Artigos

O embargo por García Ramos, Alfredo, Gabriel y Galán, José María Ano VII Número 36 (1926); p 1

O mes de Santos nos pobos celtas por Otero Pedrayo, Ramón Ano VII Número 36 (1926); p 2-3

Unha poesía inédita e autógrafa do noso bardo por Martínez López, Ramón Ano VII Número 36 (1926); p 3

Papeletas arqueolóxicas e folk-lóricas da bisbarra de Verín por López Cuevillas, Florentino Ano VII Número 36 (1926); p 4-11

Quod nihil scitur : (proseguimento). por Sanchez, Francisco, Aznar, Xan Ano VII Número 36 (1926); p 11-12

Coleición de refráns de almanaque : (proseguimento) por Carré Aldao, Eugenio Ano VII Número 36 (1926); p 13-18

Archivo filolóxico e etnográfico de Galiza : o país dos mortos : (engádega) por Risco, Vicente Ano VII Número 36 (1926); p 19

Páxinas

Año VII Número 36 - 15 diciembre 1926 - Copia dixital

Páxinas 2 de 24

Número publicación

Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano VII Número 36 - 15 decembro 1926

Descargas

Vai a descargar os ficheiros do grupo Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano VII Número 36 - 15 decembro 1926 en formato PDF (versión imprimible)

Seleccione para descargar:

O documento enteiro (24 páxinas)

Unha selección Dende a páxina ata

Descargar

O esquema METS é un estándar para a codificación descritiva, administrativa, estructura e de metadatos relativos a obxectos dentro dunha biblioteca dixital, expresados mediante a linguaxe de esquema XML do World Wide Web Consortium. O estándar mantense na Rede de Desenvolvemento e Oficina de Estándares MARC da Biblioteca do Congreso, e estase a desenvolver como unha iniciativa da Biblioteca Dixital da Federación.

Exportar

Ano VII Número 36

Título	Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano VII Número 36 - 15 decembro 1926
Lingua	Gallego
Notas	Reprodución electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009 Erro no ano.
Tipo de publicación	Publicacións seriadas

Formatos de descarga

Exportar

Descarga en formato Linked Open Data / EDM 5.2.8

Quen participou?

Otero Pedrayo, Ramón

1888 - 1976

Carré Aldao, Eugenio

1859 - 1932

García Ramos, Alfredo

1877 - 1934

Sanchez, Francisco

1550 - 1623

Risco, Vicente

1884 - 1963

Gabriel y Galán, José María

1870 - 1905

López Cuevillas, Florentino

1886 - 1958

Martínez López, Ramón

1907 - 1989

Aznar, Xan

6b5a85a6-9a03-4e59-a2b4-2857c573b256

Que outros autores foron coetáneos?

d4aceb71-3fb0-4975-9ab5-4af83511f62b

En que outras publicacións participaron estes autores?

Que materias trata?

Prensa

Exemplares físicos

Biblioteca de Galicia	Sinatura: Public. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Ano VII Número 36 - 15 decembro 1926 Versión PDF Formato ePub

Tanto a transcrición dos textos (OCR) como a identificación das entidades mostradas realizáronse mediante intelixencia artificial. O resultado pode conter erros acumulados en ambos os procesos; convén verificalo contra o facsímile orixinal. Máis información[aquí].

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/115718211.xml NOS No Outeiro de Vimieiros, Cartelle, saen moitas cobras cando alguén se quer acercar a unha rapaza belida que se pon n-un penedo na mañá do San Xohan. En moitas aldeias hai a tradición de que os tesouros gardados pol-as cobras soio se poden conquistar coa axuda de un corvo. C) Coma espíritos dos mortos. A xente cando vai de romaxe n-algúns sitios se atopa unha cobra, soia a escorrentar mais sen matala, por coldar que é a álma de un morto. D) Coma persoas vivas que toman a forma de serpes por un feitizo. Doncelas ou princesas encantadas no castro de Samoedo, A Coruña, na citania de San Cibrán das Lás, e no concello de Guimarães. E) Coma inimigas do home. Tradición de que as cobras chaman ós nenos e ás mozas pra comer ós primeiros e gozar ás segundas. Romance antigo que fala de tres doncelas captivadas por unha serpe e celbadas por un cabaleiro. Lenda de Alceo de Verial, da casa de Sáavavedra, que mata unha grande cobra. Crenza esiesa e moi enforgada de que as serpes zugan o leite das tetas das vacas e do peito das mulleres, meténdolle ó rapaciño o rabo na boca pra que non chore. En Oimbra, Verín, din que as cobras métenselle pola boca ós homes, cando adormecen no campo, mais que os lagartos cando val pasar tal cousa, espértanos baténdolles co rabo na cara. As mulleres non lle fan iste favor. F) Na Meiciña popular. A camisa da cobra é boa contra o mal de ollo. O unto úsase en fregas contra o reuma. O caldo de carne de cobra, din que fai sudar moito e que é moi boo pras doenzas reumáticas. Istas dúas derradeiras indicacións gozan de grande crelo e empréganse non solo no campo senon nas cidades. Craro está que istas lendas, tradicións e crenzas, leñen de seguro moi distintos orixes que os especialistas n-istes estudos esculcarán algún día, mais non pode negarse que algunhas de elas son ben significativas de un culto antigo e que en xeral o motivo da serpe debeu estar moi presente na formazón da miloxia popular galega onde tan teimosamente se repele. A CITANIA DAS LAXES DAS CHÁS, NO CONCELLO DE OIMBRA. As Laxes é un monte con tres cumes e de xeito alongado que se ergue posto do N. pro S, en termos da freguesia das Chás, mol por riba do val de Verín e no comenzo das terras de pan. Aviscanse dende il as searas da meia montana dos concellos de Oimbra e Monterrey e pol-o cabo que mira ó N. óllanse no fondo, eslesas e chairas as viñas farturentas e cheas de engado da ribeira do Támega. Está formado o monte por irlas penedías de grá, moi traballadas pol-a erosión, que baixan en pendor dondo pol-a banda do nacente e moi pinas pol-a do ponente, ficando abertas entre os tres curutos dúas pequenas valgadas (fig. 3). Os restos arqueolóxicos dexérganse solo nos cumes do centro e do norte e consisten en vestixios de muralla, alicerces de casas, legulas, muíños de mau, n-un tanque aberto na peneda e en dous sartegos un de iles aínda coa sua tampa. A muralla, que media dous metros de ancho, emprencipiaba na veira do sul e seguía pol-o L (fig. 4), rente á semiplanura que coroa o cume central e baixaba despois pol-a pequena valgada ata bater no outeiro do norte. Estaba feita con cachole pequeno posto en seco do tipo corrente nas construzóns casirexas, embora millor labrado que de ordinario e ala en ocasiós c-un inizamento de escuadria. O resto do perimetro da citania, ben defendido pol-o pendor e fregosidade das abas (fig. 5), non presenta outros restos de murallas que algúns pequenos lenzos que serven pra xuntar as fragas unha miga afastadas, comprelando así na o traballo defensivo da natureza. O outeiro do norte, moi pino por todal-as augas, non ten restos de muralla, mais presenta en troques dúas aplanaduras, unha no cume e outra de xeito semianelar un pouco mais balxo. Na primeira óllase aberto n-unha peneda un escavón coadrado de un metro por banda e de 88 centímetros de foadura, coberto por dentro por unha capa de cal coidadosamente apricada ás paredes. Coidamos que tal escarvazón debeu servir pra reservatorio de augas, a semellanza de outras obras imitantes ato-

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/115718210.xml lle de beber leite das avellas, fixérase tan amigo de unha cobra, que soio con asubiarlle viña ó pé de il coma un cans. Pasadol-os anos, o rapaz foi servir a El-Rei e tocoulle ser de caballeria. De unha vezada vollo á aldea montado no seu cabalo, e chegando ó sitio onde levaba outrora pacer a avenza, asublou pol-a cobra, mais no canto de ela apareceu un mostruo grandísimo. O cabalo asustado ó velo pegou un pincho con tanta forza que deixou o sinal das ferraduras na peneda, tirando co soldado que no mesmo istante foi comido pol-o mostruo. É posibre que iste relato estea sinxelizado pra espricar solamente a orixe das esmonaduras da peneda e que teñan desparecido de il cousas tan importantes coma as razós de porqué no canto da cobra apareceu o mostruo, cuja forma por certo se non acrara, e que era o que precuraba o soldado pol-os sitios por onde andivera coa avenza. No noso folk-lore é corrente atopar cobras e outros animais temibles gardando tesouros, e correntemente tamén é no servizo do exército ou en viaxes por terras lonxanas onde as xentes adecuiren novas de haberes dos mouros acobillados perto da sua aldea, podénse lembrar agora os dous casos de que nos ocupamos n-outro lugar (1) referentes ás lendas do castro Morgadán e do Neixón, sendo pol-o tanto moi verosimil que o pegoreiro soupera no servizo do ouro das mámoas de Lamas de Eile gardado por unha cobra, e que fiando na vella coñecenza que co ela tiña, arriscárase a intentar apañalo, obrigando por elo á gardadora a coller un corpo mostruoso e a cumprir a tarefa. Outra particularidade dina de se ter en conta n-iste relato é o aparecer n-il coma principal personaxe unha cobra. Foi D. Celso García de la Riega, quen ó tratar de localizar na Galicia a Ophitoussa da Ora Marítima de Avieno (1), combatindo por certo o parecer de D. Xoaquín Costa, forneceu, embora con pouco método, mór número de datos en col do papel preponderante das serpes nas crénzas populares galegas. A hipótesis de Bosch Gimpera, esposta fai poucos anos no seu Ensayo de una reconstrucción de la Etnología Prehistórica de la Península Ibérica (2) acerca da interpretación da verba Saefes (Serpentes) da devandita Ora Marítima, coma tradución grega da denominación céltiga de unha tribo galega que tomara pra si o nome doseu animal sagrado ou emblemático, al particularmente interesante o lembrar agora, ordenandós unha miga os datos de G. de la Riega, ós que engadiremos outros recollidos por Sarmento (3), Castillo (4), Amor Meilán (5) e por nós mesmos. As serpes aparecen na arqueoloxía, nas lendas, na literatura e na meiciña popular galega dos xeitos seguintes: A) Coma ouxeto probábel ou seguro de culto. Pedra c-unha serpe gravurada. - Ponte Ceso, A Cruña. Pedra da serpe. Rianxo. Cova da serpe. Grixalva, A Cruña. No códice Escurialense e na Lenda Floriana dicese que os discípulos do apóstolo Sant-Yago, derrubaron no monte Ilicino un ídolo en forma de serpe. B) Coma gardadoras de tesouros ou de persoas. No Pico Sagro, Compostela, unha cobra garda un gran tesouro. O tesouro da Ribeira Sagrada está gardado por unha cobra que persigue ó crego que arouba. No Outeiro de Rubiós, Celanova, e ca onda destrución da cidade de Cachiquimbra pol-os romanos, aparez unha grande cobra que os sitiadores coidan que é unha trabe chegando ata se sentar n-ela. (1) Galicia Antigua. (2) Páxina, 79. (3) Materias para a arqueoloxía do concelho de Quimaraes, R. de Quimaraes. (4) Los Castros Callegos, 1908. (5) Historia de la Provincia de Lugo.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/115718220.xml 18 36 Corrente ao Este sinal de mal tempo. 37 Corren as nubes pra Lugo, augoa nopuño. 38 Corvosenbandada, ou sombra supresada. 39 Curuxa tardega, augoa noitega. 40 En minguante de Xaneiro, corta o madeiro. 41 Entre San Xvan e Santiago, Deus nos libre de un nubrado (duplicado do núm. 2 do mes de Santiago). 42 ¿Lavanse os galos a cara? Logo ven, ou venlan enchenta de augoa. 43 Lúa deitada, mariñeiro á pé; lúa de pé, mariñeiro deitado. 44 Lúa nova co alreboada, trinta días mollada. 45 Neboeira, pesca rara. 46 Non é o que a lúa pinta, senon o que Deus dita (véxase o núm. 1 bis). 47 Norte escuro, vendaval seguro. 48 Nubes na montaña, vellas á borralla; nubes na ribeira, vellas á raxeira. 49 Neboeira na terra, treboada no mar, cu ben chover ou ben nevar. 50 Nin por sol, nin por soleza, nunca deixá-la mantexa. 51 O cuquiño á cucar, e a ruliña á rular, colle o fouciño e vai sementar. 52 Cando a formiga traballa, viño na parra. 53 Cando a galvota anda a gravisela, mal pare nos e fame para ela. 54 Cando a mora madura, xa pinta a uva. 55 Cando chove noite, moito, sinal que ha de escampar, logo, logo... 56 Vento solán, chuvia na man ou tres días en van (véxase o núm. 3). ROMATE Parécenos que abonda de refrans, inda que poideramos alongal-os hasta o cansancio, polo rico d'esta ponla do folk-lore galego: mais creemos que non estarán fora de lugar equí, alguns outros que gardan relacións co a agricultura e co as prácticas do campo, pero de todos xeitos lan só daremos como amostras unhos poucos: Ala van: 1 A albre ruín e toria, outra na horta. 2 A boi vello, non lle mudes o cortello. 3 Bens divididos, bens perdidos. 4 Besta parada, non fai xornada. 5 Cabra coxa, non percisa solla. 6 Cada albre da seu froito. 7 Caves ben ou caves mal, cava ben no ear tal. NOS 8 Da albre ruín, ruín froito. 9 Dao Deus na eira, e tolizo Maria na maseira. 10 En Deus espera, pro mentras arrenda. 11 Eira ou cociña, sempre a miña. 12 Fachenda de montaña, medo na eira, fame na casa. 13 Fai ben e traballa, e non dormirás na palla. 14 Galiña que cacaraxa, algo venta ou ovo pon. 15 Gando branco nin no pasto nin no banco. 16 Hasta en de morrel-o arrieiro non se sabe de quen é a recua ou as bestas. 17 Home ruadeiro, nin boa meda nin bon palleiro. 18 Inda que visto de lán, non son carneiro. 19 Labra ben á fondo se qués ter ou coller pan abondo. 20 Labrador chalán, nin colle viño nin pan. 21 Maceiras na horta, rapaces á porta. 22 Maínzo ralo dá cesto e carro: maínzo mesta nin carro nin cesto. 23 No tempo da grade o dono a traguer. 24 Non é labrador quen non mete a terra en labor. 25 O arado rabudo, o labrador barbudo. 26 O primeiro millo é dos paxaros. 27 O boi que non ara, na cortaduría para. 28 ¿Parcerias? Co a muller: e ás veces hai que ver. 29 Pra ruín feira, corda valeira. 30 Quen durme, dúrmelle a facenda. 31 Quen non traballa non ten migalla. 32 Sobre un ovo pon unha galiña. 33 Sol madrugueiro non é compañeiro. 34 Troita cara, non é sán. 35 Trás mala precura, ven mala ventura. 36 Un gran non fai graneiro, pero axuda ao compañeiro. 37 Vacoriño en celeiro, non quer compañeiro. 38 Xieda sobre lodo, neve hasta o xollo. E non van mais, pois algo subido é xa o número de uns catrocentos e pico de refrans - mal contados - Eles dan proba abonda para que se vexa, canto se pode inda colleitar n-estas sentencias, espresiós da sabiduría e experiencia populares. LUXIO CARRE ALDAO

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/11571824.xml NÓS O mes de Santos nos pobos celtas raza saudosa dos Fisterres atrántecos adica un mesmo enteiro á lembranza dos difuntos. O tempo do murchar das follas, do erguerse xigante da voz do mar, tudo un mundo d'almas volve á terra nal como unha néboa pecha d'espiritos. Chámase Anaon esta moltedume d'almas que cumpren na terra o seu Purgatorio, tan xuntas coas herbas nos campos, ou as pingas d auga na tormenta. Algús individualizanse e fan un purgatorio na figura detremiñada d'un corvo, d'un galo ou can mouro, d'un porco... A Ankou, a Morte, é a Señora d'ista vasta neboeira d'outro mundo, considerado pol-os bretós como o Primeiro servidor de El-Señor. Ás veces vese craramente e xurde en dúas formas: ou ben com'una pálida silueta bretemosa que vai en grandes alancadas pol-as landas e pola mar, ou mais xeneralmente vai viaxando n-un carricoche feito de labos de cadeleito. Ten figura d'esqueleto con grande chapeu, e ollos alomeados pol-o lume de cirios do inferno que van esculcando a dereita e esquerda os que teñen que morrer. O 31 d'outono enténdese o temeroso coche por todol-os camiños; ó entendelo, as xentes vanse ós osarios dos cimiterios, onde fan vellos prantos e invocacións. Mais non haste mol entrada a noite, pois dende ceria hora, as caliveras falan entre elas e non convén escoitalas. A xente volta ás casas, fai ladaiñas e recibe a unhas mulleres «padricadoras dos mortos», que fan gabanzas dos derradeiros difuntos das familias. Despois d'unha noite de medo, chegan as cerimonias do 1 e o 2 de Santos. Hai que erguerse cedo pra misa, porque os difuntos inda na luzada da y-alba están asexando si os vivos cumpren co-a sua obriga. No 2 fanse pelengrinaxes. Tudo bó bretón debe ir a Santa Ana d'Auray, Loc-Rouan, ou Saint Jelveire-ar-Pirhan. Como no San Andrés de Teixido, o que non vai de vivo, vai de morto. si non manda un pelengrino en procuración. Mais poucos están dispostos a facelo por outros, por mor das ringleiras de difuntos que van ó lempo dos vivos. Nos dous días tense aceso un grande fogo pra purificación das almas, ó que os vivos non se deben chegar. Tudo o mes dos difuntos, as apariciós son constantes. Tódos volan. Os asesinos forman xun'ánzas temerosas ó pé dos cruceiros con grande medo dos camiñantes. As Kanerez-noz (lavandeiras da noite) rematan a colada dos sudarios. O Pilour-lann anda na tempestade e ven chamar co seu mallo nos piñós de madeira das vellas casas. Bailan os enanos Kornandonetz, os trasnos, Goulpiquets, e os Korrigans. O Buguel-noz (rapaz da noite) ten unha grande cabeza e chora nas covas sombrizas. O Hopper-noz (chilador da noite) salaya, tolo, na lonxanía. Os gromos xogan nos menhires. As greas de follas murchas son o diñeiro do demo para alentar ós parvos. Na mar brilan súpetamente campos de cirios l-en cada ola, ven un salayo d'un afogado. A xente pasa este mes — o Miniz-Du — chea de pavor acochada nas práticas tradicionás. As mulleres apenas barren as casas por non tocar ós espíritos ou a virxen, que tamén anda precurando as casas das almas boas. Na Irlanda, é f:sta dos Mortos, superpóñense simprememte á antiga de Samhain, na que os mortos deixan a cova pra banquetelexar coas fadas e beberen o viño de esquecemento en copas encantadas. As fadas son descendencia dos anxes maldecidos. O Ankou bretón é elquío Labraid, rei dos guerreiros mortos. O veto está feito d'almas que cruzan. En todal-as outuras locen os fogos purificadores. En Dublin, soilo voltan as almas da familia que veñen sentarse na mesa do té, e soilo son vistas pol-os que van morrer no ano. As almas dos condenados están en figura de pombas, melros, porcos e lebres brancas. As que son millores entre elas toman forma de volvoreas. Os bébedos adequiren figura de pipole. Hásira nos espiños hai centos de almas.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/11571829.xml NOS mámoa?. O délmen que o contiña, i-en xeral as construzós galegas similares, pol-a sua sinxela pequeneza e ala pol-a sua farta abasianza, arredan a suposizón de que foran sepulturas colectivas de un clan ou de unha tribo, parecendo millor mausoleos individuais ou de familia no xeito mais restrinxido da verba. Ista cir- Fig. 5 cunstanza xuntada á de aparecer unha soia focha, afasta a hipótesis de unha individualización da sepultura que resultaría innecesaria n-un momento probablemente destinado a recibir os restos seulleiros de unha perso. Por outra parte i-embora fallen de cole nas antas galegas documentos osteolóxicos, cousa que se esprca doudamente pol-a abondosa pluviosidade do noso chan e pol-a natureza silicea do terreo, é indudabre que as inhumazós andan nas culturas dolménicas mais bastas que as incinerazós e abonda ollar as medidas denantes eispresadas do burato pra comprender que é por demais callvo pra acochar o corpo de unha perso algo medrada. Coidamos en secutanza que a devandita focha debeu servir pra gardar o mobiliario fúnebre. mobiliario que será sincrónico ó do eneolítico final das terras do sul e do centro da península, xa que o mesmo as caixas, que as lousas, cuncas e pías, áchase en moimentos de ista fase, vindose a deterñar axiña con ceria verosimilitude a idade da mámoa que nos ocupa. O FOLK-LORE DO SALTO DO CABALO En lugar tan abondoso en mámoas, non podían fallar de ningún xeito, as tradicións relativas a tesouros. É seguro que istas deben ser moitas e variadas, mais nós non poidemos recoller outra cousa que unha cantiga que non deixa de ter algún interese e que trascrebemos tal e como nos foi dita: »Pastores que gardais gando Na serra de Penas Libres Apedrexaivos con bolas de ouro Coidando que son pedriñas. Nas crénzas populares galegas e miñotas, e inda se mal non-os lembramos no soado, Libro de San Cipriano, os tesouros dos tempos da mourindade divídense en dúas crás. Us sen encanto e outros encantados. Os primeiros preséntanse ós ollos de quen os atopa na súa forma e materia natural, os segundos collen ó ser descobertos a aparenza de algo sen valor, pedras ou carbós xeneralmente, e non voltan ó seu propio ser senon despois de feitas as cirimonias e desconxuros que se precisen. Os haberes da serra de Penas Libres son sen dúvida de istes derradeiros, e a elo fal cra- ra alusión a cantiga, podénse citar coma casos similares o do castro de San Facundo de Cea (Carballiño), onde unha vez asoellouse moito ouro metido n-unha pía e que tan axiña quixeron botarlle a mau, trocouse en carbón (1) e outra lenda idéntica recollida por Martins Sarmento no concello de Guimaraes (2). Existe tamén unha lenda ó parecer ben diferente, localizada no Salto do Cabalo, mais que pode ter certa relación cos tesouros aco- chados das mámoas. Había ali, ata que ó construír a estrada de Ve- rin a Braganza a desfixeron pra firme, unha peneda que presentaba fondamente gravuradas Fig. 6 Escala, 1/3 mts. as siñas das ferraduras de un cabalo. O motivo de istas siñas era o seguinte: *Un rapaz de Lamas de Eite andaba dende pequeno coa avenza por aquiles silios. Dando-

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/11571828.xml 6 fora e cinzento por dentro e traballado á roda, vestixio sen dúbida de unha esprorazón anterior. Mámoa n. 2. Situada na veira esquerda da estrada, xunta o hectómetro 2 do quilómetro 20. Fig. 3 Ten 9 metros de diámetro e un de altura e achábase formada case exclusivamente por terra. Mámoa n. 3. À esquerda e a caron do devandito indicado do quilómetro 20. Atopábase tan aplainada que non-os foi posible determinar o seu diámetro. Mámoa n. 4. A 150 metros pra direita do hectómetro 2 do quilómetro 18. Mide o seu diámetro 22 metros e 2 de altura, embora o grande burato que presentaba na parte central. Contiña moitas pedras e carbós de carballo e de torgos de uz. Mámoa n. 5. Erguelta n-un dos cumes mais altos da serra, arredado 200 metros da estrada e a caron do hectómetro 8 do quilómetro 17. Ten 18 metros de diámetro por un e meio de altura e presentábase menos remexida que as suas compañeiras. Apareceu formada por terra misturada con pedras grandeiras e carbós. Ó meio e meio de fondura atopouse unha laxa posta verticalmente, ben aplainada pol-as dúas caras, que media 80 por 60 centímetros e á veira apareceu un burato feito con instrumento de pedra na peneda esquistosa, de chan natural de forma irregularmente troncocónica, de 70 a 40 centímetros de anchura e de 68 de fondura, que a laxa cobriu sen dúvida antes de ser maquillada do seu senso (fig. 1). NÓS Convén advertir, que o burato devandito acháse por baixo mesmo do centro da mámoa e que esta tivo en tempos un dólmen, que por certo axudou a derrubar, aínda non fai 20 anos, unha das persoas que nos acompañaban. O conxunto de esta sepultura tal e coma nós a atopamos e como se olla na figura 2, é ben imitante á de certos túmulos bretós da primeira idade do Bronce, coma son por exemplo os de Kergoniou e de Kerstrobel e mais aínda a algúns rounds barrows ingleses con focha escavada baixo o túmulo coma o de Bamborough, Northumberland (1), mais a circunstancia de haber tido a nosa mámoa cámara megalítica, fai imposibles estes paralelos e obriganos a procurar semellanzas dentro da cultura dos dólmenes. En Portugal na anta-capela de San Dionís e Pavia e nas de Palmella, Folha das Barradas e Marcella (2) apareceron dentro das cámaras caixas, constituídas por varias laxas postas de colo, e que serviron pra praticar enterramentos. Ó mesmo tempo en Matarrubilla, Cueva del Romeral, Marcella, Arrifre, New Grange, Dowth e Sieive-Ne-Calligha (3), atopáronse lousas, pias ou cuncas de pedra de cote de un grandor considerable que según Obermayer servian pra recoller o axuar funerario dos mortos depositados no mausoleo. Responden seguramente as caixas a un desejo de individualizar os enterramentos dentro do dólmen e as lousas, pias e cuncas, avencé- Fig. 4 llanse con ritos dos antigos do culto dos mortos. Con cal de estes dous estilos debemos relazor o burato aberto por baixo da nosa (1) British Museum. A Guide to the antiquities of the Bronze Age. 1920, páx. 62. (2) Varguilla Corta, O., cit. (3) H. Obermayer, El Dolmen del Matarrubilla. Memoria número 26 de la C. de Investigaciones Paleontológicas y Prehistóricas. Madrid. 1919.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/115718212.xml padas nos castros e das que xa n-ouro lugar nos temos ocupado (1). É seguro que a muralla debía estérse pol-a banda do poñente, pechando o burato que del» xa a valgada aberta entre os dous cumes, mais non poldemos ollar por ningures outros vestixios de ela, que algunhas moreas de cachote e inda istas afastadas unha miga pra atrás da direizón que coidamos debía seguir o muro (vex. fig. 6). Os alicerces das casas, de pranta circolar ou coadrada, localízanse escrusivamente na semi. planura que coroa o cume central, indicando a posizón de algús, que as penedas que alí afroran, foran aproveltadas pra pechar por unha beira delermiñadas costruzós. As pedras de muiño aparecen pol-o xeral misturadas co cachote solto e as tégulas alópanse de abondo en toda a área edificada. O emprazamento e disposizón do recinto fortilicado, o xeito costrulivo das murallas as prantas circolás d2 algunhas casas, os muiños de mau e as tégulas, caralterizan de abondo o habitat que nos ocupa pra que, sen medo a nos trabucar, poldamos crasilicalo entre as cilenias coh elementos romanos, embora non sexe doadó delermiñar nin a época nin o atinguimento de ista romanlzazón, cinguindonos a indicar tan solo que a bisbarra de Verín non parez das que menos e mals serodiamente recibiron na Galiza o infruxo dos conqueridores latinos, coma o proban a lápida da ponte de Chaves, erixida en tempos de Vespasiano e na que figuran os Bibalos, pobo 6 que perteñecía, ou pol-o menos avecinaba coa nosa citania, a via sendaria que cruzaba o val de Verin (2) e as relativamante numerosas lápidas ali alopadas (touro con iscriuzón de Abedes, as dúas estelas de Flor de Rei e outro epígrafe Inédito de Castrelo (3). Mais non foron solo galegos pagans os que habitaron no uionte das Laxes. Os sartegos de que denantes falamos, amostran craramente que despois de abandoada a citania pol-os seus primitivos moradores, viviron n-ela homes que profesaban a fé de Cristo e que alí buscaron un lugar senlleiro de orazón e de penitenza. Achanse situadas aquelas sepulturas na veira do abrente da plainura que remata o cume cen» tral e non lonxe da muralla. Son duas, afastadas entre si 10 metros, e aparecen labradas na grá do monte e presentando xelto antropoide, tendo a primeira indicazón da testa e dos hombreiros (fig. 7) e a segunda (fig. 8) a forma de un sinxelo cadaleito. Preto da primeira ollamos meio aluada no chan a tampa que oulrora a cobría, labrada en tellado de dúas augas que se creba en triángulo na parte da cabecelra. O sabio arqueólogo cruñés, Anxel del Castillo, ocupouse n-un erudito traballo (1) de ista crás de sartegos, amostrando con moilas e aslsadas razós que o seu uso, inizado nos comenzos do cristianismo, prolongouse en toda a Idade Media. Insiste pró caso, Casilllo, no feito de aparecer de cote as s2pulturas antropoides deniro ou pol-o menos á beira de anligas elrexas ou capelas i-esprica a sua presenza n-algús castros pol-a necesidade de cristianizar as di» vinidas indixenas n-iles localizadas, que obrigou a erguer ermidas en moitos curutos casirexos das coales coidaban e tiñan tino monxes € peniienies que pol-a sua mau labraban nas penedas os seus sarlegos. Nas Laxes das Chas, non hai lembranza nin vestixios seguros de capela, mais é moi posibre que as moreas de cachotes, que se topan 4 bei. ra dos sarlegos. e que son igoaes ás que andan esparexidas pol-o resto da cifenia, representen 6 ulilizazón de antigos materias das casas pra costrulr unha pequena ermida oxe por compré.» to derrubada, vindo ainda outras duas circus» lanzas a arriostrar a hipólesis da esistenza da devandita ermida. É a primeira o estaren os sarlegos ourentados coa cabeceira no W., posizón inversa á dos antigos santuarios que finan o presbiterio no abrente, o que según Castillo ousérvase de cote en todal-as sepulturas abzrlas na peneda deniro ou á beira de eirexas ou capelas. Refirese a segunda circustanza a un costume tradizoal que durou delca o ano derradeiro e que consistía no seguinte: Desviada dous kilómetros das Laxes, hai no cume de un outeiro unha ermida adicada a Santa Ana. ndo compre pregar ó ceo pra que chova ou deixe de chover, baixase en procesión.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/115718215.xml NOS COLEICION DE REFRANS DE ALMANAQUE (Proseguimento) 6 Tantos días de Xaneiro, tantos allos no alleiro, ou 7 Tantosdías ten Xaneiro, tantosoalleiro, ou 8 En Xaneiro pon o alleiro (véxase o número 28). 9 No mes de Xaneiro sete lobos do carneiro. 10 O que queira comer morriña, coma carneiro en Xaneiro ou en Mayo galiña (dupricado en Mayo, núm. 18). 11 Cando as rans cantan en Xaneiro, sinal de fame no rueiro. 12 En Xaneiro sete capelas e un sombreiro. 13 Da frolde Xaneiro ninguén encheu o celeiro. 14 En Xaneiro a raya val carneiro (concordan co o número 19). 15 A pescada en Xaneiro val carneiro. 16 Luar de Xaneiro non len parceiro, mais lle ven o d'Agosto que lle da no rostro. 17 Sol de Xaneiro sal tarde e ponse cedo (véxase o núm. 22 - Grupo Segundo). 18 En Xaneiro un pouco ao sol, outro ao fumeiro. 19 En Xaneiro berza vella, val carneiro (ten somellanzas c'os números 14 e 15). 20 En minguante de Xaneiro, corta madeiro. 21 No Xaneiro súbete ao outeiro; se ves terrexar, ponte á chorar e se ves verdear ponte á beilar, ou 22 No mes de Xaneiro, súbete ao outeiro; se ves ferrexar ponte á cantar e se ves verdexar ponte á chorar, que como se ve é unha contradición do anterior. 23 Poda en Xaneiro, vendima no sombreiro. 24 Sol de Xaneiro, sempre tras do outeiro. 25 Xaneiro mollado, se n'é bó para o pan, n'é malo para o gado. 26 Agora que entrou Xaneiro, podes meter obreiro (contraposición ao núm. 3). 27 No Xaneiro busca a lebre c'o c. no bulleiro. 28 Cantos días pasen de Xaneiro, tantos allos perde o alleiro (somella contradición c'os números 6, 7 e 8). 29 En Xaneiro, tira o cepo de xunio ti e pono diante do compañeiro. 30 Eu son o pito do Cairo, que naceu no mes de Xaneiro; se o raposo me non come, hei de cantar no poleiro. 31 O boi e o leitón en Xaneiro crían niñón. Febreiro: 1 Augoa en Febreiro, fal o palleiro. 2 Come mais un día de sol en Febreiro que cantos cabalos ten o reino (este reino fai referencia ao antigo de Galicia). 3 Neve febreiriña, pica a galiña. 4 San Matias anda c'o Antroido ás porfas; ou a variante: 5 O Antroido co as suas malas artes, botou á San Matias fora do Martes (véxanse festas movibres). 6 Pol-o San Matias tan longas son as noites como son os días (concordan cuase cos números 5 e 6 de Nadal). 7 Pol-o San Matias comienzan as enxerties. 8 Febreiriño frebas dáese non as dá, as dará. 9 En Febreiro mete obreiro (véxase en Xaneiro). 10 A castaña e o besugo, en Febreiro: non ten zugo (contraposto ao núm. 21). 11 Cando non chove en Febreiro, nin bon prado, nin bon centeo. 12 Pol-a Candelaria cásanse os paxariños e vaise a galiñola. 13 Cando a Candelaria chora, metá do Inverno vai fora e as suas variantes: 14 Pol-a Candelaria metá do Inverno vai fora: se chove ou venta inda entra. 15 Cando a Candeloria chora medio Inverno val fora; cando ela rie, está por vir; mais cal chorar, cal rir, medio Inverno está por vir. 16 Cando a Candelaria chora, metá do Inverno vai fora; que chore ou deixe de chorar, temos alnda que o pasar. 17 Se a Candeloria vai mal, o Inverno está no coral. 18 Febreiriño curto c'os teus días vintaoito, se tiveras ou duraras mais catro, non paraba ou non quedaba can nin gato, e a variante:

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/11571825.xml NÓS No País de Gales, o mes do Santos é sombrizo e feroz: un ensaio de Xulcio derradeiro. Acendense fogos pra guiar as almas e fanse loltas terribres en redor d'eles. Cada un debe botar n-istes lumes un callau co-as sues iniciais. O que s'esquece debe fazer a mala pra ir gone west. Hai apariciós d'esqueletes; o deño vestido de frade celebra unha misa ó rivés nas eirexas arruinadas, chamando pol-os que deben morrer. Vense bestas temerosas, lumes fuxitivos e xurden flores xigantes que firen coma lostregos. Na Escocia, o morto mais recente debe montar a guarda na porta do campo-santo haste o ano que ven. Nos Highlands, os espectros fan parodias d'enterros. O mais notable son os xantares amargos: cando morre un pecador, os parentes buscan un comedor pra pecados, que come un xantar cheo d'en- cantacións máxicas sobre o morto como láboa. Toma sal, auga e sal, prometendo cargarse co-as faltas do difunto. Si lle ten odio, pode converter as olas n-un fato de demos que persiguen ó probe morto haste a fin do mundo. En Cornuall, practicase a interrogación dos siños. N-un vaso, bótanse lantas follas de hedra coma persoas se desexa sabel-a sorte: pon-se na lareira ás doce da noite de Difuntos e vaise mirar ós poucos días: as que se voltan negras din morte nos quince días; as roxas, morte tráxica. Si un mineiro ve unha mau d'esquelete levando lus, sair da parede da casa, pódese preparar pra morrer. Na Illa de Man, bótase cinza arredor na che- mina. Si á mañá hai rastros de pisadas cara a porta, é siñal que un da casa morre dinantes de Natal. RAMÓN OTERO PEDRAYO Unhas poesía inédita e autógrafa do noso Bardo COMUNICAZON FEITA Ó SEMINARIO DE ESTUDOS GALEGOS, POL-O SOCEO RAMON MARTINEZ LOPEZ EN 23 DE OITOBRO Anire as páxinas 66 e 67 d'un exemprar da novela de López Ferreiro “A tecedeira de Bonabal”, edición da “Biblioteca Gallega” de Martínez Salazar exemprar que leva na primeira páxina a signatura da Biblioteca de don Eduardo Pondal, lemos atopado n-un anaco de papel de 14 por 10 coma poesía que segue: Coma soan, como soan Os pinos co vendabal; Soade, pinos, soade, q he doce vos escuitar Mas ay! do Do ledo tempo pasado Ou pinos non me falés; Se hé que matarme, ou pinos De suidades non querés. Hastra agora non sabemos que esté publicada nin coñecida por ninguén. A data da poesía pódese dexergar aproximadamente pol-a filigrana do papel que é do 1896, ano seguinte ó da novela en que foi atopada. EnsinaJo o autógrafo a persoas que coñecen ben a letra de Pondal (por certo moi revesgada) todos coincidiron á primeira ollada en que pertencia ó Bardo anque era algo mais pequena que da por él empregada de cotío. Reproducimol-a poesía tal e como está escrita, coa característica grafía (qh) e coa dúbida do quinto verso. Nas follas en que foi atopada desenrólase a belida escea en que Gonzalo despidese da sua noiva Catalina. Non pudo inspirarse ó facelos versos, Pondal na leitura d'ista escea? Sexa o que sexa ó feito indudável é que ista é unha das moitas obras de Pondal que para vergoña de Galicia hachanse esquecidas e tra- ladas co mais noxenta dos abar- doos.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/115718213.xml NÓS a Imaxe da santa, dende a capela a Oimbra, e pasados ús días vólvese de novo a rubila solemente ô seu santuario. Pois ben istas procesións en lugar de seguir o camiño máis curto e millor, iban dando un arrodeo de tres quilómetros que non endereltaba o seu viejo ata pasar por baixo do monte das Laxes. Sabido é que na nosa terra os santos son pouco afeizoados a trocar o lugar do seu culto, e sen grande esforzo poderíamos encher unha páxina con eixemplos de imaxes que, despois de seren mudadas, voltan ó seu primitivo asento, de calamidades causadas por mor de istas mudanzas inoportunas e ainda de foliós que se celebran en sitios alonxados das altas capelas onde o santo que os motiva recibe culto. Semellantes feitos non poden interpretarse se non ó xeito de funzós espialatorias destinadas a desenoxar ó santo por telo maquiado da sua sede anterga. i-espricanse de abondo se lembra- mos a cristianización ben nidia de moitas divinidades castrexas e o carácter tópico que reves- tían nos tempos pagáns. É pol-o tanto mais que pobrare que a volta que os devotos veciños de Oimbra daban coa sua santa, sinale non soio o primitivo emprazamento da sua capela se non tamén o vencello que a axunta co genius loci que protexia outrora ós habitantes do monte das Laxes, sen- do comente sinalar pró caso a existencia, non lonxe dos sartegos, de dúas ou tres pias de forma cadrada e feiío, coidadoso, escavadas na peneda c-un instrumento metálico, igoaes ás atopadas en moitos lugares do N. de Portugal i-espezalmente no soado das Panolas, que recibía culto aínda nos tempos romanos, parecendo indicar iste dato que a ermida cristián foi erguida no mesmo sitio da cividade onde o deus indíxena tiña o seu culto. FLORENTINO L. CUEVILLAS. QUOD NIHIL SCITUR (Proseguimento) Non é isto somentes, senon que unha cousa pódese producir por outra contraria a calor pol-o frío, no cal frío macerado, en nós, nas fontes, na terra, no tempo do inverno; d'eiqui o dito: Ventres Hyeme et vere calidissime. O frío dá calor: nos corpos queimados, nos etíopes, que son fríos interiormente, e nós tamén pol-o vrau. Non comprendo de que se poda levar isto. Logo, tampouco os demais? Non se precisa concrusión. Paréceo sen embargo. Eu mesmo enlendo o que din: mais non por iso coñezo millor o asunto; o mesmo pensaba eu denantes, mais non me contentaba. S'eu houbera coñecido perfeitamente algunha cousa nono negaría, senon que o diría barudamente; por mor da alegría; pois nada mais feliz me podería acontecer. Agora vivo de cote tristeiro e anguriado, desesperado de poder saber algunha cousa. Logo, ou son eu o mais iñorante de todos, ou comigo todol-os demais. Coido verdadeiras as dúas cousas, mais sabería algo si os demais o soupesen; pois non é verosimile que soilo a min fose contraria a natureza. Mais nada sei. Nin ti. Hai pra nós outras moitas ocasións de

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/115718217.xml NÓS 21 A augoa de Abril, enche o carro e o carril (variante do núm. 18). 22 Abril e Mayo son a chave do ano. 23 Abril frio e fornos quentes, alegrías pros meus dentes. 24 Abril quente e mollado, carga o carro e enche o gado (concordancia c'o núm. 18). 25 As sandías nin sementadas en Abril, nin nadas en Mayo. 26 Marzo ventoso e Abril chuvioso sacan a Mayo frolido e fermoso (duplicado 5 Marzo). 27 No Abril abre a porta ao gado e deixao ir. 28 No Abril cada pinga val por mil. 29 No Abril os esparragos para min no Mayo para o meu amo: en Xunio para ningún. 30 No Abril sal o cuco do cubil, ou 31 No Abril estou no cubil (o cuco) no Abril vivo e no Mayo revivo (véxanse os números 9 - 10 e 11). 32 Despois de cantar aleluya, o que teña fame que a sacuda (véxase o núm. 6). 33 Os escachos pol-o Abril, non lles hay mais que pedir. Mayo: 1 Se qués ter perixel todo ano, sementaralo no Mayo. 2 Augoa en Mayo, pan todo ano (concordan c'os números 18 - 21 e 24 do Abril). 3 A augoa en Mayo, carga o carro. 4 Augoa creadora, cando Mayo chora, ou Se Mayo chora, augoa creadora. 5 A augoa de Mayo, non fai dano. 6 Mayo chuvioso, verán caluroso. 7 Pra ti chova todo o ano e pra min Abril e Mayo. 8 O que en Mayo se molla, en Mayo se enxolla ou enxuga. 9 Día tras día, Mayo chega (véxase o número 24). 10 En Mayo de meu me cayo, xa c'o sono xa c'o traballo (véxase o núm. 2 de Abril). 11 En Mayo inda a vella queima o tallo (véxase o núm. 30). 12 En Mayo millo sementado, cal enxoito cal mollado. 13 En Mayo inda bebe o boi no prado, ou inda o boi bebe no prado. 14 Enxamio pobre, no inverno nasce e no Mayo morre (duplicado núm. 6 - Grupo 2.9). 15 Mayo longo, San Xuan re lonxo. 16 Quen en Mayo non merenda aos mortos ou aos malos se encomenda. 17 Porca no Mayo val mais nos comezos que no cabo. 18 O que queira comer morriña coma Carneiro en Xaneiro e en Mayo galiña (duplicado en Xaneiro núm. 10). 19 Marzo ventoso e Abril chuvioso sacan a Mayo frolido e fermoso (duplicado 5 Marzo). 20 Cando Marzo mayea, Mayo, marzea (véxase o núm. 17 de Marzo). 21 Abril e Mayo son as chaves do ano. 22 Chova por Abril e Mayo e non chova en todo o ano. 23 Hasta o corenta de Mayo non te afroxex o sayo. 24 Día tras día, Mayo á porta (véxase o número 9). 25 Mayo pardo, San Xuan craro. 26 Mayo, mayolo, mayo todo. 27 Mayo me molla, Mayo me enxuya, Mayo me bola na sepultura. 28 Mayo orteano, moita palla e pouco gran. 29 Augoa en Mayo, mala a porca de un ano. 30 En Mayo, inda a vella quenta o sayo (somella ao núm. 11). 31 En Mayo, xa sayo. 32 Mayo trubalo e San Xuan craro, fan un ano temperado. 33 O rocin no Mayo, vérase cabalo. San Xuan (Xunio): 1 En San Xuan, fouce na man. 2 O que aúna en San Xuan ou é tolo ou non ten pan. 3 En San Xuan nin a mexelra de un can (véxanse as concordancias dos números 9, 10 e 11 de Marzo). 4 En San Xuan tanto queixo como pan, ou tanto viño como pan. 5 En San Xuan xa a sardiña pinga ou molla o pan. 6 Por San Xuan as nove con día dan. 7 Se San Xuan chora, a silveira non da mora. 8 Tras de Mayo, ven San Xuan. 9 Augoa de San Xuan, tolle o viño e non dá pan. 10 O que queira comer patacas pol-o San Xuan bóteas cando o pan. 11 De San Xuan a San Pedro, cinco días van.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/115718214.xml altiles e da violeta? Qué do turcicus phaseolus, que dirás das aves, do pavo real, do papagaio? É que vais sinalar diferentes temperamentos no pavo real, nas froles manchadas, no leopardo e na mesma pruma e na mesma frol e no mesmo cabelo? mais istes son coores permanentes, que dirás do arco da vella, da pomba pintada, d'un vaso cheo de auga e d'outro valeiro, que espostos ao sol de diverso xeito e vendoos dende diferente lugar, manifestan coores tan variados? Con razón quedarás calado, o mesmo que eu. Molto mais nas outras cousas que contei mais arriba. Nunca acabarás. Canto mais esculcamos, mais dificultades se presentan, mais nos confundimos e mais dificilmente nos desenvolvemos. Onde hai moitedume, hai confusión. Pódese pór en comparanza a nosa filosofía, co laberinto de Minos, no que si un se mete non pode dar volta nin sair do Ichó; s'imos pra diante, caemos no Minotauro, que nos quita a vida. Esta é a fin dos nosos estudos, o premio do traballo perdido, as vixilias continues, os coidados, a inquietude, a soedade, a privanza de todos os praceces, vida semellante á morte, vivindo cos mortos, porfiando, falando e maltratando cos vivos, arredándonos dos vivos, renunciando, á precura dos intereses d'un, exercitando o esprito e destruíndo o corpo. D'eiqui as doenzas, as doenzas, ás veces a loucura, sempre a morte. Non d'outro xelto o improbo traballo vence todas as cousas senon é por que quita a vida e adianta a morte, a que nos ceiba de todo, por iso o que morre vénce todo; si fose certo o que dí Horacio, pasaría o contrario. Pois di: "en suma, o sabio só nunha cousa é menos que Xúpiter é rico, libre, é honrado, fermoso e ainda Rei de Reis, e mais que nada sano, a non ser que padeza da molesta pituíta. Ve coma se viu obrigado a falar da pituíta. Noutro lado di o contrario, e con mais verdade: Homero, o mesmo, anque veñas en compaña das Musas, si non trouxeras nada, irás pra fora. Homero e o mesmo Horacio di millor, mais adiante: "O Rei diñeiro dá muller con dote, e fé, e amigos, e linaxe, e fermosura; e a gracia e a elocuencia adornan o colmado de diñeiro". Por certo é verdade o que di Ovidio: "So Semen estalle nechado ás probes: a riqueza di honores. D'eiqui o grave Xués, o severo cabaleiro. O valor está no diñeiro e o diñeiro trai honra, o diñeiro amistades; o probe por todos lados xaz despreciado". Nada val a ciencia, e as togas deixanlle o sitio as armas, concédenlle palmas e gabanzas. Os literatos téñense en nada. Pra qué, logo, nos consumimos? Non sei, asina o permiten os fados. "Deu Dios esta pésima ocupación aos fillos dos homes pra que s'ocuparan n-elas. Todas as cousas fixoas boas no seu tempo e entregou o mundo ás disputas dos homes, pra que o home non atope a obra que Dios fixo dend'o principio deic'a fin" (Eclesiastés, 1). Non semella de atal filosofía (pra volver ó mesmo asunto) á Hidra de Lerna a quen venceu Hércules. A nosa non hai quen a venza. Cortada unha das súas cabezas, renacen sempre mais feroces. Falla un esprito de fogo, que coñecendo perfeitamente unha soila cousa, tire ás demais dificultades a ocasión de xurdiren. Imos concruir. Toda coñecencia ven dos sensos. Mais alá, todo é confusión, dúbida, perplexidade, adeviñanza; nada certo; o senso só vé as cousas esteriores; mais nonas coñece. Chamo senso ó ollo. O entendimento considera as cousas recibidas pol-o senso. Siste foi enganado, aquil tamén; si nono foi, que se consegue? Non vé mais que as imaxes das cousas ás que deu entrada o ollo; estas son as que o entendimento considera, esamina, inquirindo o quid, o quo tale, o car. E nada mais. Non vé nada certo. Non é isto o que quer dicir a fábula? N-ela, a grulla convidando á raposa a un xantar, oferceulle unha vasixa de boca estreita chea de menestra; determinándose a raposa a tomala, por que a vía, resultoulle inútil o esforzo; esto levouna a se vingar da grulla, facéndolle unha bulra semellante á qu'ela sufrira. Xúpiter ós paxaros con uvas pintadas; acometendo 1-les co peteiro pra comelas, pegaron co-il contra o quadro. Un engañou a outro c'un velo tan abelenciosamente deseñado, que parecía de certo; iste sobrio coma si xa houbera vencido, correu desexoso de vel-a pintura, pensando qu'estaba co velo, achegou a mau ó cadro pra descorrelo, e atopou o quadro soamente. Do mesmo xeito engaiou (Continuarase)

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/11571827.xml NÓS mento en que alopamos as sepulturas rexistradas e a falla absoluta de mobiliario non consinten nin iniciar xiquera aquil traballo, ficando cinguida a nosa laboura a determinar a área xeográfica de unha bisbarra rica en antas e a mostrar certa curiosa particularidade de algunha de elas, na espera de que novas esporazóns rendan mais froito ![Fig. 1](image_url) As mámoas da serra de Penas Libres, atópanse todas elas nas planuras que coroan o conxunto montesío e postas de cote en col de outeiros domiñenles, a semellanza do que ocorre en moitas estazós (Laboreiro, Monte de San Cibrao, Pavia) (1). Comenzan na mesma rala en Cidadela, e seguindo W.oL. por Soutochao, Lamas de Eite, Salto do Cabalo, Pedra dos Lobos, Castelo de Vilardevós, Portela da Fraira, Foxo, Serra de Feilas e Pedra Boleira ata bater en Fontefria. Compre sinalar en primeiro lugar as denominanzas ben significativas de algúns de isles lugares, especialmente os de Cidadela e Castelo, que de ser como parecen indicar o seu nome, recintos castrexos, virían engader un novo dato en col da veciñanza, tantas veces observada dos castros e das mámoas. A necrópole por nós esporada, áchase situada no Salto do Cabalo, entre o hectómetro 8 do quilómetro 17 e o hectómetro 2 do quilómetro 21 da estrada de Verín a Braganza, e constaba inda fai pouco tempo de nove sepulturas, das cuaes foron derrubadas catro para abrirse a estrada devandita, dúas por cair dentro do trazado da esplanazón e as outras dúas por precurar n'elas o contratista pedra pra o firme. O mesmo istas catro que as cinco que esporamos, tiveron ania e algúns dos xornaleiros que nos axudaron e tamén un dos nosos acompañantes, lembrábanse de telas ollado e inda de ter tirado de varias os derradeiros esteios. Coma é natural, istes fortes remeximentos da morea tumular, rebaixaron considerablemente a súa altura e abriron na parte central grandes buratos, circunstancia que impide o calcular nin aproximadamente a fondura a que a cámara dolménica se acochaba, embora pol-os datos que recollimos dos beizos dos espoliadores parece ser que os esteios pouco máis tiñan que un metro e que se espetan só uns centímetros no chan natural, estando sustidos principalmente pola terra da mámoa. A situación e características das sepulturas esporadas por nós son as seguintes: Mámoa n.º 1 Erguese á direita e á veira mesma da estrada, 250 metros denantes de chegar ó indicador do quilómetro 20. Ten de diámetro 18 metros e 2 de altura, i-está formada por terra e algunhas pedras ![Fig. 2](image_url) grandeiras, procedentes cicais do labrado dos esteios (1). Fundamentalmente atopamos, a máis de carbós de madeira de carballo, un anaco de vocal, ó parecer de un pote, mouro por (1) Véx, o noso artigo, As Mamoas do Concello de Raíriz. Biblioteca de la A Gallega, ano 1926, páx., 255.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/115718219.xml NÓS 12 Por Santa Andrea, colle os boís e semea (Véxase o núm. 15 de Nadal). 13 Por San Andrés lomo o porco pol-o pé (Véxase o núm. 12 de Nadal). 14 Bendito mes que entra con santos, média con San Uxio e romata con San Andrés. Nadal (Diciembre). 1 Se Nadal nada, sinal de boa anada. 2 Castañas en Nadal saben ben e pártense mal. 3 Chuvia por Sta. Lucia, tolle a sardiña. 4 Día de Santa Lucía, enchente de augoa ou de sardiña. 5 Día de Santa Lucia tan grande é a noite como día. 6 Por Santa Lucía lan longa é a noite como longo o día (somellan o núm. 6 de Febreiro). 7 Por Santa Lucia, medra a noite e mingua o día, ou 8 Por Santa Lucia o salto d'unha pulga mingua o día. 9 Se non chega pra Santa Lucia, chega pra outro día. 10 Cada cousa no seu tempo e os nabos en Advento (duplicado núm. 14 do grupo 4.9). 11 Día de San Nicolás está a neve pao á pao e se non no chao. 12 Santo Tomé, agarra o cocho pol-o pé (véxase o número 13 de Santos). 13 Sementeira na semán de San Román nin palla nin gran: na de Santa Baya, gran e mais palla. 14 Se a noite de Navidade fai luar, labra ben pra sementar: se a noite de Navidade fai escuro, sementa no terreo duro. 15 Por Santa Erea, toma os bois e semea (véxase o núm. 12 de Santos). 16 San Silvestre meigas fora. GRUPO SEXTO PREDICIÓS DO TEMPO 1 Se como primo, quinto, se como quinto octavo, como comenzo acabo (refirise ao tempo que fará no mes según o que faga os días 1, 9, 5.9 e 8.9). Somellante é estoutro: 1 bis A lua non é como pinta, senón como primeira e quinta e se como quinta, octava, como comenzou acaba (compárese c'o número 46). 2 Aire de Meira, caldeiro e goleira. 3 Aire solán, augoa na man (Véxase no número 36). 4 » sudán, » . 5 » de terra, augoas á xerros. 6 » de Lugo, augoa no punto. 7 Anduriñas á rentes da augoa, chuvia na praia. 8 Arco rayante, ei boi para adiante; arco ponente, colle o boi e vente. 9 Arreboles ao sol posto, mañán andarás enxoito. 10 Augoa de tronada, n-ús sitios muita e n-oulros nada. 11 Augoa á matina, á tarde tormentina. 12 Bica a brétema os picachos, para encher olas e cachos. 13 Brétema no monte, millor pol-a mañán que pol-a noite. 14 Brua Alba, tempo en calma. 15 Brua Callobo, tempo revolto. 16 Brua Gandario, panos ao río. 17 Carcacía, Norte cría, ou norte pía. 18 Cando a carballeira canta, gusta ben a manta. 19 Cando a carballeira zoa, gusta ben a broa. 20 Cando as gaivotes bailan a muiñeira hay que gardal-o millo da eira. 21 Cando chove e fai sol, alegre está o pastor. 22 Cando as pedras do Xalo choran, ventan a augoa, ou cando choran as pedras do Xalo, ventan orballo. 23 Cando de Este chove, hasta as pedras move. 24 Cando haxa xiado, queima a ramalla. 25 Cando non fai vento, non fai mal tempo. 26 Cando o Pico Sagro pon capelo, rapazas da Ulla cubride o mantelo. 27 Cando o Pico Sagro, pon toroca, augoa temos moila ou pouca. 28 Cando cantan viloricos na terra, chuvia sin falta se espera. 29 Cavamento e barbechar, antes que empecen a xiar. 30 Ceo empedrado, piso mollado (véxase o número 33). 31 » encarnado, vendaval ao rabo. 32 » escamento, ou chuvia ou vento. 33 » lastrado ou peireado, agro mollado (somella o núm. 30). 34 Cerco na lúa, enxuga a lagúa. 35 Corren as nubes pra Ourense, sol que nos quence.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/115718216.xml 14 19 Dixo no monte unha vella: «Valte Febreiro corlo, c'os teus días vintaolto, que se liveras mais catro non quedaba can nin gato. - Febreiro contestou moito: «Os teus bezerriños olto, deixa que o meu irmán Marzo hache de os volver en catro. 20 Se qués ter abellas, miraas pol-as Candeas, e se queres mel, pol-o San Miguel (e o núm. 7 do mes de Septembro). 21 A castaña e o besugo en Febreiro están en zumo (é contraposlo ao núm. 11). 22 Cando chove por Febreiro, todo o ano é temporelro. 23 Dure a malaveciña, o que a neve febreiriña. Marzo: 1 Se qués ler bon cabazo, sementa en Marzo. 2 Poda en Marzo, vendima no regazo (véxase o mes de Xaneiro). 3 Sol de Marzo queima ou mata a dama no seu pazo. 4 No Marzo, abrigo, noces e pan trigo. 5 Marzo ventoso e Abril chuvioso sacan á Mayo, frolido e fermoso (véxanse núm. 26 Abril - 19 - Mayo). 6 Cóbregas en Marzo, neves en Abril (véxase 5 - Abril). 7 Marzo, marzolas, trebas e rayolas. 8 En Marzo, iguarzo (véxase o núm. 16). 9 Chuvia en Marzo como a mexeira d'un gato ou rato. e as variantes: 10 En Marzo nin rabo de gato mollado. 11 No mes de Marzo chova tanto como a mexeira d'un rato (somella o núm. 3 de San Xuan). 12 Entre Marzo e Abril, o cuco ao fin. ou a variante: 13 Entre Marzo e Abril sal o cuco do cubil que co a neve non quer vir (véxase o mes de Abril). 14 Marzo, marzán, pol-a mañán, cariña de rosa e pol-a tarde ou noite, cara de cán. 15 Fiadeiro ¿qué fiache?; ¿pronde fuche?; ¿pronde andache que en Marzo non branqueache? 16 En Marzo, espigarzo (véxase o núm. 8). 17 Cando Marzo mayea, Mayo marzea (duplicado no núm. 20 de Mayo). 18 Centeno alto ou baixo en Mayo eslaado. que tarde ou temprán ha de quedar en Mayo o gran. 19 Di o boy sacame en Marzo e verás como pazo. 20 Marzo, espigas catro, Abril espigas mil. 21 A liñaza por San Marcos, nin nada nin no saco (concorda co núm. 14 do mes de Abril). 22 En Marzo, nazo; en Abril estou no cubil; en Mayo xa sayo; en San Xoan, xa fuxo ao can; en Santa Mariña xa pillo a galiña; e en Agosto, xa son bon raposo. 23 Nin frolesen Marzo, nin muller sin vergoña. Abril: 1 Se por San Xurxo chove de cen cereixas quedan nove. 2 En Abril, deixame durmir, que en Mayo de meu mes cayo (véxase o número 10 de Mayo). 3 Marzo amola e Abril esfola. 4 Solla de Abril, abre a man e deixaa ir. 5 Cobras en Marzo, neve en Abril (duplicado 6 Marzo). 6 Cando o crego canta Aleluya, xa se come a carne crua (véxase o núm. 32). 7 No principio ou no fin, Abril é ruin. 8 Se non vichelo cuco a mediados de Abril ou morre o cuco ou ven ao fin. 9 Entre Marzo e Abril o cuco ven ao fin, ou 10 Entre Marzo e Abril co a neve o cuco non quer vir, ou 11 Entre Marzo e Abril se non ven o cuco quer vil-o fin (véxase o mes de Marzo e os números 30 e 37). 12 Pol-o Abril, augoasmil (véxase o núm20). 13 Abril augoas mil coladas por un mandil. 14 O mainzo (ou o millo) por San Marcos, nin nascido nin nos sacos (somella ao número 21 do mes Marzo). 15 Cando Abril recacha, quimaavellaamaza. 16 Cando canta o cuco, fan pronto mollado como enxoitado. 17 Abril frio, pan e viño. 18 Chuvia en Abril enche o carro e o carril (variante no número 21) (somella ao número 24) (véxase Mayo) Abril se por mal quér vir, as portas non deixa abrir, ou inda as portas non deixa abrir. 19 Abril frio e mollado, enche o celeiro e farta o gado. 20 En Abril augoas mil (variantedonúm 12).

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/115718218.xml Borrador OCR local de apoyo. Úsalo solo como pista débil cuando la imagen sea ambigua; si contradice claramente la imagen, prioriza la imagen: e. no melo, ou poucos días van no meio 12 Ehi ven San Pedro co seu xerro 15 Hasta San Pedro o vino ten medo. 14 O que n'Agosto ou Setembro non dá cebada, en San Xuan non fai xornada 15 Por San Pedro burro edo 16 As coles de San Antoniño, manteñen ao amo e mais ao veciño (somella ao número 5 en Santos) 17 En San Xuan, xa fuxo ao can 18 O día de San Pedro, val vel-o teu olivedo e se ves un gran, espera por un cento Santiago (Xullo) 1 Ehí ven Santiago, co seu canado 2 Entre San Xuan e Santiago, Deus nos libre de un nubrado (véxase o núm. 41 do grupo sexto) 5 Ehi ven San Cristobo co seu cobo, 4 En Mayo, Xunio e Xulio as ce! como puños. 5 Ehi ven Sta. Mariña co a sua regozadiña 6 Pol-a Sia. Mariña, báixame a p dixo a cebola etiña 7 Pol-a Sta. Mariña, deixa a sacha e colle a fouciña 8 Pol-a Sta Marina, sala a sardiña 9 O día de la Mariña, vai a viña, que como é loparás, vendimarás, ou 10 Pol-a Sta. Marina val ás tuas viñas e cal as cates fal as vendimas 11 En Sta, Mariña, comer galiña 12 En Xulio e Agosto estroupelear, que este é o tempo do lino mazar. Nosa Señora (Agosto) 1 En Agosto as castaños arder e en Setembre beber 2 Agosto, frio no rostro 3 O rocío de Agosto da pol-o rostro O cocho en Agosto, pon o enirecosto Polvo en Abril, lama en Agosto 6 A chuvia no mes de Agosto, non é chuvia que é mel 2 mosto 7 Agosto pasou, quen mallou, mallou. 8 Agosto e vendima, non son cada dia 9 En Agosto, viño mosto, e por contra 10 En Agosto, nin viño, nin muller, nin mosto. 11 En Agosto está a augoa tras do toxo. 19 Fy Acosta sal mosto non te conazo NOS 13 Ehí ven Nosa Señora co a sua ola; ehi ven San Lourenzo c'o seu caldeíriño penzo. 14 ¡Labada: aos tres días nada! - dixolle o millo á liñaza. E contestou ela- Nugallón: un mes baixo o terrón e inda se vou non vou. San Miguel ou Setembro (Septiembre). 1 En Agosto secan os montes e en Seteme bro as fon 2 A sombre do Agosto e ao sol de Selembro 3 San Mateu, vendima tl. vendimarei eu. 4 Val mais nubreao de Agoslo que sol de Setembro 5 Sen Migueliño des uvas, tarde ves e pouco duras, ou 6 San Migueliño das uvas maduras, mucho me lardas e pouco me duras 7 Se qués ter abellas, miraas pol-as Candeas e se qués ter mel, pol-o San Miguel (é o núm. 20 de Febreiro). 8 Ehi ven San Miguel c'o seu tonel 4 Dia de Santa Cruz vai ver se a tua viña reluz Outono (Octubre) Pol-o San Simón, apreta o bandon 2 A lua de Octubre, á sete cubre, 3 Pol-o San Lucas saben as uvas. 4 Die de Sta. Inés, chuvia un dia unha vez, Santos ou San Martiño (Noviembre). 1 Antes de San Marliño, pan e viño, e des» pois de San Martino, fame e frío San Marliño sempre quer o seu graíño. 0) 3 A cada porco, ou ocho, lle chega o seu San Marliño 4 Día de San Martino proba o leu viño (duplicado núm. 14 grupo 2.9) 5 Horta de San Martiño, mantén á seu dono e á seu veciño (concorda c'o núm. 16 de San Xuan) 6 Por San Martino, nin fabas nin viño. 7. »,eSan Xudas, pineirines das tuas uvas 8 Por San Mertifio di o Invermo ala vou eu. 9 Despois de San Martiño, deixa a augoa e bebe viño (duplicado núm. 16 grupo 2.9). 10 Por San Simón proba o vino e o porco por San Mariiño, ou 11 San Simón proba o viño e o porco San Martina

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/bd/bd6e/bd6ed2ff-bb2b-4c4c-9a77-e00f39b9b22e/11571826.xml Papeletas arqueolóxicas e folk-lóricas da bisbarra de Verín Pra D. Mauro Núñez, de Vilardevós, home forte das serras raianas. AS MÃOAS DA SERRA DE PENAS LIBRES NO CONCELLO DE VILARDEVÓS STÉNDENSE os lombos ispidos de esta serra, cuio esquelele de gneis e de seixo afora ó chan moitas vegadas, n-unha dirección xeral do L. o W. e case paralelamente á raia portuguesa pol-a banda dos concellos trasmontanos de Chaves e Vinhaes. É sabido que un dos centros dolménicos mais importantes de Portugal, atópase na provincia de Tras-os-Montes e que de il téñense ocupado Ricardo Severo e o P. Brenha (1) Enrique Botelho (2), o P. Rodrigues (3), e Leite de Vasconcellos (4), que esproraron numerosas necrópoles, constituídas por antas, algunhas de grandor considerable, mais de cote de formas sinxelas, con soio cámara poligonal e por vegadas c'un comenzo de corredor: cujos espólios, prescindindo dos estranhos achádegos de Alvão desbotados ó nosso sentir inxustamente dos inventarios prehistóricos (5), forneceron machados de pedra ordinaria, e non sempre ben polidos, pontas de saxeta e de lanza, goivas, eixadas, furadores, polidoras, facas e anacos cerámicos lisos e de feito ordinario, material datado en parte no neolítico final e-en parte no neolítico, no que deben craseficarse sen dúvida algunhas goivas ben polidas e sóbor de todo a fermosa folla de lanza ou puñal fabricada con pedra calcedonia, que foi asoellada por Leite de Vasconcellos en Carracedo de Alvão, e cuia feitura e retoques son de unha adumirabel finura e regularidade. Sinalan stas antas trasmontanas a existencia de unha cultura anterga, onde perduran formas arcaicas e que se desenvolve de por si sen que n-ela escoen os ídolos-placas, os cilindros de calcáreo, os ídolos de óso, a cerámica campaniforme e os demais elementos que tan fortemente caracterizan a civilización dos dólmenes de formas desenroladas do sul do Douro. O conxunto da devandita cultura trasmontana, presenta moltos paralelismos coa dos dólmenes galegos, embora fallen n-ista os ouxetos típicos do neolítico final e acuse en troques un influxo serodio da cerámica campaniforme chegada seguramente a Galiza pol-o val do Sil, asegún n-outro lugar deixamos esposto. Era pol-o tanto ben intrésante pra nós, o delerminar a estensión e carailes dos núcleos de mamoas da serra de Penas Libres e tratar de estabrecer os seus paralelos arquitectónicos e de axuar coas suas veciñas de Portugal, precurando de iste xeito un dos vieros por onde a civilización megalítica penetrou na nosa terra. Disgrazadamente o estado de ruína e acaba- (1) Necrópoles dolménicas de Tras-os-Montes, Portugal, 1., fasc. 4, páxs. 68 a 750. (2) Dolmens no concelho de Vila-Real, Arch. Port., vol. II, páxina, 286; vol. IV, Páx. 180. (3) Antas no concelho de Alvão, Arch. Port., vol. II, páx. 20; vol. IV, páx., 190. (4) Antas no concelho de Vila Pouca de Aguiar, Arch. Port., vol. II, páx. 85; vol. páxs 69 e 167. (5) Dolmens no concelho de Murça, Arch. Port., vol. X, páxina, 55. (6) Arch. Port. vol. I, páxs. 36 e 32. (7) Cosas velhas, Arch. Port., vol. XXIII, Páx. 46 e Relíquias da Lusitania, vol. I, páx. 254 e 228. (8) Os Achados de Alvão organizados por Leite de Vasconcellos, 1918, páx. 31. Severo (art. cit.) foron dados como non autentes por S. Reinach (Rev. Archéologique), t. II, 1905, páxs. 89-90.) sendo defendidos por J. Dukinfield Astley (Archaeological Discoveries in Portugal Portuguese parallels to the Clyde discoveries, Journal of the Arch. Assoc.) e por Ricardo Severo (Questões d'Autenticidade, Portugalia, 1. II, fasc. 8, páx. 113. Dos sinos alfabelliformes de Alvão ocupouse von Lichtemberg (Das alter der arisonza Duscontideaschrift, ihre Entwickluag und thee fermers Einfitise, Manas, Zeitschrift für Vorgeschichte, IV, 1912) e também Bosch Gimpera (El problema de la propagación de la escritura en Europa y los signos alfabelliformes de los dolmenes de Alvão, R. de Arch. Bibliote. y Museos, Mayo-Junio, 1918, páx. 311).