https://biblioteca.galiciana.gal/gl/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157205&posicion=1
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720516.xml
Moi cediño imos pr'a estazón a tomal-o tren que nos ha levar deica Nápoles, a segunda cibdá italiana. Unhos minutinos nada mais e xa non verei Roma, isa cibdá, nai paridora de tantos pobos antergos que ainda hoxe levan aceso nas maos o fachón sagro da civilización mais escolleita; isa cibdá que se perdeu a hexemonía d'outrora, mantén outo o cetro espiritual do catolicismo que quer dicir, universalidade. Millor que co-as verbas de dispidida cheas de cativa intención que lle botou o Bautista Mantuano (citado pol-o Erasmo nos seus Colloquia) e que din eisi: *Roma vale, vidi; satis est vidisse, revertar... etc*, eu doullo o adeus cos versos do bon Horazo (1) nos que latexa sen dúbida un pensamento imperialista, pro non do todo alleo on senso ortodoxo:
*Augur et fulgente decorus arcu Phebus, acceptusque novem Camoenis, Qui salutari levat arte fessos Corporis artus, Si Palatinas videt aequus arces, Remque Romanam Latiumque felix, Alterum in lustrum, meliusque semper Proroget aevum.*
Encol disto do imperialismo non podo aturar o dicirche dúas verbas. E deixando o san imperialismo quasi doumáteco da Roma Católica que quizais se podería chamar millor paternalismo, dixérase con referencia o outro, que aquil lévedo posto fai vintes dous séculos, non se derramou do todo, sonón que por vegadas síntese con forzas coma pra loitar coas leises históricas dos
(1) *Carmen sacculare*
pobos e haste co-aquela razón esquirta que é a ademirazón do mundo inteiro.
Debo anotarche que istas considerazós, eiquí espalladas afeito, son o produto das impresións tidas onte por cuaselidá, cando dispois de lle bicar o anelo ó gran Papa Pio XI, quen con sereidade sobornatural, leva n'istes tempos bulideiros e abourantes o timón da Eirexa, pasci preto do pazo do Duce. Eu iba facerlle unha visita a unhas monxiñas hespañoas que viven nun conven tiño apegado ó devandito pazo. Ó tempo de entrar ollo que entran pol-a mesma porta un fato de soldados armados. Pareceme unha pizcalla, feito un parvo, e enxergo que arredor da parede outisima que pecha aquil gran pazo e a unha distancia de dez en dez metros hai unha cadeia de gardas con fusís.
Cando lles espuxen as monxiñas a miña estraneza dixéronme que de día e de noite s'estaban ali aquiles homes e que tiñan tales ordes que nin xiquera se podian se falar os ús cos outros. Se cadra de ó Musolini estar fora, fáiselle igual a garda e cando está pra se vir un pelotón éntrase pol-o pazo e esculca ben esculcados os recantos todos da casa. Hai medo, moito medo de que se esborralle a obra do Duce, direuto herdeiro dos vellos emperadores románs. E é, meu amigo, que os imperialismos que non teñen outros cimentos mais que os postos pol-a forza, abanéanse e haste se veñen abaixo aixiña, e mais nos pobos asinados na escola da forza do directo e non do direito da forza. En fin, sempre será un axioma aquelo do *nihil violentum durabile*, e senón, deixémoslle tempo ó tempo.
Eisi matinaba eu camino de Nápoles n'aquela mañán garrida, non bastando a
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720524.xml
AGUAS DE MONDARIZ
FUENTES DE GANDARAYTRONCOSO
Propiedad de los Sres Hijos de Peinador
Véndese en todal-as
Boticas, Drogueirías
Hotels,
Depósitos d'augas
minerás,
Restaurants e
vagós-camas de
todol-os trés
As mais indicadas en casos
de artitrismo, desnutrizón, diabetes,
obesidades diversas, doenzas do
aparello dixestivo, anemia
e neurastenia
Riquisma auga de mesa
gaseada naturalmente.
MONDARIZ - BALNEARIO
a 35 kilómetros de Vigo
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720514.xml
Fot. Sánchez
Fig. 4.—FRANCELOS.—Capitel, relieve e celosía, na banda da Epístola
Fot. Cuevillas
Fig. 2.—Columna, capitel e relieve da banda do Evanxeo
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/11572056.xml
dos mortos, como faz pensar a sua proximidade ou existência nos megálitos, com o culto dos corpos celestes, etc.
Esta última hipótese há muito que reúne partidários como Th. Gravlund, Baudonin, Reber, Petersen e recentemente M. Schönfeld que a desenvolveu sobre as gravuras rupestres (helleristninger) de Bohuslän (Suécia), publicadas por Baltzer nos *Glyphes des rochers du Bohuslän* (1881-1891) e sobre outras gravuras dinamarquesas (LXXVI).
Se esta concepção está longe de ser comprovada não deixa contudo de ter «um carácter de precisão aparente, interessante de ser notado», segundo a opinião do professor Boule (LV).
ESPIRAIS.
Além das gravuras descritas, Martins Sarmento registou a espiral (XXXVI, Re-

vista de Guimarães XXVI, pp. 18 e 137), indiferentemente *dextrorsum* ou *sinistrorsum* (fig. 4, I), que aparece também em *Briteiros*, *Eiró* (Penhalonga), e *Freixo* (inédito).
Em *Briteiros* «ao pé da porta que dá para Castello-Reis» (XXXVI, Rev. Guim. XXII, p. 24), além de figuras complicadas e linhas sinuosas encontra-se um sinal labirintiforme do tipo de *Monte Mogor* (Pontevedra), de que não conhecemos outro exemplar em *Portugal*.
O Dr. J. Fortes estudando a espiral de *Briteiros* expunha a tese da origem oriental, hoje excluída, e pela primeira vez formulou a opinião da existência de relações pré-históricas entre a *Irlanda* e a *Península Ibérica* (XXI).
O Ab. H. Breuil, de acordo com o professor Macalister, exprime a propósito da *Irlanda*, que a sua arte, como a de *Creta*, é um produto local da civilização geral da *Europa* na idade do bronze, não passando as supostas semelhanças dum fenómeno de convergência (LVI). O mesmo professor conclui por observar a analogia dos petroglifos irlandeses com os bretões e galegos, notável sobretudo com estes últimos devido aos círculos concêntricos.
O mesmo carácter de independência da arte rupestre galega, que melhor diríamos galaico-portuguesa, é reconhecido pelo professor Obermaier, a quem se deve incontestavelmente a orientação do seu estudo (XLIX, LXXIII).
Para o prof. J. Loth as gravuras de *Gavrinis* são derivadas das peninsulares, encontrando ainda outras afinidades com as culturas da *Irlanda* e *Bretanha*, que explica por relações comerciais favorecidas pela corrente do Golfo (XXX, XXXI).
ARTE RUPESTRE EM PORTUGAL.
As manifestações artísticas pré-históricas —pinturas e insculpturas— reveladas até hoje em *Portugal*, atingem um número elevado, só assim compensando a rudeza que lhes vem do seu estilo esquemático e modo de execução.
No inventário seguinte estão seriadas as estações por províncias. Excluem-se aquelas onde apareceram somente *cóvinhas*, por já estarem registadas, ou *ídolos-placas*, por este estudo se referir especialmente à arte rupestre. Não obstante incluímos na lista certas pedras avulsas insculpturadas, por apresentarem grandes afinidades e a mesma área de dispersão.
Pinturas.
a) megalíticas.
*Vandoma* (Paredes). (XLII - XLV).
*Sales* (Montalegre). (XX, XXVIII, XXXII, XLVII).
*Meixedo* (Montalegre). (XVIII).
*Moncorvo* (descoberta inédita do Dr. Santos Junior).
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720512.xml
Según Meruéndano, existían en 1674 anacos de construccións cercanas á eirexa que se tiñan por restos do antigo mosteiro. Tamén foron considerados como cimentos de él uns c'os que se tropezou ó abrir as trincheiras pra a vía férrea nos anos de 1871 e 1872.
