Risco, Vicente
1884 - 1963
Cargando...
1
Artículos
As águias do Imperio i-a Barca Apostólica
por Otero Pedrayo, Ramón
Ano XII Num. 79 (1930); p 131-134
Estampas compostelanas : a Duquesa de Chevreuse en Santiago
por Filgueira Valverde, Xosé
Ano XII Num. 79 (1930); p 135-137
Materiales de prehistoria galega : os machados de talón de Noalla
por Bouza-Brey, Fermín
Ano XII Num. 79 (1930); p 138-139
Os homes, os feitos, as verbas
Ano XII Num. 79 (1930); p 145-149
Páginas
Número publicación
Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Nós - Ano XII Num. 79 (25/07/1930)
Ano XII Num. 79
| Título | Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Nós - Ano XII Num. 79 (25/07/1930) |
| Idioma | Gallego |
| Notas |
Reproducción electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009 |
| Tipo de publicación | Revistas |
| Otros autores | Sociedad Gallega de Publicaciones |
Formatos de descarga
Exportar
Descubre más en:
¿Quién participó?
¿Qué materias trata?
56114575-4654-41f7-b26e-a6f65f9c6afe
¿Qué instituciones aparecen?
¿Qué otras publicaciones hablan de estos organismos?
¿Qué lugares se nombran?
-
Vigo
-
Pontevedra
-
Ourense
Ejemplares físicos
| Biblioteca de Galicia |
Signatura: PUBLIC. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Nós - Ano XII Num. 79 (25/07/1930) Formato ePub Versión PDF |
Tanto la transcripción de los textos (OCR) como la identificación de las entidades mostradas se han realizado mediante inteligencia artificial. El resultado puede contener errores acumulados en ambos procesos; conviene verificarlo contra el facsímil original. Más información[aquí].
https://biblioteca.galiciana.gal/es/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157113&posicion=25
https://biblioteca.galiciana.gal/es/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157113&posicion=1
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711326.xml
merovinxeo ou carolinxio «teñen por característica a fisonomía forte é o mesmo tempo de pouco espesor como talladas n'unha folla de pedra». D'unha gran suxestión e sinxéleza. Figura como mais vella a merovinxia de Plourivo que perdeu os brazos.
Megalitos cristianizados
Un ditoso símbolo: o menhir frolecido en crus. Hai moitos. O de Stival amostra pra Castelao unha influeza directa dos monxes celtas.
Cruceiros
Non'os hai románicos. Comezaron no XV e hai moitos do XVI e mais do XVII. Seguense facendo dende a grande door da peste no principio do XVII. Grande variedade arquitetónica e iconográfica que Castelao recolle amorosamente deteñéndose n'ises detalles que indican eles soilos a figura estética, a disposición interior da yalma do pobo.
Cruceiros púlpitos
O mais importante o de Pleubian do XV. A idea do cruceiro chama a da predicazón. Dos cruceiros púlpitos pásase ás grandes composicións características da Bretaña que son:
Os calvarios
Os mais d'eles dominados pol-as cruces chamadas da peste. O autor crasificaos i-estuda detidamente seis grandes calvarios perseguindo na moitedume das figuras os temas orixinais i-o sentido das composicións.
Apesar de ter saido fai poucos días sabemos algo do grande intrés con que vai sendo acollida na Galiza a obra derradeira de Castelao. Proba do qu'ela siñifica e tamén da crecedeira sensibilidade da concencia galega.
UN LIBRO de KINSLEY PORTER.
O sonado autor de «O camiño de Santiago» publica agora en castelán seu libro encol da «Escultura románica en España» en edición ademirabre de arte e luxo— a primeira d'unha serie que non terá parexa na bibliografía española—obra do editor Gili, xa mais que editor artista namorado da arte de vestir dinamente os bós libros.
Ainda non podemos dar idea completa da obra chegada fai poucas horas ás nosas mans. Si na feitura non atopamos apenas algo que se lle semelle na bibliografía his-
NÓS
pánica pouco podemos adiantar da tésis. Por primeira vez rastrexasen os orixes da escultura románica, en total as terras e con total-as relacións posíbeis, cunha fina erudición de primeira man, calcada, documentada, d'isas que inspiran chea confianza. O autor viu total-as obras, e soupo enlazalas c'a arte dos marfins e das miniaturas, estima total as bibliografías locais e non desdeña un chisco na composición, presentada cunha parquedade das cousas que aspiran a sere definitivas. Como cumio d'una loita esgrevia e longa pola eispresión presenta o Pórtico de Mateu, indiscutíbel e soberana insua da escultura románica e primeiro paso da gótica. A maior porción dos dous grandes volumes está adicada ás ilustracións de fotos estupendas. Endexamais ollamos tan viventes os Apóstolos e o Sant-Iago da Groria. Un libro dos que de verdade se precisan na Galiza.
CERÁMICA PORTUENSE, por Pedro Vitorino, Edições Apolino Guya, Portugal, MCMXXX.
Este suxestivo volume forma nos «Estudos nacionais sob a égide do Instituto de Coimbra». O primeiro volume d'una magnífica serie de publicacións qu'a xuzgar polo plan será un índice completo e rematado da historia, arqueoloxía, e bibliografía i arte da terra irmán. Agardamos con impaciencia o volume encol dos «Pelourinhos portugueses» o que seguirán outros—escollemos os títulos á vontade—: «Ría de Aveiro», «Poesía amorosa do povo português», «Conventos do Porto», «O Tejo e as suas lezirias desde Estrabão aos tempos modernos», «O jardín em Portugal», «Arte ornamental de Briteiros», «O povo de Moçambique». Seria preciso citar toda a colecção projetada e confiada a competentes especialistas e esquirtores donos do espírito dos temas encarregados a iles.
Certamente iste primeiro volume franquea dinamente a publicazón. Despoixa do proemio onde s'indica o estado do estudo da cerámica portuense, colecções e museos, o autor trata eruditamente as fábricas dende o século dazaoito con grande riqueza documental e caracterización artística de cada unha. Inda qu'o autor, modestamente diga que fai somentes un ensaio o livro contén notas e suxerencias d'abondo pra sentir un fermoso aspeito da arte lusitana co acompañamento pro amador e pro técnico de preciosas ilustrações e marcas de fábrica.
Nosa admiración pra a empresa que tan belamente s'iniza.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711317.xml
NÓS
de Inglaterra lle enviara por man da Duquesa. O que mandaba ponderábase en mais de 30.000 escudos, era todo «de cosas de olor, las mas de ellas guarnecidas en oro y ricamente labradas». (1)
CABO.—É esto canto sabemos da estancia da Duquesa en Compostela. Non temos cartas nin relacións que nos digan o que pensou da cortesana a nosa cidade santa. Entraría, como en Madrid «muy bizarra, despechugada, desenfadada y mirando a los que caminaban delante y a los lados». Comentaríase moito tempo a loira fermosura de aquela estrana muller «de muy buen arte y de grande desahogo» que xogaba a pelota como
un mozo e facía dormir no seu cabán, con espanto das xentes, a un dos criados franceses que a acompañaban dende París. (2)
E ela? Que idea levaría a sua «inquietud francesa» da soma branda e repousada da nosa Catedral? A este inquérito compre que responda no seu nome Otero Pedrayo, fondo catador das ideas francesas do XVIII, que moitas vegadas, na solaina fresqueira do pazo de Trasalba terá lido as páxinas de Cousin e de Vassoir, ou cicais aquela famosa novela que de rapaces nos fixo coidar nas intrigas da corte de Luís XIII.
XOSÉ FILGUEIRA VALVERDE
(1) e (2).—«Cartas» citadas.
MEUS CABALOS
Ó trote, ó trote, cabalos, meus cabalos ardesfos;
ó trote pol-a encañada,
pol-os curutos altivos,
pol-as taciturnas gándaras.
Ó trote, ó trote, que zoa
por cómaros e valgadas,
no vento que leva fogo
fundindo o eco nas almas,
o clarín dos adalides
convocando pra batalla.
Ó trote, ó trote, voade,
meus cabalos ardesfos,
ideas transfiguradas
en aéreos hipogrifos.
A galope, meus cabalos,
os de com’o vento brio.
A galope, que ja ondean
alá nos cumes esquivos
os críns alados de lume
dos meus cabalos invictos.
ROBERTO BLANCO TORRES
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711315.xml
A DUQUESA DE CHEVREUSE EN SANTIAGO
1638.—Na sede de Compostela, o Arcebispo Spinola, un Prelado «in pártibus» que vive encadeirado nos consellos da corte. No arte, mestres de obras, fillos dos mazoneiros de Trasmiera, que preparan o pulo das grandes fervenzas barrocas. Van gabear os emparrados pol-as colunas culebriñadas, as pomas non se enristran aínda a carón das portaladas; non chegou de Roma o coengo Vega e Verdugo. Santiago non é xa o cabo dos camiños do mundo. Calou o trono do labro das moitedumes. Fai anos que o esmoleiro non deixa anotacións nos rexistros da Catedral. As grandes figuras de Europa andan moi lonxe dos vieiros dos peleriños; si acaso algunha que non ven, senón que pasa, camiño das Indias ou de Inglaterra, e se demora uns días, ben aloxada, detida pol-a sona fidalga e levítica da vila, como esta cortesán, María de Rohan Montbazón que dá pretexto á levián estampa de noxe.
da Raíña Ana Richelieu a desterra, sae de París con dous criados, e topa en España a mais interesada e ampria cortesía ó atravesal-a pra percurar na corte de Inglaterra o achego da sangue e da amizdade.
A DUQUESA EN MADRID.—A España do XVII está enteira nas cartas dos Xesuítas. O P. Sebastián González escribe en 6 de Nadal de 1637: «La Duquesa de Chumbrosa, mujer del hermano del Duque de Guisa entró aquí el domingo 6. Saliola a recibir la Marquesa de Mirabel y su hijo y nuera hasta Barajas. Los señores la salieron a recibir mas allá de la puerta de Alcalá; concurrió toda la corte y el acompañamiento fué lucidisimo». As cartas (1), como as «Noticias de Madrid» (2), están cheas de alusións a esta muller a quen raramente acertan co nome. A Cariñán resultaba moi antipática e esta rival levaba toda a popularidade. Retratóuna D. Diego Velázquez, fixéronselle grandes festas: monterías no Pardo, sortija, touros tramoya e máscaras no Buen Retiro. Encelouse a Cariñán pretendeu que fose detrás de ela, discutiulle o posto nos balcóns, ameazou «romper con España». Pero a política española cultivaba a Chevreuse «porque tiene entendimiento y agrado y la otra no», e a sua vinda foi estimada como «si hubiesemos ganado y toma-
ELA.—Fixo a sua biografía Víctor Cousin, un diplomático da filosofía (1) Filla do Duque Hércules de Rohan, odo sitio de Amiens, nacera en 1600 e casara sucesivamente con Carlos D'Albert, Condestábel e Duque de Luynes (1677) e á sua morte con Claudio de Lorena, Duque de Chevreuse, irmán do de Guisa (1622). Tivera amores co Conde de Moret, con Holland, Chateauneuf, Chalais, Carlos IV de Lorena, o Marqués de Laigues... Ambicións, xogos de amor e política, un fino esprito de suxestións ó servicio
(1).—«Cartas de algunos padres de la Compañía de Jesús sobre sucesos de la monarquía».—T. XIV del «Memorial histórico español» da Real Academia de Historia.—Cartas número LXVIII a XCII. Diversos lugares.
(2).—«Noticias de Madrid» folios 112, 113, 118, 127, etc.
(1).—Víctor Cousin—«Madame de Chevreuse», 1862.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/11571135.xml
Museo de Morlaix
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711322.xml
NÓS
142
sadas, con montes de pantesía. E na estación de Miranda, despídome d'esta terra almorzando café con leite.
3. O PAIS BASCO.
En Vitoria vin as primeiras boinas. Os bascos impuñeron ao mundo esta coberteira. A boina é eiquí ond'está no seu sitio: fíxos marcéutica sumamente estrana que rañaba a peleja do pescozo... E aínda tíven o valor de pór o cuello e a cravata. Difizle práitica de Hatha-Yoga qu'eu tanto teño ademirado n-ises señores que viajan de cuello almidonado, e ainda durmen co-il posto, aparecendo â maña c'unha raia negra pol-o borde, amalgama de sudor e carbón. Esta ascética familiaridade co almidón pasmoume sempre, e faime lembrai-es preceptos d'aquil japonés que al-
Tipos de casas bascas antigas en Fuenterrabía
pra tapar estas testas bascas de carrolo alemán. Mais lévanse en Galiza, en Portugal, en Cataluña, en París, en Berlín. As mulleres lévana en todos lados, e estalles ben; dí moito co vestído moderno, e ás rapazas novas d'andar solto e movido, estalles pinteda.
En Vitoria vin as primeiras casas bascas, misturadas con chalets e con palacetes barrocos ou de confitería. Eiquí encomenza Europa.
Entón, pra ensaial-o robinsonismo da gran cidade—por que a gran cidade é propiamente a Jungle con toda a sua fauna—fixen unha cousa heróica: fun ao común, e laveime co-aquela auga aceitosa e espesa do tren, que cheira a carbón de pedra e á química sospeitosa dos desenfeitantes e dos enjabós líquido metidos n-unha esfera de vidro. Esta vegada, o enjabón era granulado com'a magnesia das purgas, se non desfaguía ben nas maus, e deixaba n-elas unha sorte d'area far-
midonaba a camisa toda, e apertaba a non poder mais o cinto e mais os tirantes, pra estar de cote alerta pra o traballo. En serio: poida ser qu'iste tromento físeco seña bó pra manter esperta a concencia vigiante, e qu'a comodidade e floxedade da roupa favoreza pol-a contra a divagación e a dispersión da concencia. N-efeito: os pobos europeos, almidoados encinchados, entirantados, son activistas; namentras qu'os pobos orientais, de vestimentas folgadas e flotantes, son contemplativos. Os fakires da India, pra concentral-o pensamento, precuran posicións forzadas do corpo, de verdadeiro contorsionismo. Compre que non esquezamos iste enseño.
Unha chaira con montes no fondo; nes montes, neve; na chaira, eirejas. O bravo monte Aralar, as Tres Hermanas, a frábica de cemento Cangrejo, Alsasua, pobo pequeno con casas bascas, onde baixan as navarras e fico só; Zumárraga; Ormaiztegui, un mique-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/11571132.xml
BOLETÍN MENSUAL da CULTURA GALEGA
Direitor Literario Vicente Risco Direitor Artístico Alfonso R. Castelao
Adeministrador ANXEL CASAL
DIREICIÓN E REDAUCIÓN: ADEMINISTRACIÓN: Sto. Domingo, 47 —OURENSE —A CRUÑA
ABONAMENTO NOTA
Doce números, na Península 6'00 pesetas. Fora da Península 8'00 » Númaro solto 0'70 »
Este boletín non publicará mais orixinas que as que foran directamente solicitados pol-a Direición. Tampouco se fai solidario das ideas n-eles emitidas, a non ser dos que por non iren rubrados, enténdense que son da Redaución.
Os pagos son adiantados e os gastos de xiro de conta dos suscritores
SUMARIO
Trova das sete naos, por Bouza Brey. Sant'Iago na Bretaña, por CASTELAO. Pancho de Rábade, por ALVARO DAS CASAS. As Aguias do Imperio i-a Barca Apostólica, por RAMÓN OTERO PEDRAYO. Estampas Composteláns.—A Duquesa de Chevreuse en Santiago, por Xosk FILGUEIRA VALVERDE. Meus Cabalos, por ROBERTO BLANCO TORRES. Materiaes de Prehistoria Galega.—Os Machados de Talón de Noalla, por Bouza Brey. Da Alemaña —I— A viage, por VICENTE RISCO. Gorigori do tempo, por FERNANDEZ MAZAS. Pesos de réde e chumbeiras (ilustración), por Tenente AFONSO DO PAÇO. Os homes, os feitos as verbas, POL-A REDAUCION.
Reloxería ZENITH MAQUINAS PARLANTES, DISCOS AGULLAS e ACCESORIOS
M. CALVIÑO - Ourense
Vicente Risco Abogado
Santo Domingo, 47-2º Ourense
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711327.xml
NÓS
CUADERNO DEL OJO SIN SUEÑO, Poemas, Cuaderno de CARTEL, Montevideo, por JULIO SIGUENZA.
SIGUENZA aló na América, en chea palpitazón latina lembra a Galiza é atende ó novo vivir galego. Sigüenza n'iste libro de poemas modernos é o artista sinceiro, o home abraiado pol o pesadel o do vivir universal, cósmico, que sabe poñer nos versos unha gravidez ainda visibre nos mais lixeiros versos.
EL PÁJARO QUE VINO DE LA NOCHE por J. C. DA CUNHA DORRI, Editorial Albatros, Montevideo.
Tema de noite e de mar, cruzados por azas angustiosas, vibra nos poemas d'iste libro cheo d'esprito atrántico e indicio d'un sentido do mundo que fará do autor un outo poeta cando deixe de lado certos manierismos de escola. Algús versos soberbios. E d'abondo, pra un libro de poemas n'iste tempo noso.
GIRIAS MILITARES PORTUGUESAS IV, GIRIAS DA ESCOLA MILITAR. Separata do IV núm. do vol. I de A LINGOA PORTUGUESA, pol-o Tenente AFONSO DO PAÇO.
O autor segue a serie das «Girias militares» (xa publicadas as de Malte, da Caserna e do Colegio Militar), co iste curioso feixe de palabras e frases empregadas pol-os alunos da Escola Militar, cheas de graza, expresión e intención como cousa d'unha intelixente e leda mocidade. Un pequeno vocabulario de grande intrés filolóxico (como de filoloxía vivente, na sua arbitrariedade eispresiva.
REVISTAS
BOLETIN DE LA SOCIEDAD CASTELLONENSE DE CULTURA, Cuaderno II, 1930.
SUMARIO: «Los Benigaslón de Uxó» por J. Ribera. «Indice del archivo municipal de Peñíscola», por J. J. Febrer. «Cançó de l'horta», por B. Artola. «Nano si jagants», por J. Pascual Tirado. «El castillo de Onda y sus cartas-pueblas», por A. Sánchez Gozalbo. «Un bando de policía rural en el s. XVII», por Honorio García. «Moros y cristianos», por Faustino D. Gazulla. «Exposición morellana de arte», por M. Milián.
—«El Libre de Privilegio de Cati» (continuación), por Joan Puig. Notas bibliográficas.
O sabio prof. D. J. Rivera identifica algús persoaxes da xente do Benigaslón do val de Uxo. No arquivo de Peñíscola índice de pergameos (d'ela a carta-puebla) cuadernos (de pergameo e papel) e libros de actas. «Nanos e jagants» lindo i-espresivo cadriño do corpus castellonense. Estudo da conquista de Onda pol-o Cid e por Xaime I que dá o castelo á sua dona D.ª Violante, e a repoboazón con cristiás despois da revolta dos mouros. «Moros y cristianos» traballo encol da fronteira na outra Edade Media apoiado en fontes árabes, do vivir de loita en tales terreos. Na exposición morellana figuran crismeiras, copóns e cálices, algús debido o artista Xohan Santalínea (s. XV).
REVISTA OCCITANA, Madrid, Marzal do 1930, Número I.
APARESCE ista revista trimestral pra divulgación literaria e filolóxica da língua d'oc, pol-a publicación de textos variedás dialeitaes i obras dos mais sonados autores. Poemas de Perbosc, o poeta do Languedoc, o sonado «A Deu siau turons» de Bonaventura Aribau, unha erudita opinión da Eufemia Llorente pol-a unificación dos falares de oc sobr'a base do catalán medieval e da lingua dos trovadores, e outros orixinais de gran intrés, compretan o primeiro número d'ista fidalga publicación a que desexamos forte vida.
PORTUCALE, volume 3 núm. 14, Marzo-Abril do 1930, Porto.
SUMARIO: David Lopes «A ilha dos amores» num conto oriental árabe. — Fausto Guedes Teixeira: «A uma alma triste» (versos). — João da Silva Correia «A Rima e a sua acção lingüística, literária e ideológica». — José Pereira: o pintor João Vaz (escultura). — Alfredo Cândido «Páxina humorística». — Vila-Moura «Lembranças de Antonio Nobre». — Ecequiel de Campos «O Problema da Electricidade». — Redacción: Sete cartas de João de Deus». — Ernesto Soares «Varia». — Bibliografía — Novidades. — Vida académica. — Leilões de Livros. — Res et verba.
A ÁGUIA, Orgao da Renascença portuguesa-4.ª serie, núm. 12, Porto
SUMARIO: Antonio Sérgio: «O problema da cultura». — Raul Brandão: «Rústica». — Leonardo Coimbra: «Carta prólogo da edi-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711321.xml
NÓS
moitos arbres, mais dos qu'eu pensaba qu'habería. Todos difrentes dos nosos. Todo esta verde, d'outro verde, un verde novo, un pouco ordinario, un pouco primario, de mal pintor baixo do sol nacente.
Non, non vaiades pensar que vou falar do romanceiro, nen xiquera de Menendez Pidal Os arbres istes son arbres procesionarios: com'o betula fidelis do noso roteiro lucense cara Teixido, van eiquí dúas ringleiras de chopos en procesión ao longo das estradas. E todol-cs demais arbres tamén están en ringleira, en formación, non sei se militar ou eclesiástica, cu as duas cousas. Están en forma, coma contan que din os sportístas, e com'aconsella ao home moderno o Conde Keysenling. Mais eiquí semella qu'a lei creba: estando com'están en forma, coma é que non logran conquerir-a peisage ¿Coma é que deixan que truníe por riba de todo, e por pouco que se vexa arestora, a terra núa, crara, esbrancuxada e pceirenta, ferída de regueiros secos? En troques, os nosos arbres, andan cada un por onde pode, ou por ond'o deixan medrar, e asi e todo, saben trunfar dos moitos nemigos que teñen: os donos dos predios colindantes, o Concello d'Ourense, etc., e apesares de todol-os despoboadores forestales hoxe á orde do día, imprñen á peisage o seu verde e a sua sombra. E eiquí, non. E mais, non sei s'eiquí nas vilas layaráns'os vacios de qu'os arbres ll'enchen de veimes as casas.
Pode que digades qu'aquela lei do mundo moderno refírese aos homes, e os arbres non son homes. Mail-os homes son arbres: o home, por afora estauta—supoño que ha placer o helenismo d'iste geito d'espresal-a natureza humán—garda por adentro a esencia vegetal no arbre da vida das veas e das arterias. Segredo qu'arestora non podo esplanar, nen tan siquera as derivacións éticas d'esta verdade.
O qu'agora importa é qu'entrándome polos buratos do narís—unha das feestras do pasillo do wagón vai aberta, convén decilo pra que vos lembredes qu'ides comigo no tren—iste airiño que non é da miña terra, o prana de Castela, estimúlame exáltame com'unha infusión de vida. E'o airiño frio e fino da amañecida, que ven de pegarse n'esia terra dura e n-iste verde mozo e tenro. Embebédame un pouco, e o curazón emprincipia a bater un canto á Castela allea e estrana, en moito nemiga, de cote rexa, mais dura que
141
forte, mais inteira que grande, anque sempre grande e forte e impoñente e soberbia. Compréndese ben qu'os homes d'esta terra domeñaran... aos que nos deixamos domeñar.
Já outra vez erguín eu un canto a Castela, aló en terras de Salamanca. Tiven ali enveja da austeridade ríspita d'istes campos, e layéime, pol-o noso ben, de qu'a terra galega fora tan fermosa, e a gente tan doada pra os estranos. E lembrei ainda agora os versos de Llobet:
«Castilla, madre Castilla, á los extraños extraña...»
E non Galiza que é pra quen garda o meirande agarimo. Castela, pechada en si mesma refractaria ao alleo, soupo por isto mesmo imporse a todos. Galiza, a todos aberta, somentas soupo ser domeñada. Cando saberemos tiral-o enseño d'estas verdades?
Alguén anuncia Burgos. Já se ven de longe as agullas da Catredal, traspasadas de sol. Chegamos á estación, aparatosa e severa. Con singelas letras negras, di orgulosamente: Burgos. Orgulosamente, nen mais nen menos. Veleiquí ao menos a sensación que dan aquelas letras. Hai eiquí algo que s'impón, sen qu'un precise relembral-a historia.
Que s'a historia relembramos, poida que nos diga cousas dinas de nota. Poida que nos diga que namentras foi Burgos Caput Castellae, esta Castela era a Castela fraterna, generosa e libre, anovadora e europea que morreu co-as Conumidades; e cando Valladolid e Madri decapitaron a Castela, foi cand'esta fixo calar toda voce que non fora a sua. Castela d'aquela rematou de criar, e somentes lle quedou o espandirse; morreu a epopéa e nasceu o imperialismo.
Ja vai desfiando Burgos diante dos ollos: a cibdade, ollada dend'eiquí, nen semella moi grande nen gran cousa. Chalets, hortas, arboredos, o encaixe da Catredal.
E sigue iste outro mundo: eirejas románicas, meirandes, menos ricas d'escultura, menos peisanas qu'as nosas. N-un arbre, mesmo ao pé da via, aparésceseme exótica e caricatural unha enorme cigoña no seu niño; co longo raro bico, raña unha das zancas. Saudei a esta heroína de fábulas, sen ter tempo de lle perguntar por seus parentes os trasgos.
Pancorbo é unha estampa d'esas das pou-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711331.xml
A hixiene nos nenos
é a garantía da sua saúde física e moral o día de mañá.
No diario aseo dos nenos empregue o
“Jabón Sales de la Toja”,
único que ás súas altas calidades meiciñás xunta toda a finura e pre-
fume d’un xabón de tocador. Contribuie ó perfecto desen-
volvemento das criaturas e evita o perigo da escrófula e o raquitismo.
JABÓN
LA TOJA
ÚNICO EN EL MUNDO
O Xabrón da Toxa
é o mellor.
Honra á Galicia no
mundo enteiro
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711311.xml
As águias do Imperio i-a Barca Apostólica
E non pode esquencer de que maneira a conquista da Galiza pol-os romanos é sincrónica c'a formación do Imperio e c'o xurdir do cristianismo. Roma fol gaba do seu élan criador do Foro suxeito ó Augusto. Enxoitárase a forza moceira na lei, na estratexia, na língua. Calada a tribuna dos Galos, e non dubidaran un instante diante os cabaleiros de Hannibal, morta a Liberdade antiga dicindo en Filippos pol-a boca estoica de Bruto un verso de traxedia grega, somentes lle quedaba ó Imperio o comprimento do enorme programa sintetizado n'iste nome: César. As siccas nas Idus de Marzal asesinaron ó home qu'esgotara, pol o menos c'a intención total-as posibilidás de Roma: a loita contra a barbarie estrana, multiforme, perigosa i-atraente com'a Natureza, a asimilazón dos provincias, a feitura daurbe pechada en metropoli, o sistema de camiños pra faguer sentir en todol-os cóns a presenza da lei, e do latín. Ciclopeo testamento qu'o Imperio tardou cuase cinco centos d'anos en cumprir.
O primeiro imperio, a primeira infroenza estraña cabalgando encol da celta Galiza ceibe. ¿Deica que punto chega a sua siñificanza? Non é doado teimar unha resposta precisa. Baixo o material histórico—d'historia técnica, preliminar, arqueolóxica—adiviñase unha vitalidade galega semellante á do tempo das guerras que decorren dende
Decimo Junio Brutodeica o sanguento solpor do Medulio. Soilo amolece a tona de fora. Pol-o pronto encomenza i-apricase en grandes proporciós a dogmateca d'unha idea orgaizadora i-ecuménica. O camiño i-a cibdade istalan á Galiza no orbe da cultura do Mundo. Pol-o camiño chega e na cibdade fala o Evanxeo de Cristo. Pol-a vía romana e tamén pol-o mar. O roteiro da Barca de Santiago ten un valor simbólico: non para en ningunha costa deica aquila predestiñada onde o Ulla i-o Sar esprimentan o amargore da onda-mariña. Coma sio Apóstolo da oriental xudea quixera chegar d'un pulo, dreitamente ó lonxano Fisterre.
Apenas podemos hoxe maxinarnos a conquista da Galiza pol-a lingua dos romanos. Non queremos dicir latina. Ista verba figura conter un sentido d'eleganza, de perfeizón, de cousa rematada, chea, pechada encol de sí mesma, ben distanciada do falar corrente do lexionario, do mercader, do funzonario, do servo. É moi doada ista frase: o latín foi remprazando as linguas indíxenas. Co-ela se non dí ren. Un imenso e tremoro-so—tremor d'orixe non preciso, maino, neboento—misterio enche a historia íntema da Galiza desque foi asoballada pol-a técnica i-a esprenza baixo a «Pax Romana» deica o momento descoñecido no qu'os derradeiros vellos dixeron as derradeiras palabras da lingua céltiga, da lingua descoñecida e con todo presente e necesaria pra calcolar a figura i-o volume da Galiza no mundo. Pra entender a historia hai que contar c'os imponderabres. N'iste caso fracasan as medidas cronolóxicas i-a sinxeleza dos momentos críticos os que nos ten acostumados o uso das verbas e dos métodos da evolución. Sería no tempo dos Suevos, baixo os godos do Reino de Toledo, cecais mais tardeiro,
(1) Esquema d'un libro en preparación.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711320.xml
D A L E M A Ñ A
I.—A VIAXE.
1. ULTRA-QUEREÑO.
Galiza e mais o día fugiron xa de diante dos ollos pol-a acción solidaria do tren e do tempo. Imos rubindo o porto de Brañuelas, millor dito, o tren vaiño rubindo por nós. Puñéronlle unha máquina por retagarda que nos veu arrempuxando.
A máquina do tren de cote canta: unhas veces é muiñeira; outras veces, outra cousa. Canta e fala; as verbas podemos nós pôr as que nos dea a gana. Mais non sempre; agora, rubindo o porto de Brañuelas, a máquina fala e canta, e canta unha estrofe infinida c'un verso de catro pés:
Tatatara, tatatara, tatatara, tatatara, tatatara, tatatara, tatatara tatatara...
Crar'esta qu'esto de tatatara, que s'ói crarísima e precisamente, non quer dicir ren, coma non seña en trampitán; mais morreu quen nol-o podía espricar. E por non querer dicir nada, resulta qu'a máquina vainos facendo a bulra, coma se soupera que dend'o maquinista qu'a maneja ao último viageiro, todos dependemos d'ela.
O tatatara vai despois trocando de tempo: andante, adagio, lento, andante, andantino, allegro, vivace, molto vivace, vivacissimo. Mais sempre é o mesmo: tatatara, tatatara, tatatara, tatatara... A locomotora non ten mais que nos dicir. Ben é certo que nen d'iso tiña obrigación, e qu'aínda moitas veces agradeceriamoslle que calara. Mais tamén pode que pr'algús seña un arrolo, pois hainos que já van deitados.
Pr'o que non dorme, o ir no tren e ir calado—e non com'una señora navarra casada c'un galego, dos que di por certo que son os millores maridos do mundo, e que vai pra Alsasua co-a sua nai, e que lle dá medo e tristura o ir soila no tren e non ter con quen falar, coma que quer falar con todos, e já a emprendeu c'outra señora de loito que viaja c'unha filla nova nen guapa nen fea, que se chama Gloria e c'un rapaz novo que coma non podía por menos, leva unha trinchera, ise uniforme da mocedade hespañola, qu'eu crido que ten unha influencia ruin na mentalidade—e já qu'iste inciso me saíu tan longo, será millor que siga co-il: Rapaces de Galiza, deixai as trincheras; vendeinas nas prandeirías pra que fagan entroidos, ou daillas á criada pra que fregue os pisos ou lle saque brillo á cera, e vós faceivos cada un seu gaban da sua coor e do seu pano, se non queredes mellor levar a zamarra com'os peisanos, ou coma aconsellaba Adam Mickiewicz aos pelingrins polacos.
Ben. Dicía eu que pr'o que non dorme, o ir no tren e ir calado, obriga a matinar en moitas cousas, a divagar pd-o menos, divagacións e matinamentos qu'un non aproveita despois pr'escribilos, e que cecais por iso mesmo aproveiten' millor pra o enrequentamento do esprito.
Tamén é certo que o pasar unha noite no tren trastorna as horas de tal geito, que despoixas tanto ten madrugar coma non madrugar, sempre que despois nono volva a un coller o vicio na sua casa.
Ao fin...
2. CAPUT CASTELLAE.
Desperto na Castela do Cid, «Honny soit qui mal y pense»... Chaira verde, por que é primaveira, e
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711316.xml
do al francés tres plazas fuertes importantes».
Parteu de Madrid, cara A Cruña, o sábado 13 de Febreiro de 1638, moi festexada e regalada, facendo o viaxe pol-o Escorial, pra que vise as mellores cousas que había en Europa. Acompañábanna os nobres ingreses que a viñeran percurar e os criados que se lle xuntaron dende que entrou en España. (1)
A DUQUESA EN COMPOSTELA.—Denantes do día 25 de Febreiro chegou a Compostela o oídor Don Pedro Morquecho traindo a cédula real en que se ordeaba que a Duquesa de Xebrosi, como lle chaman en Santiago, fose hospedada por todal-as cidades, vilas e aldeias por onde pasase «con toda decencia y autoridad que se pudiese». (2) Chamado o Alcalde, Don Antonio Bermúdez de Figueroa, rogóulle representase á Ciudad o que conviña facer indicándolle señalase «casa y omenaxes y todo lo demás necesario y nombrase dos señores rexidores para que asistiesen al adorno de la dicha casa y os pedaje de la dicha señora». Botadas sortes no consistorio do dia 25 os Señores Licenciado Don Gregorio Vázquez Raposo e Bachiller Liñares foron nomeados para encargarse do choio e propor o memorial das colgaduras e demais cousas necesarias. O Bachiller Liñares, sería home pouco dado o trato das cortesáns, porque saeu sin firmar, cicais violentamente. O mesmo día Don Pedro Morugecho manifestou 4 Ciudad o que precisaba: «treinta y cuatro casas de buenos y medianos aloxamientos, las buenas de dos camas, para amo y criado, y las medianas para una persona sola, con más ropa
1), —Sobre a estancia de Chevreuse en Madrid cfr.: —'"Venida de Madama Chevrosa a estos reinos” Papel Impreso, reprod. como ilustración a carta LX VIII das citadas, que poden verse tamén no tomo 62 da Biblioteca Rivadeneira. —‘‘Sumario y compendio de lo sucedido en España, Italia, Flandes y otras partes desde Febrero de 1637 hasta el de 638” div. loc. —Rodríguez Villa.—“La Corte y la Monarquía de Espaha en los años 1636 y 37”—Madrid— 1886. —Pic6n.—"Velazquez"—Madrid, Fernando Fé,—1897, — Pax. 84. (2>,—Archlvo Municipal Compostelano. Libro de Consistorios de 1638.—FoJ. 156. Os datos seguintes tópanse no mesmo fol. e no 158 v.
NÓS
para la cama de la señora Duquesa y más tres camas, la vna con su colgadura de cama de campo para la camarera y las dos pura las doncellas, con mas seis bufetes y para cada uno dos candeleros de plata, y ansimismo doce buxigs para dichos candeleros y dos hachas para la entrada de la casa de la posada de la señora Duquesa, y que ansimesmo esta Ciudad ponga luminarias y agan algunas fiestas». O Auntamento acordou que se dera o memorial das casas a un Don Bernardino que andaba nos preparativos, pra que o entregase o oídor Moruquecho supricándolle que enviase aviso ás casas, e respecto ós ouxetos se encargou que os Rexi" dores Fernández de Toubes e Villar Prego «para de parte de esta ciudad los pidan a los vecinos que no lleven aloxamiento y los conduzcan al Hospital» onde con seguranza se hospedou a Chevreuse.
Parece moito o número de aloxamentos que precisou a Duquesa pra o seu séquito, e mais contando que soio trouxera de Francia un par de criados, pero a costume de viaxar con grande acompañamento era tan corrente que ós rexidores de Compostela debeu parecerlle probe. Poucos anos despois, o 1668, o Infante Don Juan de Austria tróuxo un séquito de 350, persoas de bo comer que pra pernoctar en Poulo precisaron un repartimento de 16 moyos de yiño, 11 vacas, 42 carneiros, 122 ferrados de trigo, 68 cabirtos, 128 galiñas, 72 libras de manteiga, 200 ferrados de cebada, 900 ovos e 512 ferrados de herba, usandose pra o trasporte da roupa do Infante 80 carros ferrados de catro bois. (1)
O Provisor Don Diego Martínez Zarrosa interesou da Ciudad que se puxese todo cuidado no recibimento de Madama, veu a recibila o Marqués de Mancera, Gobernador e Capitán General do Reiño de Galicia, e anque debeu chegar cara o 30 do mes, deteríase en Santiago mais tempo do pensado porque tiñan saído de Madrid despachos pra que agardase a que lle fora levado un presente con que a Raíña correspondía 6s que a
(1). —Perez Costantl.—““El 2.° Don Juan de Austria en Gallcia”, En “Notas Viejas Gallcianas» T. II, pax. 373.—Datos proc. do libro de Consistorlos do Auntamento de Compostela do 1668, mes de Abril.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/11571139.xml
NÓS
O mozo
Non sei moito do oficio, pro mal ha ser que por ehí adiante non teña un pra manterse.
PANCHO DE RÁBADE
Ti és mozo e, querendo, aínda podes faguer uns aforriños pra mandarlle aos teus. Por esas terras o pior é ter que afaguerse a chamar en tantas portas.
O mozo
Como quen dí empezo a vida e non estou pra cabilar n'eso. Pra mín todas as portas son da mesma madeira.
PANCHO DE RÁBADE
Estás aínda mozo?
O mozo
Estou. Alá por xaneiro matinaba no casorio, pro viñeron as cousas mal, unha miña irmá caiu en doenza, e houbo que deixalo. Xa veremos si volto con saúde, e entón é tempo de ir pol-a reitoral.
PANCHO DE RÁBADE
Ti és de xente mariñeira?
O mozo
Son da montana; alá hai mais necesidade. Eiquí ben non-o pasan, mais sempre teñen aquela cousa de sair o mar, e o mar sempre dá o seu. Fame pol-o menos non-a sinten.
PANCHO DE RÁBADE
Tamén eu son da montana. Contra onde és ti?
O mozo
D'un lugarciño miúdo, alá entre as carpazas. Vostede con certeza non pasou por ele.
PANCHO DE RÁBADE
Nós chegamos a todol-os rincós do mundo.
O mozo
Pois meu lugar chámase Malgrebe.
PANCHO DE RÁBADE
Malgrebel... Aínda está lonxe!
O mozo
Ainda. O camiño leva ben tres días indo de vagar.
PANCHO DE RÁBADE
Eu ía mais depresa.
O mozo
Dame o corpo que é meu veciño.
PANCHO DE RÁBADE
logo duns istantes de incerteza
Eu son contra a raia de Portugal, pro coñezo a tua terra: é fermosa. Hai tempo que non-a vin!
O mozo
Eu tamén lle teño lei.
PANCHO DE RÁBADE
Pois entón, volta; dígoche eu que vou pra vello e corrín todol-os camiños do mundo. En parte ningunha hás ollar montanas mais verdes, auga mais limpa, nin mulleres mais boas.
O mozo
Hai que correr mundo.
PANCHO DE RÁBADE
O mundo é moi pequeno.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711323.xml
NÓS
lete e un acordeón; Beazaín; Villafranca de Oria e a primeira casa cubista, que é a do Centro Navarro; Tolosa; Hernani... Por fin, Hendaya.
4. HENDAYA.
Un valado tecido de ferro divide o andén, precaución arancelaria. Pol-a parte d'afora, cos anteollos postos, o gabán posto, o pariaguas no brazo—eiquí chove mais qu'en Galiza—agardábame Luís Temes, Cónsul d'Hespaña en Hendaya, galego, ourensán, e o que é mais aínda, da Praza do Ferro, ond'espertou o seu esprito ouvindo o gurgular da fonte barroca e cistercense sostida por tres sereias.
Na Alfándega, unha riola de portuguses probes, comestos de saudade, homes e mulleres e nenos que veñen traballal'as leiras dos franceses que fuxen do campo, e aos que non podo por menos de falarlles.
Poucos galegos se teñen decatado do que Portugal é pra nós. Portugal é a Galiza ceibe e criadora, que levou polo mundo adiante a nosa fala e o noso esprito, e inzou de nomes galegos o mapa do Mundo. Que precisión temos nós de galeguizar a Colón, en contra da sua espresa vontade, se témol-a epopéa lusíada ¿Com'imos facer qu'un genovés ou un judeu seña mais noso que Fernando Póo e Tristán da Cunha?
Benito Vicetto—que é o Wells da historia de Galiza, coma Wells é o Vicetto da hitoria universal—atina algunhas veces nas suas pantasias. It insiste de cote na idea das dúas Galizas: a Galiza Lucense e a Galiza Bracarense. Embora se non poidan sinalar os lindeiros d’unha e da outra, o certo é que tal dualidade, non somentes eisisteu, senon que foi decisiva—e por certo pra mal—na nosa historia. N-efeito: namentral-a Galiza Lucense entregouse inerme e esquecida, os bracarenses souperon alongar Galiza deica o Algarbe, sostela independente, e criar novas Galizas na América, na Africa, na India, na China e na Malasia. Namentral-a historia da Galiza Lucense é un perpetuo fracaso políteco, a de Portugal repersenta o trunfo da Galiza ideal, da Galiza galega, e ten que ser pra nós pol-o tanto un motivo d'orgulo e d'espranza. Portugal é algo sagrado pra nós, e por iso, a door de Portugel síntea o galego de sangue no mais íntemo da y-alma.
D'eiquí a vergonza e a pena que me dá ver istes probes irmans nosos que deixan a
143
sua terra os coitados, pra poder ganar eiquí uns poucos francos... Compre que Portugal s'erga e non sabedes ben, galegos, convisto nos compre a nós...
Imonos no auto do Hotel. Hotel grande, tranquío e cómodo, á antiga francesa. E” dunha señora rica, distinta e amábele, qu'o ten mais que nada por costume de telo. Non ven a il mais que gente de certo tono. O comedor, grande e silandeiro, co-as cortinas d'encaixe botadas, está valeiro arestora. Servidos por Victorine, unha vella basca, grosa e fina, que sabe unha miga d'hespañol, jantamos repousadamente cousas d'unha cociña familiar fina e rica, encomenzando por un caldo algo semellante ao noso: fabas, patacas e verdura, somentes qu'en lugar d'unto, leva manteiga.
O Luis Temes ten as cousas preparadas. As suas ideas, moi francesas en moitas cousas, embora señan adequiridas já enantes d'il vir a Francia, eran ben merecentes de qu'en as espuñera eiquí en lugar das miñas, posto qu'il, ben difrente dos que somos amantes e vítimas d'esa cousa tan soez e plebeia que se chama pubricidade, non-as ha dar ao púbrico endajamais. Por iso cecais, o que fala coil, o que s'achega ao seu criterio de cote atinado e justo, ten que deprender coil inoitas cousas.
Hendaya é un pobo p2queno, anque esteso. con casas modernas, algunhas d'estilo basco, e algunhas tendas boas. Un núcleo antigo, unha playa que s’estende a dous kilómetros, e a estrada da estación, compoñen a vila. Na estrada da estación, vivín e a playa nona vin.
O núcleo antigo ten unha praza que lembra Verin, con gran acera central, un kiosko pr'a música, arbres e tendas arredor. As ruas son de vila, con aceriñas estreitas, ruas mal empedradas; case todas son estradas. A eireja nova, con moito releve e pintura d’anjos imitando mosaico. Moita silla no chao e tres andares de tríbuna de madeira, á que, com'en tod’o Pais Basco, van os homes. A dereita do arco trunfal está escrito o Pater en basco; á esquerda, en francés. Os cregos levan traje talar e babeiro. Padrican en basco e ás veces repiten en francés.
Do barrio da estación ao barrio antigo, pásase por unha ponte. No barrio da estación está n-un curruncho d'un baixo, o Consulado de Hespaña. Alí amostráronme un antigo arcón de ferro onde teñen os papeis. Está
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/11571137.xml
NOS.
O apóstolo matamouros non pasou da Hespaña, e como dí Emile Male: *La France en préféra une autre: elle représenta saint-Jacques apparaissant à Charlemagne et montrant au grand empereur le chemin de la Galice.*
---
**GORIGORI DO TEMPO**
INGUÉN viu como foi, mais a verdá é a miña. A verdá é que o cuco, desde a pola de un amieiro, escoitaba a parola municipal do rulendo. O cuco—diano de cuco!—tamén quixera ser correxidor. I-o rulendo—tok, tok, tok, tok,—saiuse coa sua. Mais o cuco non s’arredou: tamén se podía filosofar desde a pola d’un amieiro. E cismaba... cismaba onde cravar a sua melodía. Encolleito, oiando de refilón ao rulendo, o cuco estaba a esperta. E na noite abraiada cravou o seu cantar.
—Cu, cu!
O rulendo latricaba esgrevio, latricaba sempre:
—Tok, tok, tok, tok...
I-entón foi cando o cuco viu un compás a faguer; seu solfeo alongou o minuto que pasa.
—Tok cucu tok, tok cucu tok, tok cucu tok...
E si o cucu parou foi porque lle díu a gana, e non pol-o que dixo a Laliña, que n’aquel intre pasaba tornando as oveias pra serra do Cumial. Por que dimpois de maxinal-o millor, o cucu voltou a se pôr na melodía. E foi así como rimou—cartel de desafio—na noite estrelecida:
—Cucu tok, cucu tok, cucu tok...
Ninguén o viu, mais dín que a lúa sorríu rexoubeira a taima do cucu.
**FERNÁNDEZ MAZAS**
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711310.xml
O mozo
Hai que buscar cartos.
PANCHO DE RÁBADE
Amárgase moito.
O mozo
Hai que ver cibdades.
PANCHO DE RÁBADE
Todas son moi ruís.
O mozo
Hai que ouvir falar moitas lengoas.
PANCHO DE RÁBADE
Todas son extranxeiras.
O mozo
E reparar nas cousas que dí a xente sabida.
PANCHO DE RÁBADE
Ninguén sabe do noso mais que nós.
O mozo
E chimpar zoas en terra allea; ter mozas en tobol-os cabos do mundo.
PANCHO DE RÁBADE
Volta, meu amigo, volta; é millor nosa fame que a fartura alléa. Non tés mágoa de deixar teus eidos? Volta. Non tés recordos do teu casal? Volta. Non tés medo de andar por vals que nunca ollache, por serras sin camiño?
O mozo
Medo? Eu non tiven medo nunca; eu ma-
mei a gabachería mais gabacha dos homes. Vostede non me coñece, non sabe que son
NÓS
capaz d'ir ás Indias e traguelas enriba das costas. Vostede non coñece de quen veño e non sabe que meu pai foi home pra partir laxes co-as mans e faguer camiños de pedra por riba do mar. No lugar todos dín qu'eu son fillo de Pancho de Rábade.
O vello olla ao mozo con saudade, con tenrura, e por pouco está que non avance nele pra fundilo contra o peito n-unha aperta de pai. Prefire non lle cortar o camiño e cala.
PANCHO DE RÁBADE
Nome sonado.
O mozo
Non-o coñecín, pro dín todos que foi o home mais valente do seu tempo.
PANCHO DE RÁBADE
Fai o que podas por ser un bon fillo pra ser un bon pai. E si tés de camiñar, váite. Eu voume tamén: quero chegar con día ao mesón da Ramona. Adiós... meu fillo.
O mozo
Adiós compañeiro.
Váise Pancho de Rábade e o mozo fica a ollalo con ledicia. Ten cara de home de ben; ten ollos de ter boa ialma; ten voz... de ter chorado moito. Coitado de vello.
En fin: hai que ter peito que o camiño é longo e eu son de xente que tal (botando o pregón).
El afllador...
E váise camiño adiante, como guerreiro a terra de mouros.
ALVARO DE LAS CASAS
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711314.xml
leiro cúrtase a fluídeza que dende os orixenes cristiás chega á evanxelización da Europa occidental na outa Edade Media. Ainda na literatura cabalciresca da baixa época óllase o pasar das cósmicas divinidades, costitoidas dende o Renascimento pol a mitoloxía clásica na épica brillante i-erudita do Tasso, por eixempro.
Nos orixes o verbo apostólico aixiña crebantou nas cibdades á relixión oficial, i-a dura persecución de Diocleciano ou de Decio non podía ser popular por siñificar algo nemigo, lonxano i-abstracto. Teremos mais d'unha ocasión pra sufincar a xusteza d'ista tésis: a falla na historia galega d'unha natural e verdadeira presenza do Estado. I-os exempros mais craros procuraránnos feitos dos nosos días nos qu'o Estado se gaba de omnipresenza.
En troques foi dificultosa a conquista do mundo do rus, e soilo rematou por concesións equitativas. Na Galiza a Eirexa apoiada pol-o César, non esnaquizou ningún Irminul coma Carlomagno na selva xermánica. Foi n'un mundo orixinario, pechado, unánime, sentido como se sente a primaveira i-o outono, esenzalmente cinguido á yalma do pobo, onde a eirexa entraba primeiro como eisproradora. Seguiría os vals poboados i-abertos, deteriase moito tempo diant'o misterio das quebradas que guían á montana pechada, dura, lonxana. Unha door debeu salayar nos espallados hourizontes cando a cruz conquería c'un canto de bateladas as cumes prestixiosas do Pico Sagro, de Santa Tecla, do S. Mamede. Unhadoor aixiña feita consolo i-espranza pois non traguía morte sinón vida. A crus idealizaba, precisaba i-erguía antigos presentimentos escuros.
Xa vistes momentos latexa o tema esenzal da historia galega como historia universal: a do apóstolo e sua coba. Diante unha tradición sentida c'un grado de incomparábel forza deica ó círculo polar, e deica as montanas da Asia interior e a selva africán, non deixa de ser cómico o papel de certos eruditos desconfiados e regateiros como amas de chaves da dispensa. Ninguén, ben intenzoado, pode dubidar da positividade
NÓS
das probas documentares n'iste caso. Xa non estamos en tempos de xuzgar parva á humanidade i-os pobos enteiros. Aquilo podía pasar no século e c'a graza de Voltaire. Mais hoxe espallouse o significado das fontes de coñecemento.
Non imos a escribir unha vez mais a «Gesta Dei» de Sant-Iago Zebedeu «ante» e «post mortem». Hai un acerto superior en acender un faro evanxélico no marco occidental. I-unha divina confianza en escollelo pra sepolcro. Pois a nacenza pode depender do azar cego, mail'o logar da coba escolleita ven d'unha voluntade coscente. Os discípulos traguendo pol-os camiños da mar os hosos do seu Patrón demostran tamén unha superior comprensión da propaganda evanxélica. C'a coba de Sant-Iago ficaba o mundo civilizado cravado na crus polas aas e pol o curazón: a aa reveladora de Xerusalén, o poderoso curazón de Roma, i-a aa sinistra mollada n'un tremor d'Atlántico e poentes solares. A barca de pedra lembra as misteriosas naus de que foron proeles os soutostaumaturgos da Celtia Insular, como a Arca Marmórica da emozoada xeografía do medievo viste a anta céltiga, o túmulo patrio c'o peristilo i-os mosaicos como os corpos santos unxense c'os óleos latinos simbolizando a continuidade d'un imperio n'outro imperio.
Dinantes de chegar ó S. Martiño, ó S. Benito, ó S. Payo decorre o tempo das virxenes cristiás como as de Bayona, a mais ilustre d'elas, Sta. Mariña, Sta. Eufemia, San Facundo, todol os da Leenda dourada das aldeas que soilo viven na tradición e teñen sua haxiografía no curazón do pobo, disprezados pol-os historiadores eclesiásticos. A literatura galega demanda un libro encol d'iles. Pois os Pseudo-crónicos cobriron con armatostes de valeira pedandería, pesados como baldaquinos e insinificantes coma centóns, as leendas feiticeiras d'un tempo de abrente afundido na yalma do pobo e tan presente n'ela com'a lembranza das cibdades pecadoras asulagadas que ainda deixan ouvir o badelar das suas campanas.
RAMÓN OTERO PEDRAYO
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/11571136.xml
126 NÓS
noso, sentado coma un rey, aínda que sen a maxestade con que os nosos ollos están afeitos á contemplalo na basílica de Compostela.
Repetidas veces o tipo de Sant’lago resulta unha mestura do apóstolo viaxeiro e do mais antigo que leva o libro dos Evanxeos. Vexase o de Landévennec, co-as suas bargas blancas, de liño, respetable coma un pelengrín que retorna vello e sabio; o de Pouldavid, patrón da feligresía, que ten enriba de sí, pendurados, uns grilletes de cautivo.
Nos calvarios adoita aparecel-o noso santo, antr’os demais apóstolos, e sempre vestido de pelengrín. O que figura en Tronoén é certamente impresionante e d’el xa temos falado no artigo precedente e no traballo que vimos de publicar encol das cruces da Bretaña.
Antre todol-os tipos de
Sant’lago que aparecen na pe nínsua armoricana, mellor que calisquera obra da estatuaria bretona, é o que figura no Museu de Morlaix. Esta obra de arte non debe ser esquecida endexamais ó tratar da iconografía xacobea. Non sei se o deseño que fixen poderá darvos idea cabal da sua importancia. É de tamaño natural y-está labrada na dura pedra de Kersanton. Procede do castelo de Greac’h Grizieu, en Plougoulm (N. de Fisterre) (perto d’alí hay unha aldea que se chama Sant-Jakes) y-é unha obra do século XIV.
Cando avistei este Sant’lago viaxeiro, bateume o corazón, coma diante d’unha gran obra de arte. Outo, rexo, pensatible, vai camiñando pol-o chán do Museu, e xuraría que por debaixo das suas roupas de pedra, alentan forte os folgos do peito. Non pode darse unha obra mais punxente e real do pelengrín de Compostela, do pelengrín das cunchas e bordón.
Tronoén.
Nin que decir tén que na Bretaña non aparece endexamais o Sant’lago castrense.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711330.xml
PARDO
ÓPTICO CENTÍFICO
Preguntoiro, 32 SAN ANDRÉS 50
SANTIAGO A CRUÑA,
CASA EISCRUSIVAMENTE ADICADA A ÓPTICA CENTÍFICA
FOTOGRABADO
Si quer qu-os seus fotograbados sexan o mais perfeito posibres, convenlle envialos aos
Talleres de fotograbado ESPASA-CALPE S. A.
Rios Rosas, 24-Apartado, 547 MADRID
Droguería e Farmacia MERQUE VOSTEDE
LUIS FÁBREGA Plumeiros RAFIUM
Progreso, esquina a Luís Espada De mais dura qu'os de pruma e limpan millor. Véndese en todol-os estabrecimentos do ramo
OURENSE Andrés. Perille - OURENSE
BODEGAS GALLEGAS, PEARES E OURENSE
Viños finos de mesa: Tinto TRES RIOS. Blanco BRILLANTE
LOS GALLEGOS blanco e tinto
Macía e Valeiras, Apartado 18-Ourense
Sanatorio Quirúrgico de San Lorenzo
SANTIAGO DE GALICIA
DE LOS PROFESORES
D. Fernando Alsina y D. Antonio M. de la Riva
CIRUJANO GINECÓLOGO
Establecimiento dotado de todol-os elementos que exixen a terapéutica e a hixiene modernas, situado nas aforas da poboazón, moi cerca do paseo da Ferradura
Teléfono número 195
Pra detalles, calquera dos Direitores ou o Médico interno
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711329.xml
NÓS
149
O Ensino técnico da arte decorativa em Portugal: «O desenho».
EL MATÍ, Barcelona.
Seguimos recebendo e lendo com lediza este xornal que demonstra a outra conceza moderna da direita catalana. Xornal no que alternam a precisa informação disposta em suxerente forma, as novas da Catalunha, as seções de desporto, do neno, religiosa etcétera, com graves e fundos artigos e recensões de livros e conferências.
PRINCIPIO, Publicação de cultura e política, Porto, Núm. 2, Junho 1930.
Sumário: «Inquérito». — Álvaro Ribeiro: Política. — Maia Pinta: «Novos horizontes». — Rodrigues de Freitas: «Considerações à volta d’um decreto». — A. Casais Monteiro: «Um Romance?». — Cinema. — Artes. — Notas.
ACCIÓ VALENCIANA, Boletín quincenal, Órgão d’Acció cultural valenciana.
Recebemos os números d’ista vibrante publicação que propugna pelo erguer da língua e cultura enxebre da Valencia, com artigos d’erudição e de propaganda leda, moza, chea de abrente i-espertadora de simpatia.
EL PUEBLO, periódico republicano, Pontevedra.
CARTEL, Montevideo.
O espírito vixilante do seu diretor Xulio Sigüenza, segue orientando o xornal
SOCIEDAD ESPAÑOLA DE ANTROPOLOGÍA Y PREHISTORIA, Actas y Memorias, Tomo VIII, año de 1929, Cuadernos 1.º y 2.º, Cuaderno 3.º
Além da abundosa bibliografia e das atas e comunicações de fundo interesse científico, duas memórias: «Estudio de los cráneos antiguos de Canarias, existentes en el Museo antropológico Nacional», por F. Barras de Aragón; «Un nuevo yacimiento paleolítico en la Zona de las Delicias» (Madrid), por Pérez de Barradas (F) y Fuidio (J). — O terceiro caderno, c’as atas, comunicações e bibliografia, contém as seguintes memórias: «La colección prehistórica Rotondo», por F. Pérez de Barradas; «Cerámica de la segunda mitad de la época del Bronce en la Península Ibérica», por J. Cabré y Aguiló; «Contribución al estudio del folklore en España y con preferencia en Aragón», por T. López-Tapia Laplana y E. Nava, Galindo Garcés.
CÉLTIGA, Junio 10 de 1930, Buenos Aires.
Além de interessantes notas, informações e ilustração gráfica os seguintes artigos: «Santiago de Compostela y Madrid», por C. Sánchez Mosquera; «Iglesia cisterciense de Meira», por M. Gesteira Cachafeiro; «Prosas», de R. Otero; «La Política Gallega». V. Risco. — Crónica do homenaxe a Pondal.
F. ROMAN e SACO
DROGUERIA e FARMACIA
Pereira, 19 — OURENSE — Teléfono 28
Imp. NÓS - Linares Rivas, 50 - A Coruña
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711312.xml
na renacenza da concenza medieval, cando morreu—lapa que s'apaga, onda que toupa docemente na praia, berro ou layo, consello ou risada—o derradeiro acento céltigo. Houbo un home, millor unha muller que o prenunciou. ¿Decataríase da gravidade d'elo? Non. Cecais fora un neno nos seus primeiros xogos com'un eco das antigas xeneracións cuias sombras acoubáronlle o berce. Por saber seu nome e sua data poderíamos cambear a metade dos nosos arquivos. Acontecería n'un pobo pescantin diant'a sinxeleza asombrada do mar. Ou n'un logar apegado coma un ouricelo á montana. N'algús casos ténse escrito a partida de defunzón d'unha lingua. Un dialecto céltigo morreu c'a derradeira vella qu'o falaba n'un día e n'unha hora detremiñada do século dazasete. Na Galiza, o igoal quen tod'a Iberia, aparte do seio basco, as linguas antergas, as soantes ó primeiro metal forxado, ó amor do chan esgrevio, a estela inicial no Océano, foron principalmente sostitoídas coma na paisaxe xeolóxica a mar conquerindo pouquiño a pouco un val, foino voltando ria. Ista garda unha lembranza e pon coma condición a topografía primeira. Apricanse os problemas vitais conceitos e frases tan usadas que se lles creba o sentido com'as vellas fouces o fío curtante. Millor que dicir: despois do celta ven o latín vulgar, non sería mais xusto escribir: a Galiza falou latín coma denantes falara celta? Acollera a lingua da sua primeira xente, histórica é dicir, coscente, de fixo moi dividida en falas de costa, de ribeira, de montana, como algún día cecais o probará en parte un estudo xusto da toponimia. Logo, referíndonos a un momento de séculos fala latín pra dende o primeiro domealo ó seu xenio galego, pra destacare dende a romanización o plasmar xerminal, o dubidoso abrente, d'un romance galego. Sin esquecer qu'a Galiza falou latín mais pol-o imperio da idea que pol-a idea do Imperio. Pois fala latín a apostolicidade cristiá a Galiza régase o mesmo tempo de Evanxeo e de Latín.
Fagamos unha comparanza do Sino da Galiza c'o de Irlanda, Gales, Escocia, Cornwall. N'istas terras non lexislou o Pretor. Si non foron artelladas pol-o nervo das Vías Romanas puderon acoller a verba Evanxélica n'un relicario enteiramente celta. Endexamais s'afastaron d'ela e n'elas segue brilando un decorrer da primeira concenza na mesma lingua. O latín foi na Irlanda frolaceón culta, feble, d'invernadeiro, baixo os arcos das abadías ergueitos en pedras rúnicas. Os monxes, amorosamente, traducían do celta ó latín d'a Eirexe as étnicas epopeyas da patrea, e soilo o canto tribal i-a leenda heroica do mar conceden un fondo inmorredoiro á curta eispresión latina. A fouce do Druida coronaba o báculo bispal. N'aquilas terras gardáronse os fogares celtas como faros pr'un pórvir. A Galiza soilo insoar polo esprito, apegada a terras do Sul, acariñada por un sol mais brilante, e pol-a graza da oliveira e da vide foi botada ós camiños da hestoria. Mail'a romana foi a conquista derradeira. Dend'ela a Galiza pasou por grandes perigos i-un estudo de supreficie a xuzgaría terra vella comparándoa c'a surprendente novidade da Irlanda. O tema confiado do noso tempo demostrará qu'inda non callaron as suas millores posibilidás.
Non é preciso discutire a difrenza entra romanización na Bética, Cartaxinense e Tarraconense litoral c'a da estrema Galiza. N'aquilas operaba sobre capas mestas de cultura mediterránea, i a grande metropoli medraba naturalmente ó pé d'acrópolis antergas. Na Galiza o camiño i-urbe non espa” llaron na campía e na serra inéditas... Un ensaio d'urbanización: os Foros. Eles alternaban c'vs urbes. No campo debía mandar o latifundio. Nada dí d'un xeito tan suxestivo o fondo contraste de Galiza romana como ista comparanza: casa indíxena, pequena, arredondeada, concentrada en lar e casa romana tendida en reutángulo. Igoal que na casa contraponse ó circo ou ó óvalo do pobo nativo a ordeazón latina cas rías Decumana e Cardus. O mesmo esquema do acampamento: Castro.
O xenio adeministrativo soupo plasmare a matería virxe en dous centros equilibrados: Logo, Braga. O Miño non salayaba a door de ser fronteira. Ainda gardan unha lembranza de sombra metropolitán. Unha Galiza do norte — manteiga e lameiros. Unha
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711324.xml
reforzado de bandas de ferro cruzadas e pechado c'unha ingeniosa combinación de sólidos ferrollos. Obra d'arte popular que crein basca, ata que despois puiden comprobar qu'era germánica, ao velá igualiñas no Museo de Bonn, na Sammlung fur deutsche Volkskunde da capital do Reich, e ainda na esposición do Vello Berlín.
Da gente que se vé pol-as ruas d'Hendaya, hai tres tipos d'homes: mozos bascos, anchos e colorados; empregados de tipo francés, con bigote, e tipos modernos rasurados. De mulleres, vése moita cara basca, mais somentes lembro unha rapaza fermosa de certo, de tipo firme, loira coor de mel, e a cara d'un sonrosado difuso coma de luz interior. Non colle dúbida qu'a beleza das mulleres é un dos elementos constitutivos d'una nacionalidade, e un feito no que penden moitos outros; cecais a beleza das mulleres d'una terra decida da estética nacional e do feitio nacional do amor. Non haberá n-Alemaña quen se teña preocupado d'iste problema. ¿Non existe se cadra unha relación antr'o barroquismo galego, poño por caso, e o feito de qu'en Galiza haxa tanta cara bunita e seña raro atopar un corpo ben feito? Non seguirán as colunas robustas de mais do noso barroco, o cánon das pernas das galegas?
Da fermosura ou fealdade dos homes, non digo, porque coido que non ten importancia na orde colectiva, por mais que teña moita na orde individual e das relacións sociais. N-efeito: un home fermoso, pode ser pra os outros homes, por iste soilo feito, simpático ou antipático. Hai fermosuras masculinas que fan reacionar positivamente, e outras que fan reacionar negativamente. Non acontece o mesmo co-a fealdade, a cal pra producir bon efecto, ten qu'estar compensada por outras cousas. Ora ben, hai antre nós a tendenza a desprecial-a fermosura masculina, e pra elo non hai razón; ás veces ten un valor pra o estranxeiro, e na vida individual, sole ser decisiva pra'as mulleres. Coido qu'os mais dos grandes homes que forcen fermosos, houveran renunciado de millor gana ao seu talento qu'a sua beleza.
5. SAN SEBASTIÁN.
Ja eu decía qu'o Temes tiña as cousas ben preparadas. Despois de botar un pedazo no Consulado, botamos a andar da pé pra Irún, pol-a ponte internacional da Bidasoa feito pola Diputación de Guipúzcoa, que cobra unha cadela de pontádego a cada un que pasa.
Irún ten unha rua moi longa e moi moderna, con ledas e lujosas tendas. Na estación, collimos un tren eléctrico, millor qu'o Stadtbanhn de Berlín, que cunha velocidade europea, levounos por Rentería e Pasages, a Sán Sebastián.
Entramos por unha ponte parisién sobr'o río Urumea, e ollei a primeira perspectiva de gran cidade, ao longo do río caalizado e con tres pontes moimentais un tras do outro, co mar aberto no fondo. Sán Sebastián é unha vila de luxo, atendida constantemente c'un coidado miucioso. Ten algo de Gran Hotel, e pode qu'asta psicología domine n-unha parte grande dos veciños.
N-unha tenda d'óptica moi boa, ouvín a primeira longa conversa en basco. Porqu'o óptico, ou o que fose, despois d'estar falando en francés c'un señor, e despois de me ter ensarillado a min en castelán un longo discurso inzado de camelos centífecos, de compricado tecnicismo helenizante, do que non puideron comprender unha soila verba, adicouse a suxestionar en basco, primeiro a un labrego, e despois a unhas señoras.
Despois de rubirmos ao monte Igueldo e ollarmol-o fermoso horizonte de mar aberto e montes verdes deica o cume, fixemos, pasando por diante do Gran Casino, algunhas consideracións en col dos xardíns urbanos. Maila teoría dos xardíns non pode ser ergueita ata non-a compretar co estudado no Trccadéro, no Tiergarten e en Sans-Souci. O Temes, observador miucioso e crítico agudo, vaime obrigando a me decatar de cada detalle: os xardíns pra nenos; a escolleita de perspectivas con fondo pr'as ruas, com'esta que ten no cabo unha eirexa ojival; os letreiriños que din: «Cuidado, escolas»; o arboredo nas ruas os chafarís; as caixas pra botal-os papeis; os letreiros en basco... E vamos amostrando todo com'eixemplo do que nós temos que fager. Il pensa qu'enantes de nada, temos qu'educar acs galegos e erguel-o ton material da nosa vida, e que sen isto, se non pode matinar n-outra cousa. Sen deixar de ver de que pé se doen, ademira aos bascos e mais aos fran-
A seguir no número que ven
VICENTE Risco.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711332.xml
AGUAS DE MONDARIZ
FUENTES DE GÁNDARA Y TRONCOSO
Propiedad de los Sres. Hijos de Peinador
Véndese en total-as Boticas, Droguerías, Hotels, Depósitos d'augas minerás, Restaurans e vagós-camas de todol-os trés.
Estas augas, de sona universal son o remedio enxebre e eficacísimo cand'un quer combater o Artritismo, a Diabetis, Desnutrizón, Obesidades diversas, doenzas do Aparello dixestivo, Anemia e Neurastenia
Riquisma auga de mesa
gaseada naturalmente
Mondariz-Baneario, áchase á 35 Km. de Vigo
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/11571138.xml
PANCHO DE RÁBADE
Camiño costeiro que chouta a fuxir dos impoñentes muxidos do mar Atlante. Longas soedás de areia a frolecer na roseira das ondas. Ao lonxe a brancura litúrxica d'unha ermida e, como sobr'ela, as velas, mais brancas aínda, dos bergantís a enfiar fíos de estelas nos ollos de agulla dos estreitos. Gaivotas que pairan namoradas, a ollar ollos tenorios de peixes colorís. Canciós de nenos mariñeiros, que non se ven, a embalar a sesta outoniza dos eucalitos-osudos e cadavéricos.
Pancho de Rábade camiña a puxar na sua roda feirante que, pau a pau, vai medindo a longura do vieiro. Ao fin acouga n'unhas pedras e fúndese na cisma, ollando as lonxanías salgadas—fame de andar, sede de chegar—do mar que trae augas d'Islandia pra lavar d'historias o Adamastor.
Pouco tempo despois chega un mozo—outro afiador—que vai de camiño e fai comprimento. Mozo de ollos quentes e pel queimada que rí ao parolar.
O mozo
Santas nos dea Deus, compañeiro.
PANCHO DE RÁBADE
Boas tardes. Séica vés de lonxe.
O mozo
Veño de perto, pro... vou pra lonxe. Levo idea de pasar as Castelas.
PANCHO DE RÁBADE
Mal camiño levas.
O mozo
Ben o sei, mais os tempos están ruís; eiquí non hai traballo, gáñase pouco, a terra está estragada c-os trabucos.
PANCHO DE RÁBADE
Nesta si que sempre estamos na mesma.
O mozo
E cada día pior; olle que na miña casa andabamos a traballar día e noite, e non se sacaba pra unha cunca de leite e unha peza de pan de boroa. Eu non sei que vai ser de nós. E das Américas non ven un peso.
PANCHO DE RÁBADE
Coitados de nós!
O mozo
Logo, todos son a mallar nun: o pedáneo, o segredario, os do concello. Pra dous eidos qu'un ten, mais valía deixalos pra que os merenden d'unha vez, e que reventen da encheita.
PANCHO DE RÁBADE
Hai moita probeza.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711328.xml
148
cão portuguesa do livro «Nós de Zamiatini». —Sant’Anna Dionisio: «O ensino da filosofia nos liceus».—Ilustrações de Joaquim Lopes, José Tagarro e Carlos Carneiro. — Bibliografia por H. C.
O INSTITUTO, 4.ª série, volume 8, núm. 3, Coimbra.
**Sumário:** C. E. Corrêa da Silva: Ensaio sobre os latinismos dos «Lusiada». — L. Saavedra Machado: «Os estudos germânicos em Portugal». — Victorino Nemesio: «O erotismo de João de Deus». — João Jardim de Vilhena: «Frei Cláudio da Conceição». — João Porto: «Do valor diagnóstico da cuti reação à tuberculina em clínica infantil». — Sousa Viterbo: «Subsídios para a História da música em Portugal».
GALICIA, Revista del Centro Gallego de Montevideo, Março de 1930.
Contém interessantes notas e notícias insistindo acertadamente na Residência d'estudantes de Sant Iago. — Artigo de R. Blanco Torres encol do Seminário d'Estudos Galegos.
EUSKO-IKASKUNTZA'REN DEIA (Boletín da Sociedade d'estudos vascos) 4.º trimestre do 1929.
**Sumário:** Sesión de la Junta permanente del 1.º de Setiembre. — Junta de la Federación de Acción Popular Euskerista de 21 Diciembre. — Reunión de la Comisión sobre despoblación de los caseríos. — Bergara. — 1930'gua. — Lista de socios, presupuestos, homenaje a D. Arturo Campión, etc.
LA MUTUAL FRANCO-ESPAÑOLA
Memoria acerca del 28 ejercicio social, correspondiente al año 1929.
EUSKO-IKASKUNTZA (Sociedade d'estudos vascos). Cursos de verão (ano IV) y V Congreso de Estudos vascos sobre temas de arte popular, 1930.
Programa e guía de conferencias e congresso que se terão do 29 de San Xohan ó 8 de Setembro em S. Sebastián e Vergara. Todos os aspectos do viver presente e passado da terra vasca, entram n'iste suxerente programa cuja realização é protexida por associações privadas e pol-as admiraveles Diputacións e auntamentos d'aquila terra. Destá-
NÓS
case o homenaxe ó patriarca Campión, i a eisposizón d'arte popular. Visitas a museos, conferências e cursos alternam con aitos de fraterna solidaridade.
BOLETIN OFICIAL DE LA NUEVA CASA DE GALICIA, Buenos Aires, Abril do 1930.
Notícias, críticas, lembranza do dia do Carral e de temas da autoalidade.
SEARA NOVA, números de Marzal e primeiro de Abril do 1930.
13 de Março.
**Sumário:** Augusto Casimiro: «Portugal pequenino». — Mário de Castro: «Em frente das doutrinas reacionárias». — S. C. «Hermann de Keyserling». — De Tolstoi a Gandhi: «Algumas fontes e desenvolvimento da «Não resistência». — Silvio Lima: «Com os meus botões». — Luis Teixeira: «A marxen da 27.ª Exposição da S. N. S. A. Os modernistas». — A. de Serpa Pimentel: «Páginas para serem meditadas; Herculano e o clero».
20 de Março.
**Sumário:** C. Parreira: «Portugal pequenino». — Helena Claparéde Spir: «Algo novo sobre Nietzsche e Spir». — Magalhães Lima: «Scismas de rebeldes». — Castelo Branco Chaves: «O conceito da resolução em Eça de Queirós». — João de Silva: «O ensino técnico de arte decorativa em Portugal».
27 de Março.
**Sumário:** Hernani Cidade: «Portugal pequenino». — Diogo de Maceda: «Sobre arte moderna». — Osório de Oliveira: «Diário romântico». — Jorge Barbosa: «O pássaro fechado». — Carlos Pacira: «O "un" na exposição de Belas Artes». — «A Seara nova» e o catolicismo. — João de Silva: «O ensino técnico de arte decorativa em Portugal». — «Coisas poncas». — «Factos e documentos». — Georges Portmann: «Uma República Democrática: «O Uruguai».
3 de Abril.
**Sumário:** Raul Brandão: «Páginas para serem meditadas, Religião e Revolução». — Manuel dos Reis: «A teoria da Relatividade e o absurdo duma crítica». — «Portugal pequenino». — «União portuguesa do Ultramar, Congresso Colonial». — João de Silva:
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711319.xml
NÓS
somente é sobrepuxada en Galiza pol-os dous que o Conde de Maceda regalou a Armeiría Real, topados perto de Compostela, e pol-o único conservado do acobillo dos 120 de San Xohan da Lagoa; e a escasez de metal que contrasta cos eixemprares do centro de Galiza, como os de Cumbraos, o que parece querer indicar algo que confirma o feito da esprotazón en tempos protohistóricos do filón estamnifero que atravesa de Arzúa a Carballiño, e de estar xa próisimos a estinguirse os xacimentos das ínsuas da vei- mar galega; si aceptamos a mais xéral opinión de que élas son as primeiras Cassiterí- des dempois de cuio esgotamento pasou o nome ás do litoral armoricán e do sur da Ingraterra. Outros caracteres constituienos o presentar lateralmente rebarbas de fundi- zón no punto de axuste dos moldes bivalvos, así como unha lixeira pátina de un verde crariño que parez demostrar pouca mistura cúprica formando parte da sua composizón.
Temos, pois, un achádego mais na zona costeira atlántica que é a mais fecunda nos detalcrás e n-un punto que é precisamente o de maior densidade de pezas por unidade de superfice dentro da terra galega, xa que arredor do lugar da exhumazón dos descritos exemprares levan aparecido os 73 de Paradela, os 62 de Tremoedo, os 40 de Sí- mes, a peza de Lantaño e a que regalada por Cuveiro Piñol ó Museo Arqueolóxico Nacional de Madrid onde figura co número 10.158, como procedente de Santo Tomé na Ría de Arousa, é a mais cercana xeograficamente ás eiquí estudadas que serven de vencello entre as nomeadas e as que van aparecidas ó longo da costa por Darbo, Viso, Soutomaior, Hio, Mougás, Oya, Santa Trega, Ganfei, Vilafria, Melgazo e demais do país veciño Portugal.
F. BOUZA-BREY.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711313.xml
NOS
Galiza—aceite e viño. Os celtas galegos non tiñan cibdades ó estilo dos iberos. Por iso nosa Numancia foi un grande castro: o Medulío. Lugo acompasa a severidade dos seus horizontes co ritmo da muralla: unha acrópolis pr'os lugares campesíos. Cecais incomprensíbel pra eles. Ainda hoxe a alma da campia non entende ben a cibdade. Braga tamén augusta, erixida encol d'un pranouto entre dous ríos esprimentou desmasiadas destroiciós mais contodo non lle fuxe aquila sona que coñeceu Ausonio o doce celta do derradeiro metro latino: —«Quaeque sinu pelagi iactat se Bracara dives. Mail'o romanismo das vilas galaicas (epigrafía dos Burgos, portos de estuario, Iria, Brigantium, Pontevedra—pedras e ladrillos das mansións itinerarias, Baños de, Bande, Aquis Clenis—) soilo figura claro cando están consagradas pol-a ara cristiá.
Eiquí as vías c'a medida segura e despaciosa das lexións rubiron as abas montesías, cruzaron as gándaras ermas, seguiron ó largo dos vales a chamada das colleitas e das augas levando ó santo e seña de Lugo a Braga, de Astorga a Lugo. Por elas chegou a cabalgada dos Suevos, a sandalia dos pelingrinos, ó fachizo de Almanzor. Pasaban «c'o seus miliares de texto parco e solene, ó igual das moedas, acarón do palafito, do castro, e da citania e venceron ó sagrado misterio dos ríos c'a imperial curva das pontes. Lembremos algún dos indiscutíbeis: a Ponte-Pedriña no Letheo ou Limia. Unha ruína. Perdidol-os parapetos e as pedras da calzada soilo fica a esgrevia voluntade qu'o ergueu na fortaleza do espiñazo en arco, c'as dovelas como vertebras, ó aire.
Que pensaba Roma—O Senado i-o Foro, os letrados i-o pobo—da lonxana Galiza? Si non era a Thulé derradeira non collía doadamente aínda despoixa de ben conquerida na feitura da concenza romana. Era un Limes, unha provincia—marca fronte ó Océano. Producía liño branco com'o luar nas carballeiras druídecas, rexo com'os ánimos sinxelos dos defensores dos castros, fortes cabalos fillos da virazón, bós forxadores de espadas e sobre todo, ouro. Foi a Gallecia a California, ou millor o Clondyke do Imperio
133
c'a difrenza de que baixo os Césares, privábase a concorrencia ceibe. Ouro que non servía soilo pr'os fornos, sinón pros grandes dispendios do imperio mediterráneo. Provincia nutricia d'ouro. No libro XXXIII da enciclopedia pliniana pode estudarse no tripre aspeito técnico, económico e social a grande eisprotazón do Bierzo, que chegou a modificar a facies xeográfica do país. É posíbel que na moitedume d'escravos das Médulas s'ouvira a primeira voz evanxélica, lonxana como un ceo, de espranza.
C'a cristiánización atopamos unha Galiza persoal e galegos de destacada individualidade. N'isto a intuición ten que remediar a cativeza dos datos documentaes. No século VII o monxe Valerio do Bierzo referindo e poñendo como outra exempraridade a vida da galega Eteria, parece indicar que soilo no tempo d'ela, no derradeiro do IV século, alborexaba ó cristianismo na Galiza. Tivo que ser mais recuada ista yalba. Maxinámola como unha longa e forte loita contra un doble frente inimigo: na cibdade ó tribunal romano, no campo a vexetación pecha do politeísmo céltigo. Decorreron vinte séculos, os corais dos monxes resoaron nos ermos mais lonxanos, a cruz rubiu a todol-os castros, cobriu as aldeias a marea refrexada da América, ó motor chegou ás portas labregas. Pois con todo isto procuremos unha romaxe enxebre. S. Benito da Coba do Lobo por ex. a dous pasos d'Ourense. A ermida pequena, sin estilo, apenas interrompe a impresión dos grandes penedos duros, enigmáticos, tristeiros e poderosos. Eles son o eixe i-o motivo da festa. Ouvese a misiña hen de mañá mais é necesario pasar pol-os penedos máxicos que curan os tatexos. ¿Quen sería capaz de valorizar na yalma do labrego ó peso do rito católico e do rito céltigo? Apenas hai festa antiga que non garde un eco da antiga crénza. O conquerimento da Galiza foi máino, pouquiño a pouco, no limitado ó tempo romano. N'iste deveñir vidal esborrállanse os marcos das divisións históricas ó uso. Dise: remate da antiguidade é a morte de Teodosio, a invasión, ó curso das insinias imperiaes de Roma ó Augusto de Bizancio. Co iste concepto va-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/11571134.xml
Nó día de Galiza quero insistir n'un tema de gran simpatía para nós, ampliando as notas publicadas baix'o mesmo título no número 67 d'este boletín (T. VI, p. 114-121).
Nos coadernos de apuntes, lembranzas sempre garimosas da miña pelerinaxe por Bretaña, gardo moitos deseños referentes á figura do noso Sant'Iago, e d'eles escollo, para publicar, os que me pareceron mais xenuinamente bretóns. Ollade os dibuxos adxuntos e a vosa sensibilidade galega recoñecerá n'eles a enxebre representación do noso apóstolo.
Nas miñas andanzas por aquelas terras irmáns, non vín á Sant'Iago na montaña, y-en troques atopeino á decotío nas vellas eirexas e santuarios do Armor. Xa temos dito que Sant'Iago foi patrón dos mariñeiros armoricáns e cicais por esta razón sómentes ollaredes a sua estatua nas eirexas da veiramar.
Os bós catadores da arte popular abrirán sempre os ollos nas capeliñas bretonas, onde as esculturas amostran a y-alma limpa dos santos celtas. Estes santos de pau son o mais irtidamente popular que hay alí, e os noxentos turistas andan á mercalos co mesmo espírito ván con que mercan os fetiches negros que agora se levan...
Na Bretaña o tipo de Sant'Iago é ben reconocible antr'os demais santos. Aparece de pé, sempre vestido de pelengrín, co bastón e sombreiro, adornado con cunchas de vieira. O Sant'Iago na Bretaña é o símbolo do gran camiñante e mais d'unha vez figura en aititude de andar, como pode verse no tipo de Roscoff; pero tal foi alí a costume de representar á Sant'Iago andando, que un grabado en madeira servía indistintamente como representación do apóstolo viaxeiro e do xudeu errante. ¡Quén sabe se da Bretaña saíu Sant'Iago por primeira vez vestido de pelengrín!
Con todo puden velo unha vez sentado ó xeito compostelán, na fonte miragreira de Trémevén (Fisterre). Este movemento é de fins do século XVI; n'el figura Sant'Iago, o
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/115711318.xml
MATERIAES DE PREHISTORIA GALEGA
OS MACHADOS DE TALON DE NOALLA
Un novo acobillo vense a sumar ós abon- dosos hachádegos de machados de talón feitos no noroeste peninsuar.
Fará cousa de trinta anos fóronlle ofreci- dos ó nosso distinto amigo e informante don Raimundo Riestra, Marqués de Riestra, os machados que son ouxeto de ista nota, en número de tres, e como topados baixo terra i-en circunstancias agora ignoradas na parroquia de San Estebo de Noalla, do Concello de Sanxenxo, partido xudicial de Cambados, na Ria de Arousa, e á amabilidade de tan ilustrado pontevedrés é debido o poder dar pubricidade a tal acocho hastra hoxe inédito. Todos tres paran en poder do Marqués agás unha das pezas que debe estar en Ingraterra por oferta do Sr. Riestra a un médico da Casa Real británica que asentaba unha tempada en viaxe de estudo no Balneario da insua da Toxa; mais sabemos que dito terceiro eixemprar tiña as características xerals e pertécia a mesma cras que os dous que nos son conecidos e que van reproducidos na fotografía que acompañamos.
Ambos son de bronce, do tipo de dous anelos chamado galego-portugués mellor que tipo do Miño con que tamén se lle conoce, e un de eles está mutilado na parte que ó talón corresponde medindo en tal estado 210 milímetros de longo por 45 no gume no que asimismo ten unha esmonadura, 18 me- de no eixo do centro xunto ós anelos e a sua seizón pol-a mesma parte é a que mostra a figura A do dibuxo adxunto, presentando buxo e unha crista de reforzo ancha e de aresta pouco viva.
Teñen de peso ambas pezas 700 gramos a enteira e 500 a incompreta.
Son comúns características de ditos machados a desproporzón entre a longura que
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bdb2/bdb2efb4-d6d7-4907-9554-4f42aef226cf/11571133.xml
BOLETIN MENSUAL DA CULTURA GALEGA
Ano XII Ourense Día de Galicia do 1930 Núm. 79
TROVA DAS SETE NAOS
(INTROITO)
Refenda das sete naos ben ouviredes contar...
Elas eran sete naos todas de enjebre cristal —sete bágoas orfas de ollos que as quijeran derramar—, que c-un pajaro prisado por un mar témero van —cada pajaro unha trova virge de beizo mortal—. Non teñen ren de aparello nin foz onde aparellar.
Levan por treu as estrelas, Deus do Ceu por capitán.
A unha chaman Pensamento, a outra chaman Liberdá. Os nomes que as outras portan son de outo paraio real...
Pol-a costa verdegada que din de Jacobusland, no intre da meia noite anda a Serea a cantar. As cántigas que ela deita na vida ouviredes tal!.
As aves que van prisadas dalles moita señardá.
Deus do Ceu aloumiñado ben as quijera ceibar... e as sete naos pulidas, todas de enjebre cristal, escáchanse nos brandidos penedos da beiramar.
Os sete pajaros ceibes, á nacenza da mañán, pol-as grañas infinidas ben os veredes voar.
No bico locen saudades da boa Jacobusland; seu brasón no firmamento as sete queren formar que seja voz no silenzo, lumieira na escuridá pra a terra da lanzalía entre as terras a lanzal:
Pousaron no setestrelo eternamente a cantar!
BOUZA - BREY.