpática, entrou logo en conversa, e respondeu con garimosa cortesia a todalas nosas preguntas. Falouse dos divertimentos co Entroido, de meiciña popular, e de outra chea de cousas, e cantáronse cántigas. Iremos pondo eiquí o principal do recollido.
ENTROIDO
Fan os que chaman Entremeses, que consisten en ler versos humorísticos referentes a todolos acontecementos ocurridos no ano na parroquia. O que as lee leva anteollos de pataca, imitando ao cura. Antes iban dous con escopetas pra defendelo.
Van disfrazados nun carro tirado por moitos burros, tantos como poden encontrar.
Disfrázanse con pieles de becerra, sen camisa, atadas cun vencello de palla, coa piel pra fora e o pelo pra dentro.
Pónse ao millor dous cun jugo e un arado, e andan facendo que aran. Un fixera unha gaita co vientre e as tripas dunha becerra, e dáballa a tocar a outro e apertaba pra que saira a basura.
Antes tamén choraban polo Entroido.
O noso informador un mozo que escribe o galego con soltura e gracia, amostra nos uns versos feitos por il pra Entroido do ano pasado.
Tamén refire que en Piñeira d'Arcos fan un monigote de palla, representando o Entroido, que leva unha baxiga con sangue. Téñeno colgado un mes antes do Entroido, e despois, tíranlle tiros ata que sai o sangue, e logo choran a súa morte. Temos eiquí o sacrificio ritual da morte do inverno, e non faltaría quen dixese que o caso do totem, a quen se chora despois de matalo; mais de totems já non se pode falar despois de tanto abuso e tanta fantasía como se ten feito arredor diles; coidamos que eiqui compre precurar ritos agrarios, e renunciar a atopar ritos totémicos.
A pesar do que os disfraces con pelicas de vitela de Coaledro poideran sugerir. Non todo o relacionado co as bestas é totémico.
MEICIÑA POPULAR
A paletilla caída cúrase poñéndolle ao paciente o páncreas dunha vitela con canela, e despois dánlle unha onza de chocolate.
Isto mesmo fáiselle aos que padecen do figado ou do bazo.
Cóntase dunha señora que padecía fluxo de ventre e que curou con covemento da deposición dunha pita. Estamos, como se vé, de cheo na Dreckapotheke, que din os alemás.
O ovo de pita negra emprégase pra o cólico.
O escremento de pita tamén serve pra cólicos. Móese en leite, e bébese.
Pra golpes, as uñas de perdiz moídas e bebidas en leite.
Contan dun neno cuia cabeza reventada (sipilón bravo) que curou do seguinte xeito:
Pallas de allos e oliva queimadas, en aceite, dáselle cun hisopo, facendo cruces e dicindo:
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723631.xml
NÓS
«—Dónde vienes Santo Tomás?
—Vengo de Roma
—Qué tal queda la gente toda?
—Llena de rosas, sipela y sipilón
—Pues Santo Tomás,
Santo eres, Santo serás
coge la cuerda de esparto
y la flor de oliva y la curarás».
Pero sí saben traguer
Póm, etc. (bis)
En los brazos un muchacho
Ay etc. (bis)
2 A saya da Carolina
tén un lagarto pintado
cando a Carolina baila
o lagarto dalle ao rabo.
Bailaches, Carolina
bailei si señor
dime con quen bailaches
bailei co meu amor.
3 El aldeano tiró
tiró la piedra tiró
tiró tiró la piedra
y no le alcanzó.
4 Si queres que o Gaspar cante
mollall'a boca con viño
verás como ben mollado
canta como un asubio.
5 Ó meu vello, ó meu vello
do chapeo remendado
criei tan grandes piollos
com'a chavella do carro.
6 Pasei pola tua porta
co mandilifio cuberto
e vin estar tua nai
co o... do c... aberto.
7 A la más vieja
le falta tiempo
a la segunda le sobra
voy a llevar la del medio.
8 Canta cuco, canta cuco
na rabela do arado
que as mociñas de Cualedro
non saben facer o caldo.
9 Agora que ven o vran
tamén ven a primaveira,
as mociñas de Cualedro
toda a barriga lle pela.
10 Ao carballo caille a folla
yao castiñeiro o ourizo
E rézase unha Ave María.
A oración é sen dúbida incompreta. Poseemos versións galegas inteiras.
Unha cousa que tén importancia especial son os coxos.
Unha rapaza desta casa tivo o coxo da araña no pescozo, e tiña mesmo a araña tratada: a figura da araña pintada en encarnado na pel, e cuspeulle a Sra. Rosa, e tiña que ir tres días, soilo foi un, pero pasoulle.
É que a Sra. Rosa tiña virtude pra bendecir os coxos. Infórmanos que esta virtude adquirese matando tres toupas, cada unha de tres puñetazos. Despois, o que o fixo ten a bendición: fai cruces coa man e con cuspe e cura o coxo.
O «similia similibus curantur» ten algo que ver coisto, pois precisamente, o coxo máis danoso e perigoso é o da toupa; foza moito e sintese fozar na ferida. Ouvindo isto, semella como se no coxo fora algo do espírito do animal, o seu doble, que se pinta ou que traballa na ferida.
Úsase tamén contra dos coxos o corno de licornio bendito, co que se fan cruces sobre o coxo e sacúdese.
Dannos tamén algunhas recetas pra os animais.
Pra o resfriado do galo, que se pón resfriado e hai que amantalo, auga de cocer unha pita con pluma e todo.
Pra o torzón das bestas, metelas na corte das ovellas, pola calor. Tamén lavar en auga unha camisa de muller coa regra e darlle a beber a auga.
ALGUNHAS CÁNTIGAS
1 As mociñas de Coaledro
Póm porobóm póm póm (bis)
Non saben fregar os platos
Ay Manuela, ay Manuela (bis)
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723618.xml
de otras partes traídas escogidas otras; a las cuales el obpo mi sr les daría cierto trigo y dinero de limosna que le pareciera convenientemente bastaría para la sustentación del dho monasterio los ocho meses del año y con la renta del dicho monasterio se sustentarian los otros cuatro porque con esta orden se evitarían los inconvenientes pasados de que decían ser causa su gran pobreza.
O BISPILLO DE SAN NICOLÁS
Tenía o Cabildo un tributo o memoria que llaman del Obispillo de San Nicolás; y es que haciendo en el coro de Mondoñedo las vísperas de San Nicolás el dicho Obispillo cuando después va el día de los inocentes con su Deán y Chantre, Alcalde Mayor y alguacil y tres pajes, todos con sus cabalgaduras y dos lebreles, salenle a recibir el Abad y monjes y convento con mucha gente del pueblo; y con esta solemnidad entra en la iglesia del dicho Monasterio, y después de dicha la misa mayor, el Obispillo se sube al altar mayor y da la bendición.
Luego, el Abad y monjes le llevan a él y a los que con él van (que son siete sin su señoría) al refitorio y les dan una buena comida y cebada para ocho cabalgaduras y pan para dos lebreles. Acabada la comida le pagan el antiguo tributo que es sesenta mrs. de los viejos que valen ahora ciento y cinco de los nuevos.
NOSA SEÑORA DA PONTE E NOSA SEÑORA DE VILLASELÁN
Las ermitas de más sona eran Nosa Señora da Ponte, da Chantría, en la actual parroquia de San Pedro d'Arante, y Nosa Señora de Villasilán en el campo de Riuadeo, allí se hace feria el día de Nra Señora de Marzo.
SAN MARTIÑO DOS PICOS
San Martiño de Vilalourente o dos Picos era entonces parroquia.
O libriño dice:
"San Martiño de los picos junto a la ciudad es feligresía por sí".
A FORTALEZA DO CASTRO D'OURO
"Hay en el obispado la fortaleza del Castro de Oro que es cámara de V. S. a donde está la cárcel más fuerte dase de salario al Alcaide 3.000 maravedís y es muy poco y así está ella muy mal servida siendo la mejor cofa que tiene el Prelado después de la ciudad".
SAYOANE
Bist parece llamada a hoxe aldea de Seivane (4), en la rilleira de Cesuras, parroquia de Nosa Señora dos Remedios de Mondoñedo.
A renda de Saioane producía a Dinidá piscopal 8.000 maravedís.
AS FERRERÍAS DE SANTA MARÍA MAIOR E VILOALLE
A ferrería de Santa María Maor valialle a Mitra 6.000 maravedís. Los quintos de las venearías de ella, 1.100, y la ferrería de Viloalle, 9.000.
O XUZGADO DE MIRANDA
Ribeiras de Miranda era o millor xuzgado que provee V. S. porque conoce en primera instancia.
SAN MARTIÑO DE MONDAÑEDO
Falando de San Martiño de Mondoñedo —onde estivera a Sé e máis tarde houbera coengos segrares de San Agostín—, escribe Frías:
"y por que esta iglesia fuese mejor servida el Obispo mi señor traxo allí los frailes franciscanos, que han de ser ocho y asentó entre ellos y el Cabildo de Mondoñedo ciertos capítulos por los cuales el Cabildo les dio y entregó la posesión de la iglesia".
VICIÑOS DO BISPADO
O bispado tiña 15.000 viciños, dos cales
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723613.xml
NÓS
91
rios —Guillermo Tell— cheos dun senso humán de responsabilidade, coa procaz acometividade do lexendario bandido de Bag* dad, que encarna ao heroi nómada. (Niste aspecto somellan os pobos sedentarios aos herbívoros, cuias armas son máis ben aptas pra a defensa, frente ao equipo dos carniceiros dispostos pra o ataque. Os primeiros se salvan somentes perante o instinto social: isto é importante) (1).
Descendendo dos cumes da individualidade á consideración do pobo, ao factor psicolóxico racial-nacional, parécenos o axeitado consideralo dende o esceario xeográfico no que se desenrola e pol-o que é condicionado.
Decote temos ouvido falar do ambiente maravilloso de Grecia que favoreceu o que un día, nunha praza ateniense, descubrira Sócrates a razón». O cerebro, na claridade daquel ambiente, tallaría as súas construcións con aristas tan vivas como as que a luz descobre na xeométrica arquitectura que aló ten frolecido. (Xa se ten engadido que iste ambiente foi un momentáneo excitante da enerxía acumulada pol-os arios nas umbrias florestas, parellamente ao caso extremo da India). Pero as terras meridionaes, soleadas, excitadas de aromas e de alcohol, son terras de paixón irrefreada, fronte á tenrura, a melanconía, e, a un tempo, a tenacidade dos países atlánticos, húmidos, xugosos, e, continuando o símil, constantes como a gota d'auga. Fronte á rixidez mística da parameira, alu.íñada e a un tempo agobiada de luz, realzada de claridade e a un tempo rutinaria no seu sempre brilante aspecto, tupamos o humor, a variedade espritoal insondábel dos países atlánticos onde as nubens (non tan abafantes coma moitos parvos din) ao xeito de cortinas manexadas por un artista inenarrable, dispondo ao seu capricho a luz e a sombra na terra, arrincan ás formas e á cor toda a sua multiforme variedade.
E onde a brétema, esfumando os contornos ou alonxándose, escenifica a paisaxe, convertíndoa en meras siluetas, escalonando os pranos, contrafacéndoa en irreais fantasmas, borrando a base dos promontoiros coma se fosen ingrávida nube e non pesada terra, eliminando totalmente un sector ou a natureza inteira, ou, ao se desvaire, deixando que a luz acuse rexamente todol os rasgos. E hai ainda outros días, de brétema imprecisa, nos que o ambiente é cristaiño coma se toda a paisaxe estivera sumersa nun mar de escaso e arcoso fondo. A yauga pulverizada na atmósfera é coma un aparato de óptica indefiníbel na súa naturalidade e complexidade, a un tempo, que en só momentos tan pronto acerca as lonxanas ribeiras facéndoas perceptíbeis en todol os seus detalles e matices, como as esfuma en inaccesíbeis lontananzas.
As formas eisí, aínda coa mesma perspectiva, non nos amostran un só aspecto, multipricanse e sustitúense a sí mesmas e adequiren unha vida e un movemento, unha elasticidade, que se non poderían adiviñar nunha atmósfera eternamente despellada. Eisí o esprito que contempra ista multiforme, varia e tránsfuga natureza adequire a ampritude de criterio máis oposta ao fanatismo estepario.
Findando de faguer iste contraste achámonos en condicións de comprender por qué unha raza nómada, vivindo en desertos coma os tuareg, ao ser sometida a un cambio non xa tan rudo coma o anotado, ao avanzar os hebreos dende a Arabia pétrea, i-en xeral toda a ancha franxa desértica en que aquela está comprendida, cara a Canaán, fuxindo da fame de terra adentro pra se asomaren ao mar; ao contraste antre a aspereza, a sinartrosis espritoal do deserto, e a dozura, abundancia e facilidade do clima mediterráneo, sufre iste pobo unha trascendental metamorfosis e unha conseguinte conmoción política pola inadaptación ás novas condicións. Con istas premisas podemos tamén considerar o comunismo produto típico dun país de estepas —procrive ao misticismo, á difusión da individualidade— namentras que un país de penichao, de variábel escorzo, de accidentes habitábeles,
(1) Galicia non tivo nunca unha unidade política de alción. O tipo de poboación en concentracións urbanas impón a convivencia social, a unidade cidadán de acción. O tipo de poboación galega' eminentemente diseminada, conduz ao individualismo. Compre que a profesión dun credo común, dunha cultura galega, sirva de catalizador pra síntesis das nosas actividades espritoaies. A nosa unidade de acción tense de bosar manha onldade cultural superior ao sinpro contacto de corpos que supón a concentración urbana.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723632.xml
yas mociñas de Cualedro todas andan.....
11 Ao carballo caille a folla yao castiñeiro o ourizo yaos mociños de Cualedro caille a piel co pruicio.
12 A tía Fona fixo as papas e botáronselle fora Hai sete anos que foi esto E a tía Fona inda chora.
13 Viño que te das na cepa porque non te das na xesta logo que vás á barriga aixiña sobes á testa.
14 Os mociños de Cualedro son poucos e nenos son delgadiños de cintura comidos do morrión.
15 Os mociños de Cualedro véndelos acolá van que pequenos que grandes levan o andar do can.
16 Os mociños de Cualedro son un fato de lapós por un vasiño de viño dan forniellas e pantalós.
17 Os mociños de Cualedro todos sentados nun banco eu non dou por eles todos un vaso de viño branco.
18 Os mociños de Coaledro son poucos e moi bonitos e a cama onde iles dormen é o poleiro dos pitos.
19 Indo pola calle abaixo tropezei cunhas tenazas os mociños de Cualedro andan cheos de carrazas.
20 Ay o que ladran os cás pódenvos sentir o lobo son os mozos de Coaledro que se van quentar ao forno.
21 Os cregos e taberneiros teñen moito parecido O crego bautiza os nenos yos taberneiros o viño.
22 O paxaro cando chove mete o rabo na silveira asi fan as boas mozas cando non hai quen as queira.
23 A ronda vai pola calle non se sabe por quen vale Se vai polas forasteiras se vai polas do lugare
24 O muiño do teu paie non é muiño que é convento os casados van pra fora e os solteiros quedan dentro.
25 A muller do taberneiro vai a pedir o devorcio porque dice que o marido non lle serve pro negocio.
26 Miña nai e maila tua van xuntas á romería miña nai viña borracha e a túa xa non se tiña. con el rás cataplás Yo tengo un ris pirolis tras plás.
27 Chamachesme pouca roupa se tés moita teu proveito menos teño que quitar a noite cando me deito
28 Miña nai cando peneira bate cos pés no sobrado éla dí que non quer xenro yeu xa llo teño buscado.
29 O crego e máis a criada foron cavar os melós toparon a terra dura botáronse aos moxegós.
30 A que se casa cun vello
https://biblioteca.galiciana.gal/gl/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157236&posicion=1
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723614.xml
se por engado é fértil, tenderá inevitalbelmentes ao mininfundio; porque na estepa, rasa e uniforme, perdurará o esprito gregario de negación do eu, mentras no val e no cotarelo, costa artellada e penichao rugoso, prende o amor A terra, a comunión individoal coa paisaxe. Na terra lisa, coma nun espello convexo, a luz do esprito dispersase; na terra cóncava, en troques, os feixes son aferentes ao esprito, a individoalidade, onde converxen infindade de vivencias. (1)
A terra árida e chan, é, fatalmente, terra de espellismos, de paixón, de fanatismos; de procaz rudeza (2) e de franqueza si se quer. A terra húmida e cóncava, é terra de humor, ás vegadas de melanconia (a etimoloxia é sorprendente), de panteismo, refreisiva, racionlmente tenaz, tendente ao sincretismo, á sutileza...
Mais a multiformidade da paisaxe atlántica denantes esposta infruie decisivamente nas vicisitudes do noso esprito e na súa complexidade; etapas de uniformidade al: ternando con momentos de revolución; plétora e depresión; tensión e languidez; nervios e serenidade; frío positivismo e morna saudade; entusiasmo paradóxicamente com» binado con escepticismo. Son as famosas arroutadas céltigas anotadas por Xulio César. A refreixón atlántica, a tenacidade racivalista —eistrema nun país bilingüe— non son, pois, unha posición cómoda e habitoal, senon que teñen de se exercere sobor dunha vida atormentada (4), magnamente creadora sabendo encauzar a súa puxante palpitación perante a discipriña, temprándoa no uscel mo, forxándoa no exercicio, alumeándoa co coñecimento. Antena sensíbele a todalas ondas, rexistro do palpitar da humanidade, non isoluda ao xeito de cidade pecha (Mediterráneo), mais en comercio cor natureza: cume no chan, irradiante dos sinxelos viciros!
Ben está o humor pras calamidades irremediábeles, por aquelo que dicía Sancho: «as tristezas se non fixeno pras bestas, senon pros homes; mais se os homes as sinten demasiado vólvense bestas»; muis o humor é no fondo un sentimento amargo e negativo ao que lle debemos pechal-a entrada cando sintamos que en nós esperta a arrovtada, a marea constructiva do entusiasmo, i entón a nosa vontade debe servir de dique que manteña a tensión namentras a obra se non remata.
(1) O esprito rural, finvolecloaado, que esta aperta antre o home i-a terra podería orixinar, áchase longamente contrapesado no noso chan pol-o soplo infindo do mar: ancho é o mar e e non ríxido nia fixo; é unha ampritede disámica, al e pertgosa: pra sulcala compre ter con cla oloago namoro —alegría e door— enha raza vella, aventoreira e cautelosa.
(3) Ista fervenza interna, contida pobs tenacidade retreflexa ou polo humor, foi variamente interpretada de xeilo eróneo, ou como carácter ter pouco varonil ou, mais facilmente, valéndose do tópico, coma comprexo de inferioridade. A realidade áchase máis exactamente representada por un corpo mo xo, palpitante de todol-os impulsus, suxeto a unha falma de veNo, esperimentada lescéptica, á alalma dun pobo latergo.
Aseguronza, a fixeza, da amprivede estepario, podería cispri-
car en treques - fastigado, ademais, por un craror alucíñaste— o ayemurelrismo toto, desarado, do nómada.
(2) Velahí en dúas verbas o feito dilreacial no goce: «chulerin» va, «coñas.
Home: CULTURA: ESPRITO:
Pobo: HISTORIA: TEMPO
Paisaxe: XEOGRAFIA: ESPACIO
Mediterráneo: Sistema, arquitectura (no esprito Grecia, no político Roma), cicro fechado, infreisibilidade. O home mediterráneo ten a súa espresión no «ojkos», o recinto, a cibdade e a praza, o xardín, o artificio human fechado a natureza. Luz permanente, estacións de uniforme ritmo. Tudo aparez reglado, perfilado, delimitado, craro e coma se non poidera ser dótitra sorte: Nasce a convicción, a suficencia. Vida fácil i encarrilada, cuia acomodación castra unha actividade espritoal fonda; en troques chan propicio a explosión (India, Grecia) das reservas potenciales da jalma de razas forxadas en crimas de meirande rudeza (bosques umbrios de coniferas e albres de
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723617.xml
NÓS del obispado a V. S. se podría decir se trae a fin que lo eftime y ame mucho y haciendo efto V. S. lo refida porque só innumerables los bienes q desto se siguen.
Di también:
«Todos los vafallos y súbditos de V. S. tenemos a muy buena dicha tenelle por señor y prelado teniendo por muy cierto é todo lo q fe offreciere nos hara med y favor como de quien V. S. es con jufta razón se efpera. Deseando servir a V. S. hice efte quaderno que trata de las rentas y obispado de Mondonedo y de algunas cofas q el Obispo mi Sr. hizo y otras que dexo encomendadas».
Pón de releve os grandes méritos do señor Soto, manifestando que todos los bispos xuntos non fixeran tantas obras coma ille que o Sr. Soto «trataba de libertar la Ciudad», ou seña librala de peitar; e remata da maneira seguinte:
«A quien (o Bispo Benavides, sucesor de D. Diego de Soto) suppco perdone mi atrevimiento y reciba este pequeño servicio por muestra de mi deseo y en lo que estuviere errado V. S. lo mande enmendar pues abra sido por ignorancia y no por malicia. Guarde n. S. la muy Ille. y Rma. persona de V. S. en aquel efto que nos convenga para salvarnos».
Después do prólogo, aparece unha folla que contén un plano do bispado, feito a pruma. Na testa d'iste prano figura a ría de Ribadeo, límite co-a diócesis d'Oviedo, e dous pobos asturiáns, que deben sere Castropol e as Figueiras; apareciendo Castropol, con castelos. Dentro do prano, óllanse gráficos da chantría de Ribadeo, cuia vila está entre castelos; de dos dous pobos, que serán Foz e San Martiño de Mondoñedo; do deanazgo do Valadouro; de Mondoñedo, que s'atopa amuralado en forma cadrangular, con unha torre en cada esquina; da mestrescolía; de Castro de Rei; dos arcedianatos de Azúmara, Viveiro, Montenegro, Trasancos e Melide; do Ferrol e d'outros pobos.
Vexamos agora algunhas das curiosidades d'este libro:
ARCEDIANATO DE MELIDE
En verb'ó arcedianato de Melide, creado pol-o Bispo D. Diego de Soto, di Frias:
«El Arcediano de Mellid ef obligado a refidir un mes cada año en la iglesia de Mondoñedo y sino la mitad de los frutos de su dignidad son para la fábrica».
RROVISOR E ALCALDE MAOR
O Bispo «sentía mucho la gran necesidad que ay e. el Obispado de Mondoñedo de que el provisor y allde mayor sean buenos letrados por q de otra manera ellos y los oficiales roban la tierra yerran los negocios deftruyen los vasallos y todo en prejuicio de la conciencia y honrra del pueblo».
OFICIÁS DA EIREXA
Os oficiás da Eirexa eran un maordomo de rendas, un alférez (2), un obreiro e un barbeiro.
NOSA SEÑORA DA GUADALUPE E O APÓSTOLO SANTIAGO
No bispado de Mondoñedo era máis popular Nosa Señora da Guadalupe qu'o Apóstolo Santiago, pois ollamos que a «impetra» da primeira producía 4,000 maravedís ó ano e ao Apóstolo, 3,000.
O Bispo D. Diego de Soto, pol-a gran devoceón ó Apóstolo e a Virxen, non levaba istas «impetras».
MOSTEIRO DE SAN FRANCISCO DE VIVEIRO
Frias pon iste Mosteiro en Ribadeo.
Di: «Este monefterio en el año de mill y quis y quarenta y ocho as fue por prouifion de su md y a suplicacion y pedimento del obispo mi sor don diego de Soto vifitado y reformado con tanto rigor que pufo gran miedo en los otros monestarios del reyno de Galizia que de semejante reformacion fe temían. Fueron todas las monjas del dho monesterio fuera excepto dos vna hija de doña Conftanza (3) mujer qe fue de un Cavallero principal llamado... y otra vieja portera de setenta años las quales dichas monjas fueron llevadas a diversos monefterios de fu ordé y al dicho monefterio de Ribadeo fueró
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723611.xml
NOS
riéndose al libro V de su Tratado de albeitería, que es «un verdadero tratado de mineralogía, con su clasificación en tierras, piedras, metales y jugos, exactamente la misma que años después estableció el inmortal Werner». En el siglo XVIII, floreció el benedictino Fr. Pedro Blanco, y a mediados del presente, Fr. Manuel Iglesias, general de la Orden de San Francisco cuando la exclaustración, y nuestro infortunado amigo D. Francisco Añón, poeta abundante y fácil, y de los primeros que restauraron en nuestro país la poesía en lengua gallega».
E dende a data da tal obra a hoxe, podemos engadir aos nomeados, outros valores, os mais representativos; na cencia anatómica, a D. Francisco Romero Blanco e ao seu discípulo predileito D. Alexandro Rodríguez Cadarso, que foron Reitores ilustres da Universidade galega, iste, noso amigo da i-alma, finado tráxicamente na barranqueira de Lubián, cando había conquerido o cume da gloria; na cencia arqueolóxica i-outras ramas da sabencia, a D. Eladio Oviedo Arce; e nas armas, a D. Lois Cadarso Rey, que buscou morte heroica en Cavite ao intentar, con temeridade, abalroar o acorazado «Olympia» co deble «Reina Cristina» que él mandaba.
Noia, 1935
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723627.xml
NÓS saquei do peto o pase e púxeno encima, din gracias e pillei a porta.
Mais tiña que ir ao Banco, cobrar. Asegún a Guía de Teléfones, o Banco estaba Am Hof; fun aló, en Am Hof non atopei tal Banco. Enrabecheime, crar'está. Enrabêchome moitas veces; mais cando anda comigo aquela cousa moura que s'aposa na dian teira do cerebre, entón moito máis. A cousa ruín pincha en mín com'o cornac no alifante.
Por fin din co Banco, mais non co-a entrada. Naturalmente: como que s'entra pola rúa do lado. Entrei. Había que baixar a un piso fondo, por debaixo de terra. Baixei aínda anarquizando no meu magin: todos meus maus pensamentos iban agora contra do diñeiro e máis dos seus poseedores.
Un gran salón tépedo e silente, arrodeado de valados de cristal. Severa arquitectura e severo moblage, difusa luz coada por un teito de vidro, gente falando baixiño.
Entreguei o meu cheque, firmeino, puxen o meu enderezo, amostrei o pase, déronme un cartón co número 94, e a agardar.
E agardei ben. O tempo pasaba. O caixeiro, atrás da ventanilla, iba berrando todo os números agás o meu. O tempo pasaba. Eu, a pé firme, agardando. Eran já as once e meia. Eu estaba desfeito, alporizado, aborrecido, canso, impotente. A cousa ruín pesábame na testa... Estiven matinando, mais o pensamento non quería parar quieto. Ouvense, Berlín, a Policía, esta mesa escura co-as suas banquetas, a luz que cai de riba, versos do Cabanillas, Allariz, o tren, o Museu, o Prof. Haberlandt, a casa, a eireja de San Calros, o autobus, o tempo que pasaba, os pantalós brancos enrugados do cobrador do autobus, as cousas fachosas que hai en Viena, que non corresponden ao conceito d'elegancia que evoca o seu nome, o ben que parez a gente, a vestimenta nacional, en todo tiven tempo de matinar, cun ritmo de devadoira: catro cabalos van para Francia, un tras d'outro e ningún s'alcanza...
Por fin, o Caixeiro cantou o 94. Alá fun. Perguntoume d'onde era, que facia, a qué viñera a Viena, já pensei que m'iba perguntar cantos fillos tiña, como se chamaban, se tiñan bó ape:ito, etc. Debín responder ben, porque pagar pagoume. Apanei os cartiños e botei pra fora.
LANDESMUSEUM
Como era já tarde pra ir ao Museu da Laudongasse, determinei d'ir ver o Niederoesterreichisches Landesmuseum, que m'aconsellara o Dr. Fadrus.
Está na Herrengasse. Paguei 50 groschen, merquei o Catálogo e rubin.
Moita Historia Natural: minerás, animás disecados —lembro dous soberbios porcos bravos— moito diorama e maquetas de paisage, etc. Hai unha parte de grande intrés adicada a cousas de caza... Ali foi onde em principiei a coller notas e a dibuxar. Mais n-isto, o fado ruín que me perseguía o día aquil, interviu: unha das vigiantes que ali había —son mulleres as qu'andan ali tendo man do Museu— unha Hexe, díxome que non podia dibuxar, que se quería, que pedise unha autorización na Kanzlei.
Alporizóuseme o genio, e respondin de malos modos que non precisaba autorización ningunha, que non m'importaba nada, que nen dibujaría nen collería notas. Non sei coma non lle chamei bruxa. Pero por fin non llo chamei.
O certo é que já levaba cinco días na máis cumprida soedade. É grande cousa, a soedade. Mais é cousa que se leva ben co-a vida sedentaria e queda, na casa ou na campa; non co a vida nómada do viageiro, e menos co-istes centros forzosos de sociedade que son as grandes cibdades. A soedade n-estas chégase a facer fonda com'a sepultura.
Ademais, hoxe tiña o verme aquil a me rillar nos miolos. A tristura me non deixaba ollar as cousas a geito.
Pasei por ant'as bestas alpinas, pola rica seizón de Prehistoria, por antre as vistas de fermosos castelos e pazos.
Hai tamén unha seizón folclórica da que nun vou lembrar eiquí nada, porque todo vai tinguidu da negrura espiritual d'un día de spleen, esa verba hoxe esquecida que non ha tardar en volver.
Eiquí apareceume de novo a idea do Jm- perios: eran documentos expedidos pol os Habsburgos:
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723616.xml
PÁXINAS HISTÓRICAS GALEGAS
UN INTRESANTE LIBRO DE FORMADO DA CATREDAL DE MONDOÑEDO
Pro querido amigo Fermin Bouza-Brey Trillo, dino Xuez de 1.ª Instancia da Estrada, bestoreador e poeta galego i-emulador das cousas mindonenses.
O Ilmo. D. Diego de Soto e de Valera foi, sin desputa, un dos perlados mais autivos i-espréndidos d'esta ilustre Sé de San Rosendo, que tivo comenzo na vila de Mindumetun —autualmente San Martiño de Mondoñedo, en Foz— despois do ano 866 e antes do 877.
Naceu en Valladolid; era fillo de D. Luis de Soto e de D.ª Catalina de Valera; foi trece anos Oidor das Chancellerias de Granada e de Valladolid; estivo de coengo en Palencia e d'Arcediago en Santiago; tomou posesión da diocese en 1546 e finouse o 24 do mes de Nosa Señora do ano 1549, sendo enterrado frente do cancel da porta maor da Catedral.
Moitas e importantes obras foron as que fixo no pouco tempo que gobernou a diocese. Executou varias na Catedral; construíu a actual fonte Vella e unha cárcere; terminou de redifecar o pazo episcopal; abriu ventas na fortaleza do Castro D'Ouro e trouxo a imprensa a Mondoñedo, na cal, no 1550, Agostín de Paz imprimiu *Descripción del Reino de Galicia*, do Lc. Molina, coengo mindonense; e *Herbarium commune utrisque juris, per Joanne baptistam*, i-en 1563, *Coloquios Satíricos*, de Torquemada (1).
Foi familiar do Sr. Soto, o coengo Simón López de Frias, home de sabencia, que deixou escrito un libriño, que se garda no arquivo da Catedral, en verbo a diocese.
Iste libriño está cuberto de coiro grabado da época; componse de 50 foleos de 21 por 15 centímetros e contén moitas e curiosas noticias, todas inéditas, agás as que falan do pontificado do Sr. Soto, publicadas polo P. Flórez nas páxinas 230-33 do tomo XVIII da *España Sagrada*, o cal trata da Eirexa de Mondoñedo.
Isas noticias refírense ós asuntos seguintes, antre outros:
Sínodo diocesano, adevocación da Catedral, distribución do Coro, oficiás da Birexe, parroquias, mosteiros, ermidas principais, vasallos, xurisdicións e rendas da Dignidade episcopal, terras e vilas principais, alugueiras d'Audiencia Real, da metropolián de Santiago, da Chancelleria de Valladolid e de solicitudes a Roma; preitos da Mesa episcopal, gastos da casa do Bispo, libros de contas do Bispo, feitos do pontificado do Sr. Soto, visita de D.ª Teresa Enríquez, reverendas ordenanzas sé vacante e *Relación antigua en que están tasadas en Roma las iglesias de España*.
O prólogo está datado en Valladolid, o 1 d'Outoniño do 1550; ocupa os tres primeiros foleos e atópase dirixido: *Al muy Ilustre e Reverendísimo Señor don fray Francisco Venavides Obispo de Mondoñedo del consejo de su mt.*
Nil, despois de facer unha reseña histórica da diocese —cometendo erros— e de loubala, dí:
*Todo lo dicho y mucho más q en loor*
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723623.xml
NÓS
Ave María Purísima, que non tiña importancia, que non fatalba máis, que tal e que sei eu, e non me lembro máis.
Ainda pasou outro bó pedazo, e por fin abriuse a porta santa, e o Prof. Dr. Haberlandt aparecen c'unha cara leda d'oficiñista de pouco soldo, pregoume de pasar.
Já tiña alí a cadeira disposta pra mín, do geito protocolario descrito cando falei do Sr. Fadrus. Eu, coma já estou afeito, e já tanto me ten unha cousa com'a outra, senteime tranquilamente, coloqueille o disco, ofercinlle os meus libros —non por nada, senón porque me pesan no equipaxe e quérome ceibar d'iles canto antes—, dinlle os saúdos que pra il me dera o Dr. Boehm, de Berlín, e coma estaba enrabechado do que tivera qu'agardar, e o que queria já era marchar, en canto me deu pé, despedinme. Craro que, o que pol o istante me conviña era de que me deixara coller apuntes e dibuxos no Museu, e isto já o conseguira.
Cecais un istante de mal humor meu fose causa de non facer migas co Prof. Haberlandt, coma fixera cos Profs. Boehm, Balte e Jungbaner, que tanto me valeran.
O caso é que me fun jantar.
HESPAÑA E A CENCIA ALEMÁA
Ja vou coñecendo aos alemás, a cencia alemáa, e vou vendo moitos dos seus segredos.
Hespaña vive arestora agionllada e chea d'ademiración e de pasmo diante da cencia alemáa. Non hai dúbida qu'a cencia alemáa é unha cousa seria, un dos grandes valores da civilización oucidental, e ainda que s'acha arestora pun dos seus millores istantes. Mais, hai razón pra iste escrusivismo germanista dos sabios hespañoles?
Isto seria o que habería que ver
Quero facer consiar que, se educado en libros franceses, a miña maneira de pensar e d'engergal-as cousas é moito máis alemán que francés. Simpatizanme máis as ideas alemás, e ainda calquera pode ver que manexo moitos conceitos básicos que me viñeron d'iles. Anco o que é auténticamente alemán, e por iso critico moitas cousas da Alemaña de hoxe que non me parecen respon-
der ao seu esprito. E ainda, se falamos de defeitos, ise que solen chamar a «pesadez germánica» ben se pode recoñecer tamén nos meus escritos, embora non teñan ningunha das boas calidades qu'enfeitan os dos alemás.
Vaia por diante a miña homage a Alemaña e a cencia e ao pensamento alemán.
Mais pol-o que toca ao qu'ibamos falar, o qu'eu vexo é que aos hespañoles todo se lles volve citar e máis citar autores alemás, e nonos citan com'información, senón com'autoridade. Non son somentes as notizas, son as opinións dos sabios alemás as que pesan na Hespaña, e as que non s'estreven a contradecir. E o que pode citar n alemán, ou introducir unha novidade proviñente d'Alemaña, já coida que é un sabio.
Os alemás proceden doutro xeito: traballan ben, non hai dúbida (craro que todos cobran, ou pol-o menos traballan coa espranza de chegaren a ganar diñeiro; non hai quen traballe por amor á arte, coma nós). Citanse preferentemente os ús aos outros, sempre que poden, con escrusión dos estranxeiros, e dan creto e valor a todo o que sexa feito por un alemán. Coñecen todo o que fan os demáis que non son alemás, mais non se fían d'elo, nono dan coma feito, senón qu'o fan ¡les de novo, repiten o traballo coma se fora unha descoberta, ora que superando caxeque sempre os traballos anteriores. Se citan autores estranxeiros, é sempre com'información, e somentes en último estremo com'autoridade, cando non hai outro recurso.
Cecais o qu'acontez na Hespaña, non sexa que se admire de máis a cencia alemáa, senón que se deixa traslucir de máis o pasmo que nos causa.
Pode qu'a cencia alemáa, aínda descobertos moitos dos seus segredos, sexa efectivamente merecente d'ise pasmo, e máis que nada, merecente de ser imitada nos seus métodos, e aínda n algunhas concepcións fundamentás. Mais nono debéramos deixar ver tan parvamente, facéndonos tan pouca cousa, e dando aos alemás a satisfacción de sentirse os nosos mestres, e aos que non son alemás a idea de que vivimos de prestado. Habería que ser un pouquiño menos inocen-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723612.xml
Paisaxe I-Esprito
Por Manuel Lesteiro López
Dádelle as ponlas de seu!
Velahi meu berro decotío. Veredes: En maxino a Galicia coma un rexo carballo druídico desmochado, no que estérilmente trátase de inxertar as grotescas paletas do nopal iberoafricano. O carballo conserva a súa baruda vitalidade —o pobo—; compre aos bós e xenerosos procurarille unha magna frolación!
En Xunio do 31 pubriquei en NÓS un artigo defendendo a virtualidade da nosa lingua na restitución da nosa persoalidade. Daquela fundeime de preferencia nas potencias subconscentes. Nun curso escolar ao que asistín derradeiramente, xurdiron outros problemas, lembrándome dos cales quixera agora enxerguer o tema da nosa persoalidade, primeiro afincándome no ambiente físico-cultural, logo no decorrer histórico, pra cantar de remate un fito no problema do bilingüismo en Galicia.
A persoalidade, individual ou colectiva, é o xeito de reacionar ante a realidade circundante, a maneira de interpretar esta realidade que abarca todo o universo. ¿Cómo se esprica que xurda nun punto preciso da cuadricoa do espacio e do tempo un determinado xeito de filosofar?
Antes de se internar pol a xeométrica arquitectura dunha escola filosófica, Unamuno pregúntase ¿coma é o home Kant, o home Spinoza, o home Leibnitz? porque, en derradeiro termo, o sistema filosófico é producto da persoalidade do filósofo. Levando alén a nosa eisproración das fontes d’onde a vena filosófica mana, ollamos que o filósofo áchase circunscrito nunha multitude de determi-
nacións históricas, xeográficas e psicolóxicas, que é deste xeito coma se nos presenta no seu ambiente, considerado iste de fora adentro até localizar ao individuo filosofante, si val a imaxe, do xeito coma as ondulacións concéntricas da yauga nos permiten precisar a irrupción dun corpo no líquido.
O ambiente cultural non o consideramos como algo illadamente valente, coma propón Müller, senón máis ben unha resultante do factor histórico e do xeográfico. Do xeito coma o esprito xeométrico de Aristóteles sería un fenómeno imposible no ambiente tradicionalista e barroco do Celeste Imperio, e a unidade filosófica de Descartes unha frolación absurda na Edade Meia, xeográfica e socialmente un mosaico, de un tipismo abigarrado e presidida pol a mística, o dogma e a inxenuidade; resulta Gautama Buda a máisima encarnación da espritoalidade hindú, fanática de pureza e misticamente panteista na suprema aspiración a se perder no nirvana, vitalismo eterno e indifrenciado, e son, asimesmo, os profetas de Israel as águas vixiantes, as intelixencias diáfanas e previsoras que aconsellan a súa conduta política a un pobo forzado, coma unha cuña, antre dúas civilizacións antagónicas. É cho cante tamén, por exemplo, o contraste antre a heroicidade defensiva dos pobos sedenta-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723621.xml
NÓS
prata, un despenseiro e alacayo, un mozo da cociña, catro alacayos que servian por semanas de porteiros na sala do Bispo; un acemileiro, un mozo de mulas, un hurtelán, un barbeiro i unha lavandeira.
Ó hortelán dábaselle de alugueiros 2.000 maravedís e axuda de obreiros cando tiña falta diles; io camareiro coidaba «de le proveer de simientes de ortaliza de castilla y si era menester de nuevos arboles».
O ESPELLO DA CATREDAL
Simón López de Frías, o cital-os feitos do Bispo Soto, dí:
«Hizo mas grandes las dos ventanas de la Iglesia, y en todas ellas y el espejo puso ventanas» (1).
A FONTE VELLA
Era estonces unha poza que pol-o brau quedaba cuasemente sin auga.
Tocantes a ela, escribe Frias:
«La ciudad tenía ana fuente de muy buen agua hecha a manera de valsa, algunas veces se agotava, el obispo mi sr. hizo hazer otra mas abaxo con quatro caños los dos de tornillo por lo qual nunca falta agua, y es de las mejores fuentes que ay en el reyno de Galizia, delante de ella hizo hazer una plaza y gradas para baxar a la fuente».
VESITA DE D.* TARESA ENRIQUEZ
«Esto es que dicha señora dexo entre otras buenas memorias en Torrijos doscientos mill mrs de renta en cada nn año los quales se gastan por mano de un visitador que del cavildo sale en todo el obifpado ha vifitado un año alguna parte del y en las iglesias mas pobres del repartido muchos ornamentos,
corporales y caxas de plata para el Santisimo Sacramento y otras cosas,
TASA DAS EIREXAS DE ESPAÑA
Asegún a «Relación antigua en que estan tasadas en Roma las iglesias de España», a de Mondoñedo estivera:o en 1.500 ducados i estaba-o en 2.600; a de Tuy estivera-o en 650 i estaba-o en 4.000; a de Lugo estivera-o en 1.000 i estaba-o en 2.500; a d'Ourense estaba-o en 5.000; a de Oviedo estivera-o en 1.600 i estaba-o en 5.000; a de Santiago estivera-o en 4.000 i estuba-o en 20.000; a de Calahorra estivera-o en 1.300 i estaba-o en 14.000; a de Osuna estivera-o en 1.800 i estaba-o en 12.000; a de Segovia estivera o en 1.320 i estaba-o en 12.000; a de Burgos estivera o en 2.400 i estaba-o cn 2.000; a de Pa: lencia estivera o en 2.000 i estaba-o en 12.000; a de Cuenca estivera-o en 500 i estaba-o en 18.000; a de Cartaxena estivera-o en 440 i estabao en 12.000; a de Xaén estivera-o en 1.000 i estaba o en 14.000; a de Córdoba estivera-o en 90 i estaba-o en 12.000; a de Avila estivera-o en 700 i estaba-o en 8.000; a de Leión estivera o en 1.500 i estaba-o en 8.000; a de Tarragona estivera-o en 1.000 i estaba-o en 5.000; a de Xerona estivera-o en 1.400 i-estubsa-o en 5.000; a de Mallorca estiver-a0 en 1.200 i estaba-o en 4.000; a de Cáliz estivera-o én 150 i estabao en 5.000; a de Segorve esiivera-o en 300; a de Badaxoz estivera o en 300 i estaba-o en 12.000 e Córea estivera-o en 210 i estabao en 13.000,
De modo e de maneira que Mondoñedo, que tivera mais tasa que Tuy, Lugo, Calahorra, Segovia, Cuenca, Cartaxena, Tarragona, Xerona, Mallorca, Cais, Segorve, Badaxoz, Corea i outras cirexus, quedara con menos que elas, agás a de Lugo.
DUARDO LENCE-SANTAR E GUITIÁN, Croaista de Mondobedo,
(1, «Esta señora fod Sra. de los cotos de Sildn y Codesido y live emujer de Rodrigo Diaz de AuJrade qe se halle €n la gee rra de Gr. y alla murio que fue sohor de la cosa de Sn Puntaleon, junto á Betanzos, trusabucia de Da Juen de Andre. y Fajardo Sr. que es hoy de la dicha casa y cotos ¿hos de Sitan y Codesido». (Copia en una hoja de papel y parte de otra en letra pequeña y metida, de los primeros abos del siglo puso
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723620.xml
98
nao que valga 4.000 ducados, como sucedio en tiempo de D. Antonio de Guevara».
PESCA DE BALEAS E SARDIÑAS
Era estonces importante a pesca de baleas na costa da provincia de Mondoñedo, especialmente dende Foz (7) a Bares.
Di Frías: «Ay renta muerta que se llama de los balleneros vizcaynos q vienen a matar las vallenas a los puertos del obispado, suelen pagar veinte y cuatro du’s. esta renta dio el obispo mi ss. don Diego de Soto a la fabrica de Mondoñedo y esta confirmada por el papa y fue para conferuacion de tan buena memoria como hizo en la Sacristia nueva y recado q enella se da a la iglesia de Mondoñedo».
Falando de San Ceprián, manifesta: «Sn Cebrian, puerto de mar. Aqui mueren vallenas».
Di tamén que en Bares morren «vallenas y puestas encima del monte muy alto q allí ay el qual está metido en la mar es cosa mucho de ver matarlas».
Da pesca da sardiña, escribe:
«Hay una renta de los que vienen de fuera a pescar sardinas, pagan al prelado aquello que se conciertan con el mayordomo de las rentas y esta licencia se les da con que no coxan el Gueldo q es cierto cebo del pescado y desto solían quexar los vasallos y huuo pleito sobre ello».
RENDAS DA MITRA
As rendas da Mitra, ordinareas e extraordinareas, importaban un conto 76.409 maravedis, ou seña 31.632 maravedis.
PREITOS
Os preitos que tiña a Mitra eran:
Un co Marqués de Sarria e seu fillo D. Pedro, Conde de Villalba, «sobre los Bodos de entrábas aguas y sobre s martino do porto y sobre el fuero de mellit». Estaba concruso en defenitiva, en maus do relator e posto na tabra.
Outro, co Conde de Altamira, pol-o couto
de Xornes e Buria; outro, por nova demanda posta por D. Diego de Soto a D. Xan de Guevara «porque no entregaron al obispo mi señor las escrituras y recados tocantes al obispado las cuales el dho Don Antonio de Guevara (8) —antecesor de D. Diego recibió de D. Geronimo Suarez obispo (9), asi mismo pide el dho D. Juan de Guevara mas de 2.000 ducados de daños que recibio la Dignidad episcopal por razon de muchos fueros que hizo el dho D. Antonio de Guevara y de los daños que en su tiempo recibió las casas y fortalezas del dho obispado. Por mandado de los señores Presidente y Oidores tiene depositados para este pleito el dho D. Juan de Guevara 300.000 mrs».
Outro con D. Xan de Guevara pol os bes dunha nao que deu 6 traves en terra do Bispo.
Outro co Concello de Viveiro, «sobre la eleccion de ciertos allcdes qt alli solian poner los obpos de Mando». Iste preito era por nova demanda posta pol-o Sr. Soto.
Outro, co Vizconde de Altamira por «seis feligresias de Galdo, Juaces y otras». Había sentencia mandando devolver o Bispo as ditas terras, con frutos e rendas de case cuarenta anos. Os vasallos destas terras eran unhos 350.
E outro, con Marica Díaz, veciña do bis-
pado, por «ciertos fueros».
En todos istes preitos era letrado o Licenciado Atienza e, en algús, o Le. Sania Cruz. O precurador chamábase Fortunio de Isaje.
GASTOS DA CASA DO BISPO
O gasto da casa do Bispo era de 250.000 maravedis ó ano.
Os alugueiros dos criados sumaban 102.250.
Outros alugueiros e gastos, 111.250.
Dempois de quital-os gastos, quedaban 612.099 maravedis.
CRIADOS DA CASA DO BISPO
Os dependentes e criados da casa do Bispo eran un maordomo e maiestresala, un camareiro e concador, un sacretareo, catro paxes, un reposteiro da prata, un mozo da
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/11572367.xml
NOTAS ENCOL DO ESCUDO DE ARMAS DE NOIA
Por Xoan López Medina.
Non é tarefa doada facer un estudo documentado sobor do escudo de armas da por moitos tiduos ilustre vila de Noia; tan antiga, que no século primeiro da nosa era xa xiñificaba abondo para que merescese ser lembrada por Plinio. O empece d'unha parte, a falla de historia, ordeada cronolóxicamente, da mesma vila, xa que soilo eisisten datos esparexados d'aquela, e d'outra o carecemento de documentos que servan de guieiro a quen acometese tal laboura.
Algo, emporiso, eisistía no Arquivo do Concello municipal relacionado co escudo de Noia que poidera ourentar e tamén constituír materia proveitosa. Mais, ainda ca percura que fixo o que isto escrebe, nada chegou a abrigoar sobor do logar onde foi a parar libro de tanto intrés, pois dun libro, refirindo outros aspeitos curiosísimos de Noia, trátase. É sensibre que o desleixo duns e a cobiza d'outros couten elementos importantes a aqueles que se propoñen facer laboura da clás que nos ocupa. Cas facilidades que D. Lois Agra Cadarso, nolés de vasta cultura, dá a quen quere tirar datos no seu intresante arquivo, do cal recoilín algún para iste traballo, contrastan ese desleixo i-esa cobiza.
Non embargante, aproveitando os esparexados que a Tradizón, a Historia e outras fontes de investigazón dán-os, algo se pode reconstruír tocante ao escudo de Noia.
En que época comenzou a usarse, inórase. Paresce ser que a máis antiga representación que do mesmo se coñece, por máis que a súa antiguidade non pase de finaes do século XV ou comenzos do XVI, é a que se olla no escudo do arco do Hospicio Vello, n-outrora Hospital de «Sancti Spiritu» e hoxe Escola de Artes e Oficios, (núm. 1). Iste escudo, de feitío moi orixinal, aínda non aparece orlado pol-a cadea. Hai outro (núm. 2) que data do século XVIII, e estivo na frontaría da antiga Casa Consistorial, en cuio solar aséntase actualmente o edificio que ocupa o Istituto do segundo insino. Tal escudo, que se colocou na frontaría do poente do devandito Hospicio, é de feitura moi fermosa. A coroa que o arremata é voada.
O campo, en óvalo, do escudo, está dividido ourizontalmente en dous cuarteles, ostentando no superior o escudo de Hespaña e no inferior as armas da vila, detalle dino de facerse destacar porque reflexa o concepto que daquela tiña o noso Concello da hoxe latexante custión sobor da autonomia das Rexións. Tampouco iste escudo ten cadea.
Ao pé do sonado viril de San Martiño e nos ornatos (casula, capa pluvial e dalmáticas) que na súa Igrexa se gardan, e locianse principalmente na festividade do
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723635.xml
Dr. Amancio Caamaño
SANATORIO QUIRÚRXICO
Pontevedra
Novas obras publicadas por
NÓS, publicacións galegas e imprenta
Dous folk-dramas de Yeats 1'50 ptas.
trad. por Vilar Ponte e Plácido R. Castro
Matria (drama) 1'00 »
por Álvaro das Casas
Nouturnio de medo e morte (drama) 0'80 »
por Antón Vilar Ponte
Devalar (novela) 2'50 »
por Ramón Otero Pedrayo
Seis poemas galegos 2'00 »
por Federico García Lorca
El alba del quechemarín (versos) 2'50 »
por Francisco de Fientosa
Non deixe de mercar
os libros galegos
pidaos nas mellores libreirías i-en NÓS
Rúa do Vilar, 15.
Santiago de Compostela
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723615.xml
NÓS 93
folla caduca), das razas nórdicas forzadas a unha grande activicade manual, base pra o desenrolo espritoal a que o lecer permitido por un crima máis fácil as impulsa.
Parameira: Borracheira de luz, extremos escitantes de calor e frío; paixón brutal, misticismo; eistremos de miseria e botín nas razzias que constitúen a súa actividade política mais típica. Vida parasitaria sobor das culturas sedentarias, das que, aparentando rexilas, nútrese.
Atlántico: Esprito comprexo, constante, fluído, axitado e barroco, mais envolto na brétema soave do humor; esprito en que todal as direccións se concentran e chegan a se manifestar. Non hai contradicción ao atribuir aos atlánticos ista constancia e señalarlles por outra parte unha grande comprexidade e fluctuación espritoal. O simil mais aproisimado seria unha fonte deitando a chorros intermitentes, unha corrente alterna. O Mediterráneo sería a corrente continua (en tanto lle dura o manantial nórdico), e a estepa as eisplosións esporádicas.
Ademais, istas enormes oscilacións espritoales do neno-vello atlántico, ocurren na vida interior, están contidas, non trascenden ao eisterior que procura conservar un aspecto de indifrencia, como a brétema encobre o eterno dinamismo da natureza.
---
Grecia é a representación pura do Mediterráneo, en Roma a combinación con un sospeitado espírito de estepa (o da loba totémica) da o tipo duro de domeñador-orgaizador, Hespaña é o imperio fugaz, impráctico e apaixoado do nómada, Inglaterra representa o espírito dúctil e constante do Atlántico.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723625.xml
NÓS
fizo antigo, baixo, de tellado pino e cheo de chemineias, fachada con milleiros de fenestras, do hospital geral (Allgemeines Krankenhaus); logo a praza d'Otto Wagner, con jardis, e por frente, à man dereita, o gran pazo severo do Landesgericht. Logo a rúa métese por entre pazos e casas termosas e moimentás do século XIX, cecais do XVIII. Ao Norte, e man esquerda, está a Praza da Liberdade, coa Votiv Kirche, fermosa obra neogótica (é de 1856), en reparación. Ten valados de madeira, mais por un dos portás podíase entrar i-entrei por baixo d'una ergueita vouta, mais d'ali non medeixaron pasar.
O sitio é señoril e fermoso. Un gran Banco, o Hotel Regina, os jardis, e polo lado da Alserstrasse, a enorme Universidade. Metinme por atrás d'esta, pola Reichsratstrasse, e cheguei à Praza do Consistorio (Rathaus), enorme edificio tamén neogótico (1872) con outa torre, por frente ao Burgtheater, que ten columnata neoclásica. Antros dous edificios, hai un lindo parque, onde me sentei, baixo das olladas, non sei s'escamadas ou curiosas d'un señor vello que estaba n-outro banco. A Reichsratstrasse ten preciosos soportais: as Arcadas, nas que hai tendas e cafés. A perspectiva é manifesta, e o piso de mosaico de coores (ou polo menos moi ben imitado) resulta de verdadeiro luxo.
Despois collin por Oppolzergasse, Modkersteig, Hefelrstorferstrasse, a Praza da Bolsa, e por Salzgries, Morzin Platz, Kohlmesser e Adlergasse, a Schweden Platz, e d'ali ao correio.
No baixo serão d'outono, cando o sol se deita toda esta parte (que percorrín ten un engado, unha distinción e unha beleza extraordinarias. Todas as mulleres qu'un atopa semellan cousa fina, aínda vaian da pé, xa levan, n'iste mes, vestido xastre e pequena pelica nas hombreiras; o calzado fino e as meias ben estiradas completan o tipo. Coma já vou perdendo as mañas d'escritor, non sei coma expresar a impresión mais que co estes detalles un pouco parvos. Coma pra miña lembranza abondan, coido que tamén l'abondarán aos demais.
JUDENGASSE
Metinme de novo por todo o lio de ruas co-
103
ñecidas de vella cidade. Já canso, senteime no café da Áncora, preto do Hohermarkt, tomei café, botei contas —pois viña de recibir un cheque— fein un jornal, e descansei. O jornal falaba da revolución argentina, de mortes por trabucamento, das loitas dos nazionalsocialistas slovenos e istrias contra os fascistas italianos, etc. Total, qu'o mundo non s'entende, que todo anda enleado. E eu eiqui, no meio d'una gran cidade, no corazón da Europa Central, tan alleo a todas esas cousas, coma s'estivera en Celeirón. Leo eiqui da revolución argentina, coma en Celeirón leiu hai tantos anos da revolución portuguesa que trouxo a República.
Celeirón e Viena son pra o caso equivalentes; o mesmo estado d'esprito pódese dar nos dous lados igual. Dende Celeirón ou dende Viena, pode un ter a mesma sensación da inanidade das guerras e das revoluções.
Os dous sitios predispoñen igualmente a matinar en se val ou non a pena de s'apaixoar pola cousa pública ata o punto de por ela matar e morrer.
Pensamentos pacifistas? Non, non, non, de ningunha maneira. Pensamentos individualistas, antisociás, se queredes, propios de quen estima moito mais a vida privada qu'a vida pública, de quen sostén os dereitos primordiás do individuo, de quen proclama o primado da vida privada, do civil por riba do político. Outra cousa non. Eu son demasiado pacífico pra ser pacifista.
Botei a andar pola Judengasse.
A Judengasse, rua fétida, fedechosa e fedente de judeus probes, astrosos, farrapentos, chea de zapaterías e prenderías onde se vende roupa vella, empeñas e zapatos vellos, onde todo semélla coberto de poeira e de lixos dos que lle caen á tea sobada, d'ises que s'ntopan ás veces no fondo dos bolsos dos traxes qu'un usou moito tempo. Aquelas tendas eran buracos estreitos e escuros, algús c'una luciña bermella aló no fondo, onde seguramente habería un home de barbas debruzado riba d'un libro grasento.
Había homes sentados nas aceras, ou en cadeiras vellas na soleira das portas, nenas a correr berrando, e das tendas surtían homes sinistros, todos vestidos de negro, se-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/11572362.xml
NÓS BOLETÍN MENSUAL da CULTURA GALEGA
Direitor Literario Vicente Risco Direitor Artístico Alfonso R. Castelao
Adeministrador ANXEL CASAL
DIREICION E REDAUCION: Sto. Domingo, 47— OURENSE ADEMINISTRACION: SANTIAGO
ABONAMENTO NOTA
Doce números, na Península 6'00 pesetas. Este boletin non publicará mais orixinás qu'os que foran directamente solicitados pol-a Dirección. Tampouco se fai solidario das ideas n-eles emitidos, a non ser dos que por non iren rubrados, enténdense que son da Redaución.
Fora da Península 8'00 > Número solto 0'70 > Os pagos son adiantados e os gastos de xiro de conta dos suscritores
SUMARIO
PAISAXE SIN HISTORIA, por Lois V. F. Pimentel.
IDILIO NA INSUA, por Anxel Fole.
CHOIVA, por R. Carballo Calero.
NOTAS ENCOL DO ESCUDO DE ARMAS DE NOIA, por Xohan López Medina.
PAISAXE I ESPRITO, por Manuel Lesteiro López.
UN INTERESANTE LIBRO DE FORMADO DA CATEDRAL DE MONDOÑEDO, por Duardo Lence-Santar e Guitián.
MITTELEUROPA, por Vicente Risco.
ARQUIVO FILOLÓXICO I ETNOGRÁFICO DE GALIZA.
IMPRENTA “NÓS”
Facturas - Estados - Libros - Revistas e toda cras de traballos tipográficos Trasmitanos os seus encárregos
Rúa do Vilar, 15 SANTIAGO Santo Domingo, 47-2º OURENSE
Vicente Risco Abogado
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723634.xml
112
xa e pon daladiñamente un duro, coa cara pra riba, debaixo da pedra da ara do altar maior. Coidan que con esto o rapaz que cumple cos seus deberes militares está a salvo de toda desgracia, e si está en Marrocos, librase das feridas de bala.
RUBIDA DAS ÁNIMAS
No mesmo lugar de Berrande, onde se colleu a noticia devanceira, hai dúas mulleres que teñen sona de bruxas por que fan curacións milagreiras i están o tanto de cando as ánimas han de sair do Purgatorio.
Cando esto vai suceder, avisan os familiares da animiña, os que xuntan cinco cegos que toquen algún instrumento musical e vanse con eles o sitio indicado pol-as bruxas.
Aló pol-a meia noite os músicos cegos rompen a tocar entramentras que as bruxas mirando pra o ceo consolan os parentes dicindo:
—Vela alí vai a animiña rubindo cara o ceo. Rube, animiña del Señor, que xa che chegou a hora.
DITOS REFERENTES A POBOS
A parroquia de Santa Marina do Monte ocupa dentro do concello de Ourense, o que pertence, o extremo do suleste e fai límite co Axuntamento do Pereiro de Aguiar.
Acerca das cualidades dos habitantes de Santa Mariña din os seus veciños da parroquia de Santa Marta de Moreiras a seguinte ladaíña, non moi gabanciosa por certo.
Parroquia de Santa Mariña,
Parroquia de zarrangallada;
Casa caída, nunca levantada;
Ventana acabada, tapada con palla;
Moza solteira, os quince anos preñada;
Semana ganada, o domingo chapada.
Xosé Ramón e Fernández Oxea.
Imp. NÓS - Rúa do Vilar, 15 - Santiago
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723636.xml
MERQUE VOSTEDE Plumeiros RAFIUM
De máis dura qu'os de pluma e limpan millor.
Véndense en todol-os establecementos do ramo.
ANDRÉS PERILLE --- OURENSE
Sanatorio Quirúrxico de San Lorenzo
Santiago de Galicia
Dos Profesores
D. Fernando Alsina e D. Antonio M. de la Riva
CIRUXANO XINECÓLOGO
FOTOGRABADO
Si quer qu-os seus fotograbados sexan o mais perfeito posibres, convenlle envialos aos
GRAFICO GALAICO
Picavia, 14 - 2° LA CORUÑA Apartado 195
A sua biblioteca non será
unha biblioteca galega,
mentras non adeqira as
obras editadas por
NÓS
PUBRICACIÓNS GALEGAS E IMPRENTA
SANTIAGO
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/11572365.xml
NÓS
lo d'ista rula que abre un recanto de solermia na mañífica soedade das campias verdegantes... Pro mais tenra e doce, ista conversa tatexante en que mozo e moza se din os feitizos do seu amor.
Un longo solpor ensanguentóu o río. O maino batuqueo d'uns remos crebou o silenzo i-a seriedade das augas. A lonxana cántiga de un pastor fixo frolecer na tébrega medradeira unha branca rosa de melodia. Pro iles ren viron, nen ouviron ren.
Caiu unha estrela no río; logo, outra i-outra. Un sapo rexistrou melodiosamente o suceso coa sua frauta de prata. Como cairon tantas, o probe do sapo tivo que estar tocando toda a noite: doc, doc, doc. Moi paseniñamente, porque era persoa de costumes sans e tranquias e porque a sua flauta ren tiña que ver coa tolemia musegal dos novos zanfogueiros.
Cando as rás de boca rachada i-ollos inza-
dos apedrábanlle o soilo de flauta co-a sua deboura de croaxos, o sapo arrenegaba de Honegger, Strawinsky e Mossoloff...
Erguense os dous mozos. Il, xa home e ila, xa muller.
Cantaba o río, enchendo o val co-a sua canzón. Rechouchiéa un reiseñor, ilumian-do o silenzo do bosco.
Si o mozo fose un poeta romántico, erguen-do a testa e fitando o ceo perguntaría:
«¿Qué viño milagreiro baixa das estrelas i embebeda o meu corazón?»
Coma non era mais que un ledo mozo campesío, seus beizos guindaron na noite ista cántiga inxel:
¡Quen dera que os meus olliños fosen dous meigos espellos, pra engaiolal-a laberca que rechouta no teu peito!
Cloc, cloc, cloc, fixo eistrambote a flauta do sapo.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723610.xml
que a Noia, dependendo d'aquela da Mitra compostelán, non lle consentisen as circunstancias ou non tivesen meios abondo para atinguir tal privilexio ata que seu concello, fora da tutela da Mitra, hachou istante axeitado dempois de dous séculos.
O acordo do ano 1798 en que se descreben os atributos do escudo, para nada se refire a
Fig. 4—San Lázaro.
que o arremataba a coroa ducal d'Alba, casa a que veu parar a antiga dos Condes de Lemos, que tiña solar en Noia, na rua que ainda hoxe nomean da Condesa, cujos tiduares foron nalgún tempo señores xurisdicionaes da vila, e ista circunstancia sería, cecais, a que dou motivo para adir dito atributo. Aquela rua xa se chamaba no século XVI «Rua de la Condesa», e para fixar a sua situación, lise no «Libro de Rentas de la Capellanía de la Concepción», arquivado na Casa Reitoral de San Martiño; «Calle que desciende de la Plaza para la Puerta del Rivero Grande donde vivía la Condesa de Lemos».
De persoa versada en Heráldica escoitei que a cadea debera arrodear o campo do escudo, por ser onde se poñen as armas do tiduar, e non circundand-o cisteriormente. Isto pode facerse cos d'aqueles que teñen o Toisón de ouro, por exemplo. Mais, así se ven usando, así debe seguirse presentando noso escudo.
Iste é tolo o froito, ben pequeno certamente, das miñas investigazóns encol do escudo de armas de Noia, de cuia antiga lidalguía dan fe as cento vinte papeletas que, polo d'agora leva acaladas o profesor do Instituto D. Álvaro das Casas, d'outros tantos
escudos nobiliarios clasificados por linaxes, estudo que presentou recentemente no Seminario de Estudos galegos e que o pobo no- iés ha de agradecer, xa que esta laboura será o cimento para ir refacendo a Historia da nosa bisbarra, berce de homes esgrevios, dos que o historiador Murguía na obra «Galicia do ano 1890, e dempois de falar das familias nobres e ricas que se asentaban dentro dos seus muros, di: «Pero aun ilustran mas este suelo los hombres de ciencia y los artistas que produjo. Tiene la gloria verdaderamente excepcional de haber producido los dos mas insignes escultores que produjo Galicia en el siglo pasado: D. Felipe de Castro, director (foi o primeiro) de la Academia de San Fernando, de quen escribe Ceán que la «escultura recobró en España su esplendor con las obras, celo y aplicación de este profesor», y D. José Ferreiro, que no fué menos en el mérito, sino en las felicidades y gloria alcanzada. En el siglo actual produjo el malogrado D. José Suárez, tallista de gran talento que levantó en nuestros días la talla en Santiago de inmerecida postración. Entre los escritores, cuenta esta Villa a Fray
Fig. b—Pendón
Luis Rodríguez, Franciscano, que publicou unos «Comentarios a Scoto», impresos en 1624; y fue el primero que trabajó un «Vocabulario de la lengua gallega»; el Lic. don Luis Maneiro, que floreció a mediados del siglo XVII; el insigne albéitar, D. Fernando Sande y Lago, de quen dice Llorente, refi-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723629.xml
NÓS feas, ruís, con tendas de pouco máis menos, onde todo semellaba vello sen ser antigo, todo probe, plebeu, de pouca cousa. Todo dá sensación d'estar canso e entregue ao fatalismo.
Despois viñen outra vez A Laudongasse, collín por Schlüsselgasse á dereita, logo por Florianigasse, atravesci a Landesgerichtsstrasse, fun por Grillparzerstrasse, estiven sentado n-un banco do jardín, atrás do Rathaus, a esa hora linda d'irse deitar o sol; despois collín pol o 12 de Novembre, a gran praza, Schotten Ring, logo pol a ribeira da canle, Morzinplatz á Schweden Platz.
Recreeime pasando aquiles sitios fermosos, deténdome pra ilos metendo ben na memoria, de maneira que non m'esquencesen, gozando a hora da cidade, que é esa, ata chegar a m'atopar ledo e animado.
O PROF. S. FREUD
Seica se celebra istes días o jubileu do Prof. Freud. Nas cristaleiras de varias tendas de libros teño atopado a sua efigie, en ampliación fotográfica, arrodeada da exposición dos seus escritos, de números da sua revista, d'escritos dos seus discípulos e seguidores.
O Prof. Sigmund Freud é unha das curiosidades de Viena, un dos homes que máis barullo levan feito no noso tempo, é un verdadeiro chefe de secta centífica. É un gran conquistador da actualidade, un gran acaparador da atención pública; polo tanto, home do noso tempo, adeantado do científico, que já emprincipia a non ser cousa dos nosos días.
Calquera que sexa o valor das suas descobertas e das suas doutrinas, iste sabio judeu —no fondo un pouco irónico— ten unha chea de cousas simpáticas: un enorme talento, un espírito bastantemente artístico, un estilo cheo d'engado. É un científico que escribe com'un home de letras.
Eu, que non son psiquiatra, polo que m'eu podo decatar das cousas de que fala o Prof. Freud, sintome incrinado a creer na psico-análise, no rol do incoscente, nos efectos do trauma psíquico. Non considero aceptábel a xeralidade que dá ás suas doutrinas, nen creio no seu pan-sexualismo.
Cecais o que fixo o éxito, clamoroso e barulleiro de máis, demasiado de gran público e d'imprensa, do freudismo, é precisamentes a parte máis fraca e flebe da teoría, aquelo que podemos chamar: o que queima. O freudismo veu coincidir co exceso de preocupación sexual do noso tempo, preocupación que non se debe de ningún xeito a ningunha sorte de represión, senón á neurose, ao enflebecemento orgánico da xente; aos hábitos viciosos de moitos, ao materialismo, ao amoralismo. Dase precisamente como feito histórico o caso inverso do que queren proclamar os socio-freudianos: a menor censura, mais intensa e malsana preocupación. Canto máis facilidades pra satisfacer os instintos, máis tiránicos istes se volven, e máis morbosas formas adequiren. Asegún os que eu chamo socio-freudianos —que son os que queren dar ao freudismo unha aplicación práctica amoralista— a represión do instinto sexual é danosa, porque leva á sobreexcitación dos nervios, ao histerismo, á loucura, á manifestación das tendencias antisociás, á criminalidade. Non obstante, comprende que convir en que no noso tempo goza o instinto sexual da maior liberdade e das máis amplas facilidades pra a súa satisfacción, e —compre dicilo— principalmente na Europa Central. Pois precisamentes no noso tempo, e precisamentes na Europa Central, ousérvase un aumento pavoroso das doenzas mentais, do histerismo, loucura, criminalidade, suicidio, etc. etc.
Onde pode levar o amoralismo teórico e práctico do noso tempo, fornécenos a proba un filósofo vienés cuio nome non me chegarón a dicir.
É o filósofo do homo sexualismo. Ouvín falar dil, nen o vin, nen o leín, nen o vin citado en ningures. Dín que teoriza o amor socrático coma propio da verdadeira selección humana, como a suprema vitoria riba da natureza, como a máis outa realización estética.
(Continuarase).
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/11572366.xml
C H O I V A
Desfái o seu peiteado o ceo afoutado,
e a súa cabeleira encol da terra
verque, de longos fíos paralelos.
Aquén e alén da reixa, namorados
paxaros de ollos mornos devecidos
pol-a espiral do soño ao ceo ruben.
David de longa grea, o vento tanxe
cos seus dedos de brétema, nas cordas
da i-harpa eternamente renovada.
A rosa gris e murcha da saudade
con raxeiras de cinza aluma un mundo
esquecido en relanzos de silenzo.
Fraga de picas. ¿Cara qué Bastilla
avanza ista invisibre moitedume.
mesto balbor e unánime pasada?
Sen fin, como miñocas, longos laios.
nos illós, fanse múltipres, ao gume
frío e teimoso do intre sen historia.
Nas trégolas das rúas enlousadas
e nos sostidos das aceiras, pulsan
o piano da vila as mans da choiva.
Paira encol da cidade o anxo de néboa
da señardade, a ollar, de ollos doridos,
as rúas frorecidas de paraugas.
R. CARBALLO CALERO.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723628.xml
106
«Wir Ferdinand von Gottes genaden Rö mischer zu hungern und Behaim Kunig, Infant in Hispanien, Erzherzog zu Oste rreich, herzog zu Burgund, Steyr, Clain und Wirtemberg et Graue zu Tirol, etc.»
Ou:
«Francisco Josef 1.º Emperador de Austria, rei de Ungria e Bohemia, rei de Lombardia e Venecia, de Dalmacia, Croacia Slavonia, Galizia, Lodomeria e Hiria; Archiduque de Austria; Gran Duque de Cracovia; Duque de Lorena, Salzburgo, Stiria, Carintia, Carniola, Bukovina, Alta e Baixa Silesia; Gran Príncipe de Siebenbürgen; Margrave de Moravia; Conde palatino de Habsburgo e Tirol, etc. etc.»
Era o Santo Imperio. Por unha banda, a dinidade suprema estabrecida sobre de reis e príncipes soberanos cada un na sua propia terra; por outra banda, a acumulación de feudos, cada un dos quales conserva a sua individualidade. Sorte de federalismo orgánico histórico, anterior e superior ao federalismo mecánico filosófico dos máis dos federalistas modernos.
E iso que estes documentos, de tempos já bastardeados pol-o Renacimiento e pol-o Direito Romano, case non conservaban máis que as formas simbólicas da gran ideia medieval do Santo Imperio, magnífica conceição da armonía do mundo, co-a sua hierarquia de potestades, coa sua liberdade na ordeação, e co-a sua supremacia do poder espiritual. Era un ordeamento político da Cristiandade concebido com'un gran poema de cósmica grandeza, ao geito da Divina Comedia, según modelo exemplar transcendente, e que endejamais se realizou no tempo, pol-o que cecais conserva o seu valor eterno.
Fun jantar a un restaurant, e ali determinei rematar o día da millor maneira, da sorte que o día tiña merecido: asesinándoo.
Cecais o que mata un día da sua vida, mata tamén unha parte de si mesmo. É unha graciosa donación qu'un lle fai á nada, unha transacción momentánea coa morte. Eu non sei s'iste é un crime ou nono é. Só mentes sei que eu cometino aquel día, do que esquecín ata a data. Regaleillo ao non ser, abrin a man e deixeino marchar.
NÓS
Pecheime na casa coa miña soedade e co aquela cousa ruin metida na testa. Fugin de Viena e perdina e esquecina de todo antre catro paredes já mal alumeadas a aquela hora, e fiquei mais soilo que nunca e mais arredado de total-as cousas.
E non houbo máis.
OUTRO DÍA
Cand'acordei, no leito, a cousa ruin já non estaba. Por fin librárame.
Erguinme e fun ao Museu folklórico da Laudongasse, onde botei a mañá e parte da tard-. Estudeino e téñoo catalogado ao meu geito, sala por sala. Vin ao Herr Hofrat Professor Doktor Arthur Haberlandt, e compraceume velo tan gordo e tan satisfeito.
Cecais a cousa máis impresionante do Museu sexa a Trindade da Triple Face. É unha escultura popular en Madeira que representa a Santísima Trindade por meio de tres cabezas humanas fundidas n'unha soila: unha testa c'unha soila frente, catro ollos, tres narices, tres bicos e tres barbas. A descripción non pode dar idea d'aquela tremenda figura desacougante que acongoxa e apreta o corazón. Mete respeito, mete medo, pon máis arripio que devoción. Antre os intentos que se poden facer pra expresar o inexpresábel pra representar o que non ten representación posíbel, iste é o máis original e o de máis violento esforzo, esforzo que chega á monstruosidade. Escultura metafísica na que a materia disparatada comprimida polo esforzo criador. Os deuses indios de cen brazos son figuras inócuas a carón d'iste, no que non nos estrevemos a recoñecer ao noso Deus.
E se cadra foi unha intención outamente piedosa a que creou isto, quen sabe se non foi unha homildosa piedade ingenua, posto que non se horrorizou do feito. Ou cecais unha visión tan fondamente teológica, que pasou através da objeción que representa a idea posta en obra.
PASOS PERDIDOS
Cando surtín do Museu já baixara o sol. Andiven entón un pouco por rúas travesas,
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723633.xml
non sei que gusto lle topa cando se deita di hay cando se levanta opa.
31 Teño meu pan amasado yo meu vello pra morre: antes quero que o vello morra
CONTO
Un rapaz foise confesar, e o cura púxolle de penitencia que rezase tres padrenuestros. Conque, a nai perguntoulle despois:
—Cumpliches a penitencia?
—Non seño.
—E porqué?
—Porque, como a había cumplir? O señor Cura mandoume rezar tres padrenuestros e eu non sei máis que un.
OUTRAS COUSAS
En Coaledro pódese comer carne de vaca
FOLK-LORE ENCOL DOS NENOS
Pra completar as notas do «Folk lore encol dos nenos» publicadas no número 136 de esta revista, e recollidas no porto de Cariño, engadirei as seguintes:
O berce non se debe facer nin mercar denantes do nacemento, pois, do contrario, non se logra a crianza.
Cando pol-a noite se traslada un recén nado de unha casa pra outra, adóitase meterlle entre as roupiñas un dente de allo ou unha cólta de pan por mor das meigas.
Pra acelerar o parto, cando é pesado e lento, vistese a muller con un chaleque de home, por coidar que de iste xeito aproveita millor as forzas.
A MAI DE SAN PEDRO
Alá por terras de Parada do Sil cando se quer decir de unha persoa que é inqueda, rebuldeira, quisquillosa, egoista ou soberbia, dise da tal que “sé unha mai de San Pedro», e como xustificazón de iste curioso modismo cóntase a intresante lenda que reproduzo.
Cando a mai de San Pedro lle chegou a hora de deixar iste mundo, non se atopaba tan limpa de pecados que poidese pasar adiante das portas que garda o seu-fillo, y-El Señor mandouna o Purgatorio pra que alí deixase todol os lixos que da Terra levaba. O San Pedro deulle lástima da sua mai i-entón pediulle a El Señor que a botase fora de aquil lugar de castigo. El Señor colleu unha gran folla de berza e dándolla a San Pedro dixolle:
—Toma esta berza e bótalla a ánima de tua mai pra que se agarre a ela e sácala.
San Pedro fixo como lle ordenaran e tomando a folla alongouna o Purgatorio pra que se collese a ela a ánima da sua mai. Esta fixoo así, mais o decatarse as animiñas que estaban o arredor deron en agarrarse a ela, e a estas fóronse agarrando outras e de cada vegada se xuntaban mais, de xeito que aquil racimo de ánimas ameazaba con romper a folla. Entón a mai do San Pedro, molestada con tanta compaña, quixo sacudila de riba de sí, e o tratar de desbotalos rompeu a berza e cairon todos outra vez o Purgatorio.
PRA PROTEXER O FILLO QUE ESTÁ NO SERVIZO
No concello de Vilardevós, cando unha nai ten un fillo no servizo militar, vai a eire-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723622.xml
100
do de un manuscrito antiguo, que trata de la villa de Vivero. Propiedad del que esto escribe.
• López Ferreiro y otros historiadores confunden a dicha señora D.ª Constanza con D.ª Constanza de Castro, hija del Mariscal Pedro Pardo de Cela, inmortalizada, en unión de su esposo Fernán Ares de Saavedra, en el castillo de Villajuán —en San Martín de Pino (Cospeito-Villalba)—, y no en Foz —como dicen López Ferreiro y otros— donde falleció luchando contra las tropas reales de D. Diego López de Haro». • Puginas Históricas Gallegas. El Mariscal Pedro Pardo de Cela. La Santa Hermandad, pol-o que esto escribe; T. L.—Iste libro no se puso a la venta.
(4) O Cabildo, no Santiago de 1862, alquiló el sonoro congo Le. Molina —autor del libro Descripción del Reino de Galicia—, durante la vida de él y a otras tres personas, el Pazo de Seivane co-as «sus casas, torre, corredor, heredades bravas y mansas, árboles, huerta y Pumarega». Dito pazo, llamado boxe Casa da Torre, fue de mi señor pal, Agustín Lece o Santar, de quien en heredé muchas de las tierras que fueron do Pazo, anir’elas, a cortiba da Torre, onde esta s’ergueu.
• Guía Histórica de Mondoñedo.—Libro inédito nuevo.
(5) Duse en Mondoñedo que a noche de San Xuhán, todas las meigas d’esta comarca, do Vale da mariña, axúntanse no Montal, únanse de touciño e, mesmo dalas doce, d’acabalo de basoiras de xibarda e collidas pola mán esquerda, de duas en dúas, pasan por diante da casa do Villoés, en Rego de Cás; ruben a Infesta, beben auga na fonte d’Espiñaredo e guindanse no Xistral, onde co-as do Veladouro e outras partes, fan o repario das moscas e palgas pr’o novo ano.
(6) O Lundro, que forma a ría de Viveiro; o Masma, que rega o val de Mondoñedo e forma a ría de Foz; o Ouro, que pasa pol-o Valadouro e forma ría de Fazouro, e o Sor, que forma a ría de Santa Marta d’Ortigueira.
(7) Por escritura de 6 de Marzo do 1649, ante Tomás Sánchez de Moscoso, Domingo Ramos de Cabanas e Ana González de Ribademeira, muller do mesmo, vecinos da parroquia de Foz, venderon a Simón Díaz Gutiérrez e Saavedra, Cura de Foz, «la sexta parte enteramente del puerto y rego de Foz de la pesca y matanza de las ballenas con su armación».
(8) Las ballenas en la costa de la provincia de Mondoñedo.—Tratábase inédito nos.
(9) Fr. Antón de Guevara (1587-1645), el sonado autor de «Marco Aurelio o Relox de Príncipes», «Menosprecio de Corte», «Monte Calvario» y otras obras. No 1910 guardabase en el archivo de la Catedral, un sello en cera, de Fr. Antón.
(19) De modo e de maneira que o P. Flórez no tomo XVIII, págs. 232, da «España Sagrada», cando escribe:
«Sobre el arco de la puerta puso un espejo muy grande, que da mucha claridad a la nave».
Por cierto que Villaamil e Castro, Murguía e outros historiadores coplaron o dito polo sabido agostino.
MITTELEUROPA
(Proseguimento de Da Alemaña)
por VICENTE RISCO
II VIENA
NO TRABALLO
Erguinme cedo pra ir ao Museo Folklórico. Collin un carro eléctrico, na mesma Karolina Gasse, que me levou direito á Landongasse, por rúas barulleiras, ledas e de casas vellas as máis, con moita tenda, moito bazar, d’ésas que deixan unha impresión kalcidoscópica, confusa, mais que se lembra sempre: pecha un os ollos, e está ali.
Baixei, din co Museo, merquei a entrada e máis a guía, e rubin. Vin o dia aquil unha chea de salas. O Museo é moi bó, millor qu’o de Berlín e qu’o de Praga. Andaba collendo os meus apuntes —o falar d’estas cousas non é deste libro— acabouseme a tinta, e tiven que suspender os apuntamentos.
Entón perguntei a un dos vigiantes pol-o Prof. Haberlandt, e o vigiante encamiñoume á Kanzlei. Había ali unhas rapazas e uns homes traballando. Unha d’elas levoume a unha cámara longa e tristeira, cunha mesa longa e moitas cadeiras, coma nos Seminarios universitarios, e sete ou oito almarios, dos que algúns tiñan a dúas fías de libros e revistas en cada estante; despoixas, había dúas mesas pra traballar, ond’as fenestras, e nelas papeis, casilleiros, etc.
A rapaza entrou co-a miña carta pol-a porta santa atrás da qual traballaba o Herr Hofrat Professor Doktor Arthur Haberlandt.
Eu fiquei sentado, agardando.
Era já perto das dúas, tiña fame e o tempo pasaba.
Emprincipici por adentro a botar pestes, aldrajes, maldicións, pauliñas e todol os demos do inferno e de máis abaixo s’os houbera, contra o Prof. Haberlandt, o Museu, Viena, Mitteleuropa, o Volkskunde, a Cencia, usw. usw.
Unha rapaza de antiparras qu’entrara a traballar; decatouse da miña impacencia, sen dúbida ao reparar na cara qu’eu lle puxen, e quixome acalmar. Eu dixen que Ave
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/11572368.xml
Santísimo Corpus Christi, óllanse escudos de Noia sin a cadea.
Na capela de San Lázaro, na parede que dá ao melodia, esculpeuse no ano 1.768, asegún dí a inscrizón gravada na parte izquerda, a Arca e a pomba, pero non a cadea, sin traza de escudo (núm. 3). Por máis que o Concello o desinaba asi, cando no 6 de Abril do ano 1.794, acordaba, antre outras cousas consinadas na acta que se ergueu có gallo da visita que no mesmo día, domingo de Lázaro, fixeran «los Sres. de Justicia y Regimiento», seguindo a costume dos nosos antergos, á capela do Santo para asistir «con su Vara de Justicia» aos actos d'aquel día, o seguinte: «Se halló ésta (a capela) faltosa de algunos reparos que están mandados hacer por el Ayuntamiento en ella y su atrio y asimismo que es preciso se limpiase el Escudo de Armas de esta Villa, que tiene la citada capilla a la parte del mediodía en la pared de la capilla mayor por hallarse bastante gastadas por el temporal y su antigüedad». Ista acta aparesce asinada pol-os Rexedores D. José de Lira e Zúñiga, D. Alberto Antº Torrado e D. Alonso Fernández.
Outros escudos conescemos de feitura parescida. Pero os que temos por máis antigos dos en que xa figuran todol-os atributos, son: (1) o que tiña o altar maor da Irexa de San Martiño (ano 1.521), altar que foi substituído pol-o aitual, e o que cingue o pendón da Municipalidade (núm. 5). Iste escudo, de comenzos do século XIX, é obra do ourive noiés D. Agustin Campio de Castro.
Taes atributos son: no campo, conforme a Tradizón (para nós lénda), que quere que Noia, a vella Noela ou Novium, fose poboada, xa non por Noé, pois seria moito admitir, por un descendente próisimo seu, o escudo non leva máis que a Arca e a pomba bíblica ca póla de olivo no bico. Arrodeando cuase todo o escudo, unha cadea cos grilóns crevados na parte superior e pendurada d'ela unha meia lúa, privilexio cuio uso foi concedido polos Reises Católicos galardoando, asegún di a crónica, as fazañas dos
(1) O que ten a frontaria do poewte da capela de San Lázaro (núm. 4).
NOS antigos tercios mariños galegos, unha das cales é a que se refire así:
Nos comenzos do ano 1.248, reinando Fernando III o Santo, durante o cerco de Sevilla pol-as súas ostes, a frota de Ramón Bonifaz isolou o castelo de Triana ca plaza, rumpendo ao efecto unha ponte de barcas reforzada con fortes cadeas, o que detreminou que no mes de San Martiño do mesmo ano, o sarraceno fixese entrega das chaves de Sevilla ao cristián.
Formaba parte da frota valentes mareantes de Noia, sendo a súa seizón a primeira que, ao mando do capitán Payo Gómez Chariño, de Pontevedra, arremeteu contra a ponte. Eiquí o orixe d'este atributo do escudo; os nosos bravos mariños rompendo a cadea que cal barreira infranqueable puxera o poderio ainda puxante da meja lúa.
D. Armando Cotarelo e Valledor no discurso adicado a Payo Gómez Chariño, «Almirante e poeta», o 7 de Abril do 1929, ante a Real Academia Española na súa rezeizón como membro da Seizón da lingoa galega, dempois de sinalar a predileizón que San Fernando tiña pol os galegos por habérese él criado en Galiza e ter ben conecidos seus homes, e canto do seu esforzo e sabencia poidia agardar, aproveitados nas conquistas andaluzas, na de Sevilla especialmente, que tivo para os galegos «aspecio de verdadera cruzada», di, con referencia ao feito relatado: «La tradición adjudica a Payo Gómez una de las más gloriosas hazañas de la conquista... Quiérese que sus bajeles intervi-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723624.xml
tes, e sabermos nadar e gardal-a roupa. Moi ben ademirarmos e estudarmos aos alemás, mais non tanto amén que se nos derrame a misa.
Nós, os galegos, pouca culpabilidade temos n-isto. O germanismo vennos, como todo, imposto de Madrí. Asi e todo, hai pra elo unha disposición doada no noso carante: o castelán culto e semiculto —o hespañol en geral, porque isto acontécelle tamén aos cataláns— vive preocupado do que do seu país poidan pensar «en el Extranjero»; «el Extranjero» é unha verba mágica na Hespaña, que resume canto de máis excelente e ademirábele poder sair dos miolos ou das maus dos homes, o modelo impecábele que compre imitar. Nós, os galegos temol-a mesma preocupación, non já respecto do Extrangeiro, senón de todo o que sexa forasteiro, de todo o que non sexa noso. D'eiquí qu'esleamos dispostos a acoller todo o alemán, e moito mais se nos ven de Madri, agionllados e cos brazos abertos.
Pois ben, compre reaicionar contra d'isto. S'en Madri queren serguir en postura servil co-a Alemaña, ala iles. Mais ao menos nós, ceibémonos. Se temos efeitivamente moito que deprender do estrangeiro, que non sexa somentes d'Alemaña. Galiza tivo ligame tradicional co-a cultura francesa, pois precuremos de novo ise ligame. Temos afinidades de raza con pobos da Gran Bretaña, pois precuremos tamén a cultura ingresa. Non sexamos escrusivistas, com'os de Madri, que c'un soilo santo non se vai ao ceo. Recibamos influenzas diversas, que canto máis diversas, mais ceibes quedaremos nós. Escoitemos mestres de diversos métodos, de diversas opiniós, de diversos principios, e será o modo de podelos contrastar os ús cos outros, de coller o millor de cada un, d'alargal-o noso hourizonte, comparar, discernir, e non casarnos co primeiro que chega. E cando teñamos qu'acudir aos alemás, que por forza terá que ser moitas veces, vayámolos precurar direitamente, e non nas selecciós e nas traduciós que nos dean feitas adrí. Leámolos a-alemán, ou en traducións por nós, e non na Revista de Occidente. Lembremos o episodio de Sanz del Rio, que trouxo d'Alemaña o Kraussismo, e
NÓS
os máis dos hespañoles coidaron que non había n Alemaña máis filosofía qu'a Kraussista, ou polo menos qu'o Kraussismo era n-Alemaña a última palabra da cencia, cand'en realidade tivo antr'os alemás escasísema importancia. Lembramos que nos comezos d'iste século boubo acontecer o mesmo co neokantismo da escola de Marburgo, e que se nos descoidamos, agora mesmo fannos igual co a fenomenología de Husserl. Compre andar con ollo; cencia alemáa, ben, mais xiquera que non nol-a dean peneirada, que veña engebre, atal coma é, que já nós arredaremos pola nosa conta o grao do coaño.
Praiticamente, coido qu'o noso comportamento coa cencia alemáa poidera ser iste: estudala inteira, integra, adonarse d'ela nos seus principios —en todol-os seus principios— e máis nos seus métodos, dos seus intringulis e dos seus trucos, e despois, seguindo ao corrente d'ela, reducila aos seus justos lindeiros, e facer o qu'iles fan: aproveitarmol-os seus traballos, sen cital-os de máis, senón co-a prudenza e picardía, mais coma documentación que coma autoridade; non collermos o qu'iles fan coma cousa feita e definitiva, senón repetila e millorala, superala sempre. Eu asegúrovos que é doado.
En fin, que non hai que tratala coma un ídolo, coma unha Pantasma impoñente e insuperábele, senón coma obra de homes de moito talento, moi apricados, moi traballadores e moi ben muni.ios de meios pra o estudo, mais homes ao fin, homes cama nós.
NA VIENA ELEGANTE
Ao surtir do Mhseu, já ben tarde, viñen pol a Landongasse e doblei pol-a Skodagasse que sai d'esguello cara a Alserstrasse. Gran rúa ampla, onde atopei un restaurant pra jantar. Había espellos elépticos bisclados sobr'un fondo de cretona ramexada e froleada, manteis a cadros azúes e servizo de prata. Bah! Inda menos mal Rührei (ovos revoltos con jamón) hainos a calquera hora.
A rúa é longa e de súpeto, de que se chega ao Landesgerich (un tribunal) faise moimental. Aparez primeiro, á man esquerda, o edi.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723626.xml
mellando todas enloitadas, e achegábanse a min homildosas e suplicantes, dicindo cousas qu'eu non comprendía, n-un que me pareceu un idioma raro, coma se fora unha sorte d'alemán derramado —eu non sei s'aquilo era alemán ou era cheko, ou era yidisch— e chamándome Doutor...
Pasei por diante d'una Sinagoga, con iscripción hebrea, e na porta, os cultos anunciados n alemán.
Despois vin unha libreria judía. Había libros n-hebreu, literatura semítica: historia, novela, contos, poesías, un Catecismo do Talmud. Puchas e estolas para os rabinos, condieiros de sete brazos, adornados co doble triángulo, ou exalfa salomónica. Todo vello, grasento; pocirento.
Aquelo daba unha sensación que, embora fase porca e triste, asemellábase á da Alte Synagoge de Praga. Era a sensación de semitismo: unha gran decadenza ocultando un imenso poder; unha gran miseria escondendo ríos e lagos d'ouro; un gran pasao acochando un tremendo misterio. Volvera atopar a Israel na sua salsa, o Israel internacional e engebro.
Teñamos unha lembranza pra D. Benito Fernández Alonso, o galego que foi bon amigo d'Israel, o estudante da aljamía dos sepharditas da Europa oriental. Quen mo dera diante d'esta libreria talmúdica, da que seguramente podería descifrar moitos segredos. Il non deixaría de procurar a istes rabinos, pra parolar co lles da Mischna e da Thora, do alefato sagrado e
Volvin moi canso cear n-un restaurant da Rarolinengasse, onde me deron unha carne con salsa e cebola moi latina.
UN DÍA ENRABECHADO
Hai días fastos e nefastos. Isto já o sabían os antigos, que pol o que vou vendo, sabían todal-as cousas, e se non tiñan os cachivaches do progreso de que nós nos gabamos, se cadra é porque comprendían que non servían pra cousa boa. Hai un texto de Séneca no que dí que os inventos son cousa propia de viles escravos; foi n-isto profeta, coma cando dixo aquelo de que non sería Thule a última terra do mundo.
Pois ben, aquil novo día amañeceume de man armada contra mín.
Emprincipiei por erguerme tarde, o qual, cando un está na casa é o máis gostoso, mais cand'un anda de viage é unha contra.
Despois tiven que facer unha das cousas que pior saben: cubrir a Ammeldung pra a Policía. Tiña que cobrila e ademáis levala, co pase, sofrir as perguntas que me fixeran, demorar o que tiveran por ben de me facer agardar, etc. etc. Conque, despóis d'enviar o café, o pan e máis a manteiga, armeime de pacencia, senteime á mesa, collin o papeliño, e fun enchendo as casillas. A aquela hora tiñalle eu unha xenreira á Policía, como lle poida ter o máis teimoso revolucionario. Querse dicir que pasei unha meia hora d'anarquismo radical. As ideas son ás veces apropiadas ás situacións. Mais coma por fin, eu non teño entranas d'anarquista d'acción, pois cubrin a Ammeldung deica o cabo.
N-istes días que lle veñen a un tortos, sintese —eu teñoo sintido moitas veces— a presenza d'algo estrano dend'o cima da fronte ata o entrecello, unha cousa moura que se pón alí, negra sombra, mala idea, ou pequeno tardo invisíbel que nonos deixa acougar. Ás veces é coma un puño, incrustado nos miolos, duro, pesado e sombrizo, que dende eli bota á sua negrura por riba d'un anaco da nosa vida. Debe ser cousa do demo, cecáis un elemental artificial, criado por nós mesmos, se cadra, un pecado oculto que se nos sube á cabeza, ou un nó que se nos forma nos pensamentos, ou unha ferida, ou pol-o menos un golpe astral que nos zorrega un nemigo mais ou menos bruxo, un trauma parapsicolóxico ou metapsíquico. O caso é que de qu'aquelo ven deica que se vai, non lle sai a un nada a dereitas.
Esta vez menos mal: cando saía coa Ammeldung na man, papel que como se sabe, hai que repetir tres veces, no recibidor atopei unha criada que me dixo que se me non quería molestar, que iles mesmos levarían a Ammeldung e o pase á Policía. Naturalmente, coa gana que tiña eu de lles ver os fociños aos polizontes, dixen aixiña que sí, pousci os papeis na gran mesa de mármore,
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/115723619.xml
NÓS
4.202 eran pecheiros ou vilaos i-os domais, fidalgos.
SEÑORÍOS XURISDICIONÁS
A Mitra tiña seis mil vasallos, pouco mais ou menos, e xurisdición cevil e crimiñal en Mondañedo, Vilamor, Viloalle, San Martiño dos Picos, Cabarcos, Reinante, San Miguel, metá de Benquerencia, San Cosmede, Villaronte, San Martiño de Mondañedo, Foz, Fazonro, Nois, Curdido, Cangas, Burela Rua, a Rigueira —onde había «muchos puercos brauos»—, Castelo, San Cebrián, Sumoas, Salgadelos, Bares e Mogor, Grallal, Landrobe, Santa María Maior, Cesuras, Sadónigas, Bretoña, a Guardia, Fonmiña, Ribeiras de Miranda, Villaformán, Sante, Labrada Sexeris, San Martiño de Corbelle, San Simón, couto de Oleiros, monte do Xistral, Ribeiras de Lea, San Xorxe do Cadramón, o Pereiro, couto de Muras, couto de Aldixe, Villacampa i-o Valadouro.
ECCRIBANÍAS
Tiña a Dinidá piscopal as seguintes escribanías:
A da Audencia do Provisor, que valía 1.000 maravedís, ia do Alcalde maior, 8.000.
Os escribaos estaban obrigados a facer de valde as escrituras e contratos do Bispo e da Mesa piscopal, io que o «Provisor y Alcalde mayor hiciere de su oficio o a petición del fiscal».
A escribanía do couto de San Martiño de Mondañedo, que rentaba 800 maravedís, ia de Candrove, 600; a de Bares e Mogor, 500; a do Castro Douro, 2.500; a da Terrachá, 850; a de Nois e Cordido, 750; a de Grallal, 200; a de Costas de Monte, 400; a de Bretoña, 750; a do couto de Villarente, 1.200; a do calendario de San Cebrián, 500; a de Ribeiras de Sante, 900; a de San Cosmede, 400; a de Costezuelo, 300; a do couto de Muras, 400; a do couto de Cabanos, 300; a do Val de Lorenzana —que levaba on foro Maior Garcia Rey, en 306; a do couto de Oleiros, 250; a do coto de Aldixe, 250; a de Castromayor, 170; a de Ritosto, 200; ia das Ribeiras de Miranda, 8.000.
XANTARES
Os xantares da Dinidá piscopal eran:
Argomoso, Léndin, Santiago de Foz, Bretoña, Riotorto i-Aldulfe, Couxela, Villaosende, San Miguel de Reinante, Curros, Santa Cecilia, Benquerencia, Vilamor, San Cosmede, Santo Andrés de Masma, Seoane de Villaoriente, San Martiño de Mondoñedo, Santo Tomé e Recaré; Montouto, Budián, Fanoy, Fayanes, Quende e Aldixe.
O XISTRAL (5)
En ver bo o monte do Xistral, que se atopa no concello de Muras érguese a 1.037 metros sobor nivel do mare, di o libro:
«El buen monte del Sistral del cual nace qua.ro ríos (6) caudalosos; y es muy visitado de franceses y del llevá muchas diferencias de yerbas».
OS CERVOS
Nas longas fragas de Rua, do actual concello de Cervo, había estonces —e ainda se ven algún— fatos de cervos.
Dise no libro:
«En Rua ay muchos venados como parece por una información qe se hizo contra los vss della qe en quince días mataron cinquta venados».
LOITOSAS I-ADVENTADIZOS
Por razón de loitosa, o Bispo, cando se finaba alguna dinidade, cobraba a mellor cabalgadura do defunto; «y si no la tiene ha de pagar dos marcos de plata, y el canonigo un marco y el racionero medio marco y otros clerigos del obispado pagan la cabalgadura y la mejor ropa de las que tienen y de cada cosa de sus bienes muebles una de las mejores».
Pro nos arcedianatos, os arcediaos cobraban a loitosa. Os xueces do Bispo, inda que fosea fidalgos, cobrábaselles a cabalgadura.
A renda dos adventadizos consistía no gado que non tiña dono e nas cousas que «dan al traves de la mar aunque sea una».
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/af/afc7/afc7bce6-3874-4f60-885d-eb6b73c488d2/11572363.xml
BOLETIN MENSUAL DA CULTURA GALEGA
Ano XVII ★ Ourense Maio-Xunio de 1935 ★ Núm. 137-38
PAISAXE SIN HISTORIA
Era un ár novo,
virxe de pulmón.
Un novo mar,
virxe de náufragos.
Rosas sin estrear.
Vento sin azas.
Luz sin prumax.
Camiño sin rodeiras,
A morte inda non nascera.
Espello sin lembranzas.
¡Qué tristura máis fonda en todal-as cousas!
¿Cándo chegará a man do home?
Lois V. F. PIMENTEL.