Meruéndano a quen seguiu o P. Eiján, ó falar de Francelos (7), dá unha sinxela noticia dos elementos importantes que se conservan da vella eirexa, decindo que nos muros da capela actual existen «empotradas algunas piedras procedentes del antiguo edificio... Tales son una en que se hallan toscamente grabadas o esculpidas algunas figuras al parecer de monjes y otra calada formando una reja, con más dos columnas y sus capiteles que se hallan colocadas a los lados de la puerta de la capilla».
A eirexa de Francelos, de planta rectangular e pequenas proporcións (7 X 10 metros ó exterior) non nos ofrece outro motivo de estudio que os elementos decorativos e membros arquitectónicos que se topan na sua fachadiña, cobixada baixo un pórtico e albeigada, en gran parte.
A porta presenta un dintel adovelado, moderno, metido baixo un arco de medio punto, algo peraltado, de gran dovelaxe, que é o primitivo, e dúas medias columnas laterales, adheridas ás xambas. As basas de estas columnas están formadas por un plinto, un tambor cilíndrico, un bocel e unha semiescota moi breve.
O fuste monolitico das columnas, está decorado, en toda a sua altura, por un tronco vertical nudoso, do que saen ramas pareadas, con sendos racimos. Os capiteles son entregos, tallados nos mesmos sillares dos relieves de que logo se falará, e compostos de catro ordes de follas carnosas e con nervio central moi acusado. Ambos presentan ábaco rectilineo de pouca outura e carecen de collarino.
Xunto ós capiteles vénse dous relieves de tipo moi parecido ós de San Xohan de Camba, que representan esceas similares; no da banda de Espistola dous persoaxes con túnicas longas erguen á outura dos ollos algo que pode ser un ramo en honor de outro persoaxe que, cabalgando nun xumento, levanta a man en actitude de beizoar. O espacio entre a derradeira figura e o cerco está ocupada por unha estilización de arbre, ó parecer.
O outro relieve amostra a figura que cabalga de xeito que parece ser detida por un persoaxe, tamén con túnica longa, que leva en alto un ouxeto puntiagudo, como coitelo. O cerco que no outro relieve é rectangular se axusta n'este ó contorno das figuras.
Cicais poideran interpretarse como representacións da entrada do Señor en Xerusalém e de Balaam detido pol-o anxo.
A pouca outura do chan, e na banda da Epístola, ábrese unha ventán de arco de medio punto, con celosía de pedra calada formando dous florons de oito pétalos e tres arquifios de ferradura no outo; o seu cerco se compón de unha moldura retorta, como corda, un tallo ondulante con follas acorazonadas i-enriba, cíñendose ó semicírculo dúas parexas de aves afrontadas e dúas follas soltas, acaso. A fotografía dá unha perfecta idea da disposición de estes elementos e da ornamentación da celosia. Ó outro lado unha simpre ventán con reixa de ferro.
Non é seguro que todo o dito sexan pezas aproveitadas de outra construcción; ainda somella difícil que o arco teña sido reposto. En troques a celosia mais parece corresponder a un testeiro de capela. Sería mester desencalar as dovelas do arco e recoñecelo por dentro.
MENSURAS.— Arco: outo, 1'10; diámetro, 1'80; dovelaxe, 0'80. Columna: outo total, 2'10. Espacio entre os ábacos, 1'50; entre fustes, 1'70. Capitel: outo, 0'53; ancho, na parte superior, 0'50; na inferior, 0'20; fuste, 1'18; basa, 0'40. Celosía: outo total, 1'47; ancho, 0'91. Relieves: Outo, 0'52; ancho respectivamente, 0'80 e 0'52.
CRASIFICACION E DATA.—Según Don Manuel Gómez Moreno, todol-os caracteres do edificio obedecen ó arte asturiano avan
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/11572053.xml
BOLETIN MENSUAL DA CULTURA GALEGA
Ano XI ★ Ourense 15 de Febreiro do 1929 ★ Núm. 62
PETROGLIFOS de SABROSO e a ARTE RUPESTRE em PORTUGAL
UMA visita arqueológica a Sabroso realizada em 7 de Agosto de 1928 na excelente companhia dos meus amigos e distintos arqueólogos Florentino L. Cuevillas e Dr. Fermín Bouza Brey, este último chamou-me a atenção para umas gravuras que se encontravam num penedo do cume do monte.
Debruçados sobre elas e tendo limpo o musgo que cobria os seus traços delicados, apareceu uma composição inédita, representada na figura 1, notável pelo esquema antropomorfo do primeiro plano.
Em redor surgiram mais gravuras rupestres, de que apenas nos foi dado tomar um breve apontamento, por o sol entrar no ocaso.
Para levantar o esquecimento que pesa sobre os petroglitos de Sabroso, e tornar conhecidos os novos achados, foram alinhadas estas notas, que à leal camaradagem e amizade dos meus companheiros são dedicadas.
TOPOGRAFIA.
A estação pre-romana de Sabroso, revelada por Martins Sarmento, fica a meia distância de Braga e Guimarães, passando perto a estrada das Caldas das Taipas à Póvoa de Lanhoso.
Encontram-se insculpturas em quasi todos os penedos espalhados no cume do monte (LXII), alguns dos quais já foram impiedosamente partidos pelos pedreiros.
Assim, num penedo a S. daquele que contém o conjunto citado, veem-se cóvinhas dispostas irregularmente. Noutro a E., estão círculos concêntricos, simples ou com um sulco radial (fig. 2), de que a figura 3 dá uma ideia de conjunto.
Por último, 13,50 metros a NE. das primeiras gravuras, encontram-se 55 cóvinhas, dispostas sensivelmente em forma de U, em torno duma depressão suave da superfície da pedra.
BIBLIOGRAFIA.
As gravuras rupestres agora descobertas não constituem absoluta novidade em Sabroso, pois petroglifos semelhantes encontrou-os Martins Sarmento há cinquenta anos. Porém a divulgação e comparação com outros desenhos está em grande parte por efectuar.
Por este motivo a bibliografia é reduzida e antiga. Martins Sarmento ocupou-se de «sinaes gravados em rochas» em alguns ar-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/11572055.xml
NÓS
São muito frequentes em Sabroso e Briteiros, onde Martins Sarmento os encontrou em mais de quinze penedos e por vezes em grande abundância (fig. 4, III.) Referindo-se a eles diz Cartailhac: «Les signes en question sont formés tantôt par un ou deux et trois cercles concentriques..., tantôt par des cercles traversés d'un cote jusqu'au centre par une courte tige... le nombre de cercles sur une seule roche est une fois de dix-huit» X, p. (287).
Conhecem-se círculos concêntricos em San Martinho (Barco), Monte da Saia, Sta. Marta, e na Pedra da Escrita (Serrazes). Na Galiza indica T. Cuevillas quatorze localidades (LXVI), a que podemos acrescentar Santa Tecla (LXVIII) e Oya (XXVI).
Fora da Península os círculos concêntricos, quer simples quer com sulco radial, encontram-se sobretudo na Irlanda (Dowth, Knockckmany, Loughcrew, Mevagh, Muff, Sess Killgreen, etc.) (LIX, LXV) e ainda na Inglaterra, Suécia, etc.
Como sobrevivências notáveis do traçado de círculos concêntricos na mesma estação, convém não esquecer que apareceram no solo duma casa circular de Sabroso (XXXVI, Rev. Guim. XXVI, p. 13), e que em Briteiros se encontram associados ao nome CAMAL (XXXIII, p. 25 e Rev. Guim. XXI, página 110).
As combinações circulares são consideradas pelo prof. Obermaier como do grupo mais recente da idade do bronze (XLIX), baseando-se no seu carácter evoluído e maior dificuldade de execução.
A evolução das gravuras esquemáticas de braços levantados numa atitude coreográfica, até dar lugar aos círculos concêntricos foi primeiro considerada pelo Ab. H. Breuil (LVII), sendo fácil de aceitar por uma escola conveniente de desenhos.
A figura humana apenas com os braços levantados encontra-se em S. Martinho (Barco), Gândara do Fial e Eiras da Seixa.
O início da estilização aparece em Sabroso (fig. 4, I) num círculo (proveniente da união dos braços acima da cabeça) com uma cóvinha central, donde parte um traço secante. Encontram-se depois em Briteiros: dois e três círculos concêntricos com cóvinha central e cortados por secantes (fig. 4, III); os mesmos com a secante reduzida a um raio (como em Sabroso fig. 2), e, por último, os círculos apenas com a cóvinha central. Para Reber, e outros autores, os círculos concêntricos serão representações solares.
Aproximaremos destes desenhos pinturas do tecto do abrigo de Valdejunco (Arronches), onde aparece um círculo com uma secante partindo dum ponto central, e figuras femininas de mãos dadas, parecendo dançar.
Para o estudo da estilização destes de senhos, bem como para o de outras figuras da arte rupestre peninsular (cabeças em série, etc.), têm grande interesse as pinturas da II cerâmica de Susiana e da cerâmica pré-faraónica do Alto-Egipto descritas por J. de Morgan (LXXI).
CÓVINHAS.
Encontram-se em muitos penedos, merecendo apenas menção um grupo de 55 dispostas pouco mais ou menos em semi-círculo.
Martins Sarmento descobriu ainda em Sabroso cóvinhas formando desenhos regulares (fig. 4, I e II); o mesmo tendo sucedido a A. Girão na Beira-Alta.
Este tipo de gravuras é muito frequente em Portugal, encontrando-se p. e. nas antas de Candieira, Paço da Vinha, Paredes (Évora), Figueira e Entreaguas (Pavia), Penalva, Senhorim, Cota, Frietro, Alvão, etcétera; numa antela de Ançora; na sepultura da idade do bronze da Quinta da Água Branca (Minho); nos penedos de Amiais, Barreiros (Senhorim), Bemfeitas, Braçais, Guimarães, Moreira de Cónegos, Outeiro de Espinho, Regilde, S. Jorge, S. Martinho (lage com mais de 300 cóvinhas), S. Simão, S. Veríssimo, Soutelo, Tagilde, Taipas, Vizela, etc.
Em geral todos os autores reconhecem às cóvinhas um carácter religioso cujo simbolismo escapa; relacionado talvez com o culto
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720518.xml
OS HOMES, OS FEITOS, AS VERBAS
NOTAS DE GALIZA.
Estáse preparando pra esta primaveira, unha Semán Galega na cibdade do Porto, en cuia orgaizazón colaboran valiosos elementos d'aquela ilustre Universidade e do Seminario d'Estudos Galegos. O antusiasmo con que foi acollida a idea pol-os nosos amigos do país irmau e pol-os intelectuás d'eiquí, fai agardar un grande éisito e un gran avance na fraternal cordialidade das dúas terras e na colaborazón espiritual dos seus homes d'estudo.
NÓS, que sempre tivo com’un dos seus fitos primordiás a comunidade cultural luso-galaica, adírese dende logo co-a meirande ledicia a tan fermoso emprendimento, e adicará un número á dita festa.
ANÚNCIASE un traballo en col de Galiza do Sr. Ebeling, do Seminar für romanis chen Sprachen und Kultur da Universidade de Hamburgo, que será pubricado nos Studien do dito Seminario. O Sr. Ebeling visitou a provincia de Lugo no outono derradeiro.
PLÁCIDO R. Castro pubricou un notabilísimo ensaio tidoado *La Saudade y el arte en los pueblos célticos*, estudo de comparanza, ilustrado con abondosos eixempros de poetas e escritores irlandeses, escoceses, galeses, galegos e portugueses, apuntando innegábeles identidades de sentimento. Le va un prólogo do noso colaborador M. Portela Valladares, escrito en galego, onde comenta tamén a saudade, á que chama atinadamente «epidemia da Gulf-Stream».
No teatro Jofre do Ferrol estrenouse pol-o cadro de declamación de «Toxos e Frores» e de «Los Amigos del Paisaje Gallego», unha versión galega de *Le médecin malgré lui* de Molière, feita pol-a Srta. Peruca Bouza Vila.
A Gaceta Literaria de Madrí ocúpase longamente, e con merecida loubanza, do libro d'Otero Pedrayo *Paisajes y problemas geográficos de Galicia*.
A Academia Galega acordou celebrar no ano 1923, conxuntamente o Centenario de Murguía e Rosalia.
A Editorial NÓS pubricou un fermoso libro de versos de Xulio Sigüenza: *Cántigas e verbas ao ar*, e outro de Xesús San Luis Romero: *A volta do bergantiñán*.
Moí logo pubricaráse o segundo volume dos *Arquivos do Seminario d'Estudos Galegos*.
NÓS comenzou o troque co-a sonada revista italiana *La Fiera Letteraria*, a iniciativa do Sr. Dr. Giacomo Prampolini, que nos fixo o ousequio de nos escribir pra s'informar da renacencia das nosas letras, das que tenciona ocuparse na Fiera e mais en *Nord-Sud*.
VAI saír o segundo volume de *Consas do Castelao*.
TAMÉN s'iniciaron as relacións culturás co-a Bretaña, por intermeio do noso querido amigo e colaborador Philéas Lebesgue. Temos recibida unha amábel carta do bardo Taldir (Dr. François T. Jaffrennou), ilustre celtista e poeta en lingoa bretoa, ademini strador da revista *Le Consortium breton*, órgão principal do movimento renacentista.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720510.xml
XLIII Nouveaux documents sur l'art préhistorique du Portugal. Revue Anthropologique XXXVIII, 1928 p. 169.
XLIV Le serpent, totem dans la Lusitanie proto-historique. Anais da Fac. de Sciencias do Porto. XV. 1928.
XLV Historia de Portugal. 1. A Lusitania pre-romana. pp. 182 segs, Barcelos 1928.
XLVI Art rupestre en Traz-os-Montes (Portugal). A publicacion na Revue Archéologique, Paris.
XLVII Mesquita (H. de) e V. Correia – A Pala Pinta. T. Port. números 33-34, 1922 p. 16.
XLVIII Obermaier (Hugo) – Die dolmen Spaniens. Mitteilungen des Anthr. Ges. in Wien. Bd. L. Wien 1920.
XLIX Die bronzezeitlichen Felsgravierungen von Nordwestspanien (Galicien). Spek 1925.
L Pacheco (Eduardo Hernández) – Pinturas prehistóricas y dólmenes de la región de Albacete (Extremadura). Bol. de la R. Soc. Esp. de Hist. Nat. XVII 1917. Reproducido na nota n.º 8 da Com. de Inq. Pal. y Preh.
LI Pereira Lopo (A.) – O Castro do Lombeiro de Maquileiros O Arch. Port. V, 1900, p. 14.
LII Proença Junior (F. Tavares de) – Notice sur deux monuments épigraphiques. Coimbra. 1905. Ver biblos. Sobre o assunto n.º Arch. Port. XV, 1910 p. 41.
LIII Santos Rocha (A. dos) – As Arcaínhas do Seixo e da Sobreda, Portugalia. I. fase 1.ª p. 13. Porto, 1899.
LIV Vitorino (Pedro) – Insculpturas do Monte d'Eiró. O Arch. Port. XXV, 1924, p. 39.
BIBLIOGRAFÍA GENERAL.
LV Boule (M.) – L'astronomie préhistorique en Scandinavie. An. de LXXVI em L'Anthr. XXXI, 1921, p. 178.
LVI Breuil (H.) – Les pétroglyphes d'Irlande (Notes de voyage). Revue Archéologique XIII, 1921, p. 73.
LVII – e Macalister – A Study of the chronology of bronze age Sculpture in Ireland. Proc of the Royal Irish Acadamv. XXXVI, 1921, Citado por XLIX.
LVIII Brey (F. Bouza) e F. L. Cuevillas – Prehistoria e folklore da Barbanza. NÓS, 1927.
LIX Burlit (Miles) – Notes on the art upon certain megalithic monuments in Ireland. Jpek, 1926, p. 52.
LX Our early ancestors. Cambridge, 1927.
LXI Carballo (Jesús) – Descubrimiento de un centro de arte neolítico en la provincia de Santander. Actos y Memorias. Soc. Esp. de Antr. Euro. y Preh. I, 1922, p. 141.
LXII Carta Geodésica de Portugal (1: 300,000). Folha 4.
LXIII Castillo (Angel del) – Hachas de bronce de talón. Sep. do Bol. de la Real Academia Gallega, 1927.
LXIV Cerdeiriña (Anxel R.) – Notas pra un estudio da Urdiheira. NÓS, núm. 31, 1926, p. 36.
LXV Coffey (G.) – The origin of prehistoric ornaments in Ireland. The Journal of the Royal Society of Antiquaries 1894-97. Citado por XXVI.
LXVI Cuevillas (Florentino L.) – Nota en col de unha inscultura inédita de Tenoéro. Bol. R. Ac. Gal. XXIII, número 230 1928.
LXVII Dechelette (X.) – Manuel d'Archéologie préhistorique celtique et gallo-romaine, 2.ª ed. Paris, 1924.
LXVIII García (Julián L.) – La ciudad de Sta. Tecla 1926.
LXIX Leite de Vasconcelos (J.) – Estudios sobre a época do bronze em Portugal. O Arch. Port. XI, 1906, p. 179 e XIII, 1908, p. 300.
LXX Mendes Corrúa (A. A.) – O petroglifo do guerreiro lusitano do Monte do Castelo de Penafiel. Brotería. Série mensal, IV, 1927.
LXXI Morgan J. de – L'influence asiatique sur l'Afrique à l'origine de la civilisation égyptienne. L'Anthr. XXXI.
LXXII Obermaier (Hugo) – El Hombre Fósil. Mem. número 9 da Com. de Inv. Pal. y Preh. 1.ª ed. Madrid, 1916.
LXXIII Impresiones de un viaje prehistórico por Galicia. Bol. de la Com. de Mon. de Orense, VII, núms. 148, 149, 1923.
LXXIV El dólmen de Soto (Trigueros, Huelva). Sep. do Bol. de la Soc. Esp. de Excursiones, XXXII, 1924.
LXXV Rocha Peixoto – A pedra dos Namorados. Portuense. I, p. 80.
LXXVI Schönfeld (M.) – L'astronomie préhistorique en Scandinavie. La Nature. 49e. année, 1921, núm. 2444, p. 81.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720522.xml
Use o novo cristal PUNTAL, fabricación de Zeis, e escrusiva da
CASA DE LOS LENTES
Plaza Mayor, 18. OURENSE.
Droguería e Farmacia LUIS FÁBREGA Progreso, esquina a Luís Espada OURENSE
MERQUE VOSTEDE Plumeiros RAFIUM De mais dura qu'os de pruma e limpan millor. Véndese en todol-os establecimentos do ramo Andrés Perille - OURENSE
Lea vostede
Os Camiños da Vida por R. Otero Pedrayo.
BODEGAS GALLEGAS, PEARES E OURENSE Viños finos de mesa: Tinto TRES RIOS. Blanco BRILLANTE LOS GALLEGOS blanco e tinto Macía e Valeiras, Apartado 18 - Ourense
SANATORIO QUIRURGICO DE SAN LORENZO SANTIAGO DE GALICIA DE LOS PROFESORES D. Fernando Alsina y D. Antonio M. de la Riva CIRUJANO GINECOLOGO Establecimento dotado de todol-os elementos que exixen a terapéutica e a hixiene modernas, situado nas aforas da poboazón, moi cerca do paseo da Ferradura Teléfono número 195 Pra detalles, calquera dos Direitores ou o Médico interno
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/11572052.xml
B O L E T Í N M E N S U A L d a C U L T U R A G A L E G A
Direitor Literario
Vicente Risco
Direitor Artístico
Alfonso R. Castelao
Adeministrador
ANXEL CASAL
DIREICIÓN E REDAUCIÓN:
Sto. Domingo, 47—OURENSE
ADEMINISTRACIÓN:
Real, 361.—A CORUÑA
ABONAMENTO
Doce números, na Península 800 pesetas.
Fora da Península 800
Número solto 0'70
Os pagos son adiantados e os gastos de xiro de conta dos suscritores
NOTA
Este boletín non publicará máis orixinais que os que foran directamente solicitados pola Dirección. Tampouco se fai solidario das ideas neles emitidas, a non ser dos que por non iren rubrados, enténdense que son da Redacción.
SUMARIO
Petroglifos de Sabroso e a arte rupestre em Portugal, por R. de Serra Pinto.
A Birexa pre-románica de Francelós, por Xosé Filgueira Valverde.
Por terras orientais III, por Avelino Gómez Ledo.
Os homes, os feitos, as verbas, pola Redacción.
Reloxería ZENITH
MÁQUINAS PARLANTES. DISCOS AGULLAS e ACCESORIOS
M. CALVIÑO - Ourense
Dicente Risco
Abogado
Pida a NÓS: ELEMENTOS de METODOLOGÍA de la HISTORIA, por Vicente Risco
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/11572057.xml
NÓS
Mamoa (Antelas, Pinheiro de Lafões). (XXIII).
Pedralta (Cota) (XI, XXV, XXXIX - XLI, XLIII, XLV).
Orca do Tanque (Sátam). (XXVIII).
Orca dos Juncais (Queiriga). (Id.)
Orca do Fójinho (Queiriga). (Id.)
Orca de Forles (Id.)
Sobreda (Oliveira do Hospital). (LIII, XXVIII).
b) rupestres.
Cachão da Rapa (Linhares, Anciães). (XII, XXVII, XIII, XVI, IX, VII).
Pala Pinta (Carlão, Alijó). (XLVII).
Valdejunco (Arronches). (L, XIV, VIII).
Gravuras.
a) megalíticas.
Vila Chã (Espozende). (XII, XXXVI).
Folão (Vila do Conde). (XXXV).
S. Marta (Penafiel). (III).
Ribeira do Buraco (Cota). (XXXIX - XLI, XLIII, XXIII).
Paranhos (Beira). (XXXVI).
Carvalha do Fial (Tondela). (XXIII, XXIV).
Ameais (Senhorim). (XXVII).
Pedra dos Mouros (Belas). (XV).
Freixo (Evora). (X).
b) rupestres.
Lanhelas (Caminha). (XXVI).
Viana do Castelo (XXVI).
Azevedo (Minho). (XXXVII).
Cividade de Cossourado (Paredes de Coura). (I).
Gião (Arcos de Valdevez). (XIX).
Saia (Carvalhas, Barcelos). (XXXVI).
Santa Marta (Braga). (IV).
Sabroso (X, XXXVII).
Briteiros (X, XXXVII, XXI).
S. Tecla (Ronfe). (XXXVII).
Penedo dos Mouros (Ronfe). (XXXVII).
S. Martinho (Barco). (XXXVII).
Garfe (Guimarães). (XXXVII).
S. Martinho. (XXXVII).
c) em pedras avulsas.
Casal (Paredes de Coura). (XXIX).
Moncorvo. (XXIX).
Vide (Moncorvo). (XXIX).
S. Martinho (Castelo Branco). (LII, XXIX, V).
Esperança (Arronches). (VIII).
Crato. (XXIX).
Reparando na distribuição patente no mapa da fig. 5, nota-se a importância que assume a região ao N. do Rio do Mondego por nela se encontrar a quase totalidade das estações, ligadas intimamente com as vizinhas da Galiza.
Por outro lado ao S. do Mondego encontram-se em abundância os ídolos-placas e ídolos cilindros comuns à cultura do sudoeste espanhol.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/11572059.xml
NÓS
telo Branco) com representações antropomórficas particulares e cervídeos estilizados, que o Ab. H. Breuil comparou com cenas de caça de Cogul (VI); e as lápidas com armas insculpturadas, da idade do bronze, de: Sta. Victória, Beringel e Mombeja (Beja); Defesa (S. Tiago de Cacém); Panoias de Ourique; e Marmelete (Algarve), que se afastam dos tipos estudados (LXIX, LXVII, VII, XXXI).
As manifestações de arte rupestre galaico-portuguesa acompanham o florescimento da cultura do bronze no noroeste peninsular, como se vê comparando a sua área de expansão com a dos machados de bronze (XLI, p. 235; LXIII).
R. de SERPA PINTO.
Porto, Novembro de 1928.
BIBLIOGRAFÍA DA ARTE RUPESTRE EM PORTUGAL
I Alves Pereira (Félix)—Rascunho de Velharias de Entre-Lima-e-Minho. O Archeólogo Português, XXVI, 1924, página 251.
II Andrade (Ab. Vieira de)—Castro de Entre-os-Rios. O Arch. Port. XXIII, 1918, p. 74.
III Azevedo (Pedro A. de)—Notícias várias, 5. O Penedo das Merendas, Arch. Port. XI, 1906, p. 238, Cf. 16, 1 p. 16 e V p. 19.
IV Bellino (Albano)—Cidades Mortas. O Arch. Port. XIV, 1909, p. 1.
V Belhencourt Ferreira (J.)—Vestígios do culto da serpente (ofiolatria) na pré-história lusitânica. A Águia, V, 1924.
VI Breuil (l'Abbé H.) e J. Cabré Aguiló—Les peintures rupestres du bassin inférieur de l'Ebre. Ext. de L'Anthropologie XX, 1909, p. 10.
VII—e M. Burkitt—Les peintures rupestres d'Espagne.
VII—Les abris du Mont Arabi près Yecla (Murcie). L'Anthr. XXVI, 1915, p. 512 e segs.
VIII La roche peinte de Valdejunco à la Esperança près Arronches (Portalegre), Terra Portuguesa, III, 1917, p. 17.
IX Cabré Aguiló (Juan)—Arte rupestre gallego y portugués (Lirna d'os Mouros y Cachás da Rapa). Memórias publicadas pela Soc. Portuguesa de Sc. Naturais, II, Lisboa, 1916.
X Cartailhac (E.)—Les âges préhistoriques de l'Espagne et du Portugal, Paris, 1886.
XI Coelho (José)—Policromia megalítica Viseu, 1924.
XII Contador de Argote (P. Jerónimo)—Memórias para a história eclesiástica do Arcebispado de Braga Primada, das Espanhas, Lisboa, 1734. Ed. Itina 1738.
XIII Correia (Vergílio)—Arte pré-histórica. Pinturas rupestres descobertas em Portugal no Sec. XVIII. T. Port. I, 1916, p. 136. Obra a consultar para a bibliografia do Cachão da Rapa.
XIV Pinturas rupestres da Serra da Esperança (Arronches). T. Port. I, 1916, p. 158.
XV Gravuras do «dolmen» da Pedra dos Mouros (Belas). T. Port. II, 1917, p. 185.
XVI A propósito da «Arte rupestre gallego y portugués» do Sr. Juan Cabré Aguiló. T. Port. II, 1917, p. 196.
XVII El neolítico de Pavia (Alentejo-Portugal). Mem. número 27 da Com. de Inv. Pal. y Preh. Madrid, 1921.
XVIII F. Barreiros. Materiais para a Arqueologia do Concelho de Hostalegre. O Arch. Port. XXIV, p. 58.
XIX Fontes (Joaquim)—Uma excursão arqueológica à Galiza Arqueológica e História. V. Lisboa, 1917.
XX Fortes (José)—A necrópole dolménica de Salles (Terras de Barroso). Portugalia. I, 1931, p. 668.
XXI—La spirale préhistorique et autres signes gravés sur pierre. Étude sur les relations anthropologiques de l'Ibérie avec l'Irlande. Revue Préhistorique première, 1906, n.º 10, Paris, 1907.
XXII Gimpera (P. Bosch)—Arqueologia prerromana hispánica. Ap. à Hispania de A. Schulten. Barcelona, 1930.
XXIII Girão (Aristides d'Amorin)—Antiguidades pré-históricas de Lafões. Publicações do Museu Mineralógico e Geológico da Universidade de Coimbra. Memórias e Notícias, número 2, Coimbra, 1921.
XXIV Arte rupestre em Portugal (Beira-Alta). Biblos, I, número 3, Coimbra, 1925.
XXV Monumentos pré-históricos do concelho de Viseu. O Arch. Port. XXVI, 1927, p. 282.
XXVI Jalhay (P. Eugénio)—Los grabados rupestres del extremo Sudoeste de Galicia (Alrededores de Oya-Provincia de Pontevedra). Bol. Arqueológico de la Com. Prov. de Monumentos de Orense. VII, n.º 167, 1905, p. 373.
XXVII Leite de Vasconcelos (José) Religiões da Lusitânia I, Lisboa 1897.
XXVIII Peintures dans les dolmens du Portugal. L'Homme Préhistorique. V, Paris, 1907.
XXIX Esculturas pré-históricas do Museu Etnológico Português. O Arch. Port. XV, 1910 p. 31.
XXX Loth (J.)—Relations directes entre l'Irlande et la Péninsule Ibérique à l'époque néolithique. Mem. de la Soc. d'Hist. et d'Arch. de Bretagne. VII, 1926, p. 137. Am. de B. Gimpera no Bull. de l'Ass. Cat. d'Antr. IV, 1926, p. 289.
XXXI Relations directes entre l'Irlande, l'Armorique et la Péninsule Ibérique à l'époque néolithique. Bull. de la Soc. d'Hist. et d'Arch. de Bretagne. VII, 1926 p. 1.
XXXII Luquet — Les pétroglyphes de Gavr'Inis. L'Anthr. XXIV, p. 106 e fig. 34, Paris, 1913.
XXXIII Martins Sarmento (F.)—Sinas gravados em rochas, Revascença, Porto, 1878, p. 25. Sobre a bibl. de Sarmento consultar o excelente trabalho de M. Cardoso — Bibliografia Sarmentina Sep. da Revista de Guimarães 1927 e Ibid. 1928.
XXXIV Arte pré-romana. O Ocidente II, 1879 p. 197.
XXXV Aditamento a «Noticia Archeológica sobre o Mansa da Cividade» de R. Severo e A. Cardoso. Revista de Guimarães III, 1886 p. 142 segs.
XXXVI Materiais para a archeologia da comarca de Barcelos. Rev. de Sciencias Naturais e Sociais III, Porto 1886.
XXXVII Materiais para a archeologia do concelho de Guimarães. Rev. de Guim. XVI, XVIII, XIX, XXI, XXII.
XXXVIII Carta ao Dr. J. L. de Vasconcelos. O Arch. Port. VI, 1901 p. 188.
XXXIX Mendes Corrãa (A. A.)—Arte pré-histórica na Beira. Notícias de Viseu, 12, X, 1924.
XL Pinturas e insculpturas megalíticas. Revista de Estudos Históricos. I, Porto, 1924, p. 66.
XLI Os povos primitivos da Lusitânia. Porto 1924.
XLII Prehistoria no distrito do Porto. A Águia números 37 e 38 (3.ª série) - Porto, 1926.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720515.xml
NÓS
zado. O peraltado do arco; as columnas cos seus capiteles entregos e os seus semifustes adheridos ás xambas; os capiteles casi iguais ós de Liño que se conservan nos museos de Oviedo e Madrid; a celosía, tan somellante ás de Priesca e Argüelles; a técnica plana dos relieves, aínda menos modelados que os de Camba. Somentes os fustes, co seu adorno vexetal, constituen un avance res pecto ós de Naranco, provistos de estrías curvas entre sogueados verticais. Pode creerse conclúe o Dr. Gómez Moreno, que corresponderá o edificio á metade do siglo IX ou pouco despois, e destaca entre todos os de Galicia pol-a súa riqueza decorativa e antigüidade, dentro de aquel período, sin rastro de mozarabismo aínda.
XOSE FILGUEIRA VALVERDE
NOTAS
(1) Pio Beltrán—Las monedas visigodas acuñadas en la Suevia Española (Diócesis de Iria, Lugo, Auriense, Tude y Asturica) B. C. P. M. Oureense t. V, números 101 a 106, Marzo 1915 a Febrero 1916.
(2) Meruéndano—Origen y vicisitudes de las antiguas cuatro parroquias de la villa de Ribadavia, de sus dos conventos y de los hospitales de la misma. Oureense, Otero, 1914 páginas 31, 32.
(3) Breves noticias de las casas religiosas que hubo en la diócesis de Tuy, de las que se conservaron hasta la extinción de regulares en 1855 y de las que permanecen hoy. Bol. Ecl. de el Obispado de Tuy, Año II, núms. 30, 31, 32, 15 Abril a 15 de Mayo, 1860.
(4) Avila y la Cueva—Historia del Obispado y Ciudad de Tuy. M. S. perteneciente a la Sociedad Arqueológica de Pontevedra, capítulo III, párrafo 12 y siguientes.
(5) Flórez—España Sagrada, XXII, página 89 y Apéndice XIII.
(6) Avila y la Cueva, Ob. cit.
(7) P. Samuel Eiján O. P. M. Historia de Ribadavia y sus alrededores. Madrid, 1920, páginas 70 y 71.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720523.xml
A hixiene nos nenos
é a garantía da sua saúde física e moral o día de mañá.
No diario aseo dos nenos empregue o “Jabón Sales de la Toja”, único que ás súas altas calidades meiciñás xunta toda a finura e prefume d'un xabón de tocador. Contribuie ó perfecto desenrolo das criaturas e evita o perigo da escrófula e o raquitismo.
JABÓN
LA TOJA
ÚNICO EN EL MUNDO
O Xabrón da Toxa
é o mellor.
Honra á Galicia no
mundo enteiro
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720519.xml
NÓS
d'aquela terra irmá, á que dend'eiquí saudamos co-a meirande cordialidade.
Co-esto, agardamos tamén poder ter ós nosos leitores ó corrente do movemento panceltista, ó qual Galiza non pode ser allea.
* * *
Temos recibido ó número estraordinario do Boletín Oficial Eclesiástico de la Diócesis de Orense adicado ó Ilmo. e Reverendísimo Sr. Bispo D. Florencio Cerviño, no que ven a conferencia feita na Catedral d'Ourense pol-o noso amigo e ilustre arquitecto Antón Palacios en col do seu grandioso proxecto de reforma da fachada e da gran plaza diante d'ela, que con tanto entusiasmo acolleu o Prelado. Ven ilustrada con planos e deseños que amostran a gran beleza da obra. Trai ademais a presentación feita pol-o Sr. Dr. Cerviño, e os discursos de don Marcelo Macías e Don Basilio Alvarez. Damos o noso parabén ó Sr. Bispo, e faguemos votos por que a grandiosa obra que tenciona chegue a ter realidade.
NOTAS DE PORTUGAL.
Vaisse fundar na Universidade de Coimbra un Instituto de investigaçóes históricas de navegaçóes e descobrimentos portugueses, pr'o qual será adquirida a bibriotecca do ilustre profesor Dr. Luciano Pereira da Silva.
* * *
No tocantes á espansión internacional da lingua portuguesa, din que n-istes días inaugurarase un curso de lingua e literatura portuguesas na Universidade de México, e pr'o vrau que ven, habera outro na alemana de Marburgo. En Washington publicou unha nova gramática portuguesa Mr. J. Dunn.
* * *
Despois da Exposizón do libro portugués en Madrid, celebraranse outras no Instituto Ibero-Americano de Moscovia e mais na Exposizón de Sevilla.
Tamén noso colaborador Correa Calderón propuxo que se tivera outra en Galiza.
OUTRAS NOTAS.
A Universidade de Valencia instituíu cadeiras de lingua valenciana, d'historia e d'arte valencianas. Ferran Soldevila en La
Publicitat propón esto com'un eixempro pr'a Universidade de Barcelona. Que diremos nós da de Compostela?
* * *
L'Amic de les Arts anuncia un número rabiosamente avangardista no que será combatida toda manifestazón de arte e loubadas todas as actividades antiartísticas. Coidamos que non compre propugnalas; elas dominan xa de seu...
* * *
La Gaceta Literaria publica unha páxina puramente catalana e outra portuguesa, nos respectivos idiomas.
LIBROS
TERRAS DE AMOR, por Jaime Franco Santos (Brasil), 1927.
Jaime Franco é un escritor brasileiro que nos dá n-iste libro as impresións emocionadas e as observacións xustas, d'una viaxe por Portugal. Fálanos de terras ben coñecidas, e sabe evocar moi ben as lembranzas d'aquelas paisaxes, rematando, en peregrinaxe d'artista, na casa onde viveu Camilo Castelo Branco, verdadeira obriga de todo bon lusitanista.
Jaime Franco escribe sinxela e limpamente pra ben deixar trasparentar o que viu e sentiu, pois coma di o seu prologuista, Jorge Guimarães Daupiás, pouco parou en Lisboa e Porto: «Logo se embrenhou no sertão, andou nos comboios ronceiros, palmilhou as estradas poeirentas, enveredou pol-os sombrosos atalhos, defrontou os feracísimos campos, os verdes lameiros, entrou nas poéticas aldeias, foi aos brancos casais, meteuse nas alegres romarias e presenciou as devotas procissóes», probando a calidade do seu gusto e do seu sentimento.
LA NUEVA EMOCIÓN GALLEGA, por Eduardo Blanco Amor, Buenos Aires, 1928.
Esta é unha conferencia dada pol-o autor na «Asociación Amigos del Arte» de Bós Aires co gallo da exposición d'augasfortes de Xulio Prieto. N-ela fai non somentes unha perfecta caracterización do ser galego, pra destacalo do totalismo hespañol en que por fora sole andar envolto e pol-o tanto desfigurado, senón qu'acomete unha historia completa da nosa renascencia no seu mo-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720511.xml
A EIREXA PRE-ROMÁNICA DE FRANCELOS
Con motivo da primeira misión de estudos arqueolóxicos que organizou en Galiza a Junta para la ampliación de estudios, visitéi a eirexa de Francelos acompañando a D. Manuel Gómez Moreno. Dende aquela visita, feita o día 12 de Agosto de 1927, ven-se retrasando a publicación de unha noticia sobre tan interesante moimento, pol-o deseo de outer de él unha información gráfica completa. Hoxe, obtidas as fotografías pol-os Sres. Sánchez e L. Cuevillas e levantada a planta por Ramón Fernández, arríscome a publicar, cumprindo os deseos do meu mestre o Dr. Gómez Moreno, que, cun agrarimo que agradecin de cheo, honroume ca sua axuda, aumentando e correxindo as miñas notas. Esta papeleta é como un avance de unha noticia que sairá no Archivo Español de Arte e Arqueoloxía do Centro de Estudios Históricos.
Francelos tópase a dous quilómetros de Ribadavia, cara o S. perto da carretera de Vigo e no centro do chan que chaman de Valparaíso. Provincia de Ourense. Diócesis de Tuy.
Soa Francelos entre as localizacións das moedas visigóticas que levan as leendas: FR A V C E L L O (Witerico, Suinthila) e FR A V C E L : O (Chindaswinto), fronte á atribución a Frogelos, mais xeneralmente aceptada, sendo de notar que Heiss coloca a Francelos na diócesis de Astorga á que nunca pertenceu (1).
Meruéndano (2) e unha relación de casas relixiosas de diócesis de Tuy (3), dan como segura a existencia en Francelos, durante os séculos IX e X de un mosteiro benedictino, unido pouco despois a Celanova. A noticia debe proceder de Avila y La Cueva, que precisa aínda mais decindo era de monxas, (4). O único dato que respecto a esto parece comprobado é o de que no século XVII os terreos cercanos á eirexa chamábanse «do mosteiro».
En 1156, figura Santa María de Francelis entre as eirexas adxudicadas por Alfonso VII ó Cabildo de Tuy, no privilexio confirmador das posesións do Obispo e da Conca. Este previlexio, confirmado á sua ves por Alfonso X, en 1279, foi publicado por Flórez na España Sagrada (5).
Deica os fins do século XV esta eirexa tiña a advocación de Santa María Magdalena que trocou pol-a de San Xés, que hoxe leva, sendo anexionada co seu territorio e feligreses á parroquial de Santiago da vila de Ribadavia.
Avila y la Cueva de quen procede este dato recolle abundantes notas sobre a situación d’estas eirexas nos pleitos entre o mosteiro de Oseira e os bispos de Tuy sobre a cuestión dos diezmos (6).
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720520.xml
mento dos Precursores e no d'agora, c'unha fonda coñecencia dos dous. Blanco Amor non é somentes un poeta: é un crítico e un ensayista, un curioso e omnivoro leitor, e ten unha gran capacidade de síntese e cra- reza d'esposizón, comunicativa ademais dos sentimentos qu'o moven; no mejo da sua ou xetiva e tranquía sereidade. Galiza e os seus valores teñen n-il un incansábele propagan dista, e os nosos artistas, coma Xulio Prieto, que motivou esta confrencia, un atinado e fondo intérprete.
REVISTAS
BOLETÍN DE LA REAL ACADEMIA GALLEGA, Cruña, i o Enero 1929.
SUMARIO: Notas epigráficas: Inscripciones medioevales que se conservan en el patio de San Clemente de Santiago, por Angel del Castillo.—Sección oficial.—Noticias.
O Sr. Castillo ofércenos a lición de trece lápidas ou tampas funerarias dos seculos XI, XII, XIII e XIV, as dos tres primeiros latinas, as do derradeiro galegas, que están no páteo de San Clemente dend'a exposición do ano 1909, e fai en col de elas atinadas observacións sobr'a grafía, abreviacións, etcéte ra. Trai deseños e fotografías.
BIBLOS, Coimbra, Novembro e Dezembro 1928.
SUMARIO: Dr. Antonio de Vasconcelos, Fragmentos preciosos de dous códices paleográfico-visigóticos (tiras e unha folla solta d'un Misal e d'un Antifonario, respeitavelmente, atopados no Arquivo da Universidade de Coimbra).—Dr. Gonçalves Cerejeira, A época das grandes sementeiras.— Pierre Salomon, Um romance romanesco, «Lelia» de G. Sand.—Eduardo-Felipe Fernández de Castro, Notas para un «Indice de escriturarios portugueses».—Ferrand d'Almeida, O órófilismo de J. J. Rousseau (en col do sentimento da natureza e o gusto polas montanas no seculo XVIII).—Doctor Francisco Morais, Da miniatura medieval e a sua relación com os códices miniaturados da Biblioteca da Universidade de Coimbra.—Guido Battelli, Il viaggio nuziale dell' Infanta Donna Eleonora di Portogallo.—Ernesto Donato, Os reservados da Biblioteca da Universidade de Coimbra.—Revista de revistas.—Separata: P. José dos Santos Mota, Métrica de Camões.
O INSTITUTO, Coimbra, 4.ª Serie, volume 5.ª, número 4.
SUMARIO: O ensino da morfología humana, por Geraldino Brites.—Les Français en Portugal (en col de relacións literarias e d'estudos) por G. Le Gentil.—Algunas observações acéreas da influencia do inglés no Português e do maior veículo dela—o francés, por João da Silva Correia.—Na agonia dum regímen—os últimos anos da vigência do foral do Pôrto, por Artur de Magalhães Basto.—Uma carta de Monaci sóbre o «Cancioneiro da Vaticana» (na que defende a edición de Teófilo Braga), por Vitorino Nemésio.—Raízes da alma latina (trabalho curioso de literatura comparada), por Estanco Louro.—Do teatro na literatura indo-árica, por Bernardino García.—Livros recebidos.
A NOSSA TERRA, 1.ª Xaneiro 1929.
SUMARIO: Ao decorrer-los días.—Esquemas e lembranzas, por R. Otero Pedrayo.—A Academia Gallega.—Lerias, por Ben-Cho-Shey.—Con ferreñas e pandeiro, por Dami.—Da Galiza renascente, por Vicente Risco.—Consas, por Víctor Casas.—Saudade, por Seixo Rei.—O tío Manoel da Campá, por Antón Goy Díaz.—Follas novas.
1.ª Fevereiro, 1929.
SUMARIO: Ao decorrer-los días.—Esquemas e lembranzas, por R. Otero Pedrayo.—A Academia Gallega.—No cerne dos Pirineos, I Encol do Renacimento das literaturas rexionais no Midi francés, por Abel Demo.—Con ferreñas e pandeiro, por Dami.—Peneirando.—A tristeza de Deus, por F.—Consas, por Víctor Casas.—Dóas, por Antón Goy Díaz.—Centros Galegos.—Follas novas.—¡Viva o Celta! por Ben-Cho-Shey.—Castelao volta ó traballo.—Moimento a Rosalía.—O P. Celestino G. Romero.—O sentimento nazonalista e o Internacionalismo, por Ramón Villar Ponte.
CÉLTIGA, Bós Aires, 25 Dbro. 1928.
ANTRE outros artigos, un en col do viaxe de Blanco Amor, por Xulio Sigüenza, A futura conferencia ibérica, por Amaro de Vilamelle, Do vivir cotidiano, por Xandor, mar, versos de Ramón Fernández Mato e reseña do mitín comemorativo de Pardo de Cela.
Imprenta NÓS, Real 36-1.ª, A CRUÑA
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/11572054.xml
tigos especiais na «Renascença» (XXXIII) e «O Occidente» (XXXIV), e nuns apontamentos publicados póstumos na «Revista de Guimarães» (XXXVI).
Cartailhac, nas suas «Ages préhistoriques de l'Espagne et du Portugal» (X), e o doutor J. Leite de Vasconcelos no vol. I das «Religiões da Lusitânia» fazem-lhes ligeiras referências. O Dr. José Fortes (XXI) estabeleceu pela primeira vez em 1906 um paralelo com gravuras congéneres da Irlanda.
FIGURAS HUMANAS ESQUEMÁTICAS E ESTILIZADAS.
Na figura 1 está representado um curioso petroglifo antropomorfo, de 0,29 m. de altura e 0,20 m. de maior largura.
A cabeça, que parece estar voltada para a esquerda do observador, é formada por uma cóvinha elíptica. Num traço longo, que figura o pescoço, insere-se perpendicularmente outro, rematado por cóvinhas e orientado N-S, representando os braços no prolongamento um do outro. Os membros inferiores aparecem sob a forma de dois traços paralelos, recurvados na extremidade para indicar os pés.
Este petroglifo tem grande afinidade com um da Galiza, considerado pelo professor H. Obermaier como do grupo mais antigo da idade do bronze (XLIX, p. 53).
Na representação dos membros inferiores aproxima-se doutros de Outeiro Machado (Chaves), Penedo das Gamelas (Arraiolos) e da Casota de Paramo (Barbanza, Galiza) (LVIII).
A forma pouco vulgar dada aos pés observa-se no dólmen de Soto (Huelva) (LXXIV), em Cabezón de la Sal (LXI), e sobretudo nas gravuras e baixos-relevos da 2.ª idade do ferro e galaico-romanos do Monte do Cas-
telo (Penafiel) (LXX), Pedra dos Namorados (Ponte da Barca) (LXXV) e S. Tecla (Galiza) (LXVIII).
Juntamente com a figura humana esquemática da fig. 1, e logo acima dela, aparecem agrupadas duas estilizações extremas em forma de U ou de ferradura, que, representarão a associação dos dois sexos.
Apesar de muito conhecidas as «ferraduras», cremos que ainda não foi considerado este grupo, que parece ver-se noutra pedra de Sabroso (fig. 4, II, no canto inferior direito), descoberta por Martins Sarmento em 1878 (XXXVI, Rev. Guim. XXVII, p. 131).
Encontra-se também esta associação na pedra das Ferraduras Pintadas (Bemfeitas), e talvez em A Vidueira (Galiza) (LXIV).
As gravuras em forma de U aparecem em Portugal em: Outeiro Machado (Chaves), Bagunte (?), S. Martinho, Camped (?), Entre-os-Rios, Ferraduras Pintadas, Cantinhos, dolmen de Carvalha do Fial e Gândara do Fial. Conhecem-se em várias localidades da Galiza (LXVI), especialmente no Monte da Pía e A Vidueira (Urdíñeira); em Espanha (Soria, etc.) e na Irlanda (Roth Kanny) (LIX).
Esta estilização é frequente nas pinturas paleolíticas do Sul de Espanha (Azogue, Aldeaquemada, Cueva de los Murciélagos, etcétera.), pertencentes aos grupos 6 e 8 de estilizações de Obermaier (LXXII). M. Baudouin considera estas gravuras como representando cascos de equídeos.
O prof. Obermaier inclui no grupo mais antigo (gravuras simples, geométricas e esquemáticas) as gravuras em U da Galiza, e o mesmo critério é seguido por Burkitt com respeito às da Irlanda.
Não é porém raro encontrarem-se juntos desenhos de vários tipos, como sucede em Sabroso com a aparição simultânea de figuras esquemáticas e círculos concêntricos.
CÍRCULOS CONCÊNTRICOS.
Aparecem três e quatro círculos concêntricos com uma cóvinha central, e algumas vezes com um sulco radial (fig. 2), sendo o diâmetro máximo de 0,34 m.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720517.xml
NÓS
arrincarme de tales pensamentos a vista fuxitiva e sangal dos fermosos eidos e currunchos raxados e esgazados pol-o tren n'unha carreira tola. Houbo, si, algo que me chamou a atenzón e foi un nome: Caianello-Vaerano.
Foi no 22. Non sei quen xuncras me porpuxera un viaxe a Nápoles en automóble. E eu créndoo de mais engado que facéndoo pol-o tren, animeime e por pouco me custa a pelexa. O auto era menos que medián. A pesar de saíra a meianoite de Roma non viamos acabado o camiño. Pra romate, dispois de se parar moitas vegadas, deu tal contrapallazo n'unha costiña que me man quei ben na cabeza e grazas ó sombreiro que m'amparou senón posiblemente non cho conto hoxe. Isto pasounos eiquí arredor e eiquí mesmo deixamos o malfadado auto pra seguire no tren sen emportarnos do chofer que bruaba e gomitaba pol-a boca moitas falcatruadas, as cales ditas na sagra e doce lingua do Dante, somellábannos chu chameles. O único que saquei foi a millor impresión da paisaxe e o poder determonos unha pizcalliña en logares cheos de relem bros e belezas, coma Monte-Casino, Ceprano e outros. Por certo que en Ceprano copiei istes versos postos n'una lápida no VI centenario da morte do Dante e que son proba de agradecemento ó outísimo Poeta por se relembrar d'aquil pobo na sua diviña Commedia, eternizándoo nas aas da fama:
E l'altra, il cui ossame ancor s'acoglie
a Ceperan la dove fu bugiardo
ciascun Pugliese... (1)
Cheguei ás duas o mesmo que no outro viaxe. E xa que mañán, pensei, teño de facer a imprescindible excursión de Pompeia e mais a de Vesubio, vou adicarlle toda a
serán ó incomparabre museu. Ala vou aixiña ó traves d'istas rúas coñecidas denantes, non sen pousar os ollos nos letreiros das tendas onde se lén moitos Pérez e López. Porque Nápoles non pode negar anque queira, a sua enxebreza o mesmo na fala misturada de castelanismos que no ambente cibdadán.
O museu ten moitismo que vere. Coma se sabe é un dos millores do mundo. Aquil gran galego o Conde de Lemos a quen tanto deben os literatos castelás, Cervantes, Lope, Quevedo, Argensola, (algús llo pagaron di poixa con alcumes á terra onde naceu) foi quen mandou facer iste edifizo pra Universidade dos Estudos: eisí o recoñece unha lápida no adro.
Non é posíbel darche unha idea dos valores artísticos eiquí gardados. Centos de estautas en mármole e bronce de pirmeiro orde; esgrevios mosaicos de Erculán e Pompeia; baril coleuzón de xemmas románs e milleiros de ouxetos en ferro, bronce, vidro e terracotta, de un prezo insospeitedo. Básteme anotar que me fartei de ver ó belido releve do Orfeo e Eurídice, ó Doriforo do Policleto, a Flora Farnesia, a Venus de Capua, ó Touro Farnesio, verdadeira «montaña de mármole», asegún o chamaron os antergos; ó Hércules Farnesio, a estupenda Venus de Sinuessa e un fato de esculturas iconográficas dos emperadores, filósofos, oradores, poetas e loitadores mais asonados na Greza e na Roma. Sai un d'alí, por forza, con gran dór de cabeza se non se fai ó que eu fixen: cinguirme á ducia de cousas mais intresantes e de mais importancia na Arte.
¡Falareiche agora de Pompeia, do Vesubio, de Capri... spatiis exclusus iniquis? Non é doado. Deixarémolo pra seguinte epístola que che poñerei dendes de a outa mar con rumbo a Mesina...
(1) Inferno, canto 28-V-15.
A. GOMEZ LEDO.
Está á esgotarse a
Historia Sintética de Galicia
por Ramón Villar Ponte.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/11572058.xml
24
Este facto tem grande interesse para os estudos da etnogenia e comparação das manifestações artísticas.
As pinturas, que se encontram em Portugal, desde o Alentejo (Valdejunco) até à fronteira setentrional (Sales), ainda não foram observadas na Galiza. Representam a expansão das pinturas estilizadas paleolíticas e neolíticas do Sul de Espanha, nas quais se filiam.
Só as figuras mais antigas do abrigo de Valdejunco serão paleolíticas (XIII, p. 19), as restantes pinturas devem pertencer ao neolítico final (Sales, Cachão da Rapa, Juncais, Oliveira de Frades, Valdejunco, etc.) e eneolítico inicial (Vandoma, Cota, etc.).
Ainda são atribuíveis ao neo-eneolítico as insculturas dolménicas, que apresentam motivos simples (sinais cruciformes, figuras geométricas singelas e cóvinhas).
Quanto às gravuras rupestres havemos de concordar que, se é relativamente fácil traçar o quadro da evolução dos diferentes esquemas, é difícil separá-los cronologicamente em grupos absolutos, por aparecerem quase sempre agrupadas nos penedos figuras nos diversos graus de estilização, sem se poder estabelecer, como observa o prof. Obermaier, se se trata de tendências evolutivas ou duma evolução regressiva (LXXIII, página 21).
Seguindo a divisão clássica de Obermaier (XLIX) em dois grupos —mais antigo e mais recente— daremos ao primeiro, além dos desenhos que se encontram nos megalitos, as variadas figuras esquemáticas; e ao segundo sacombinações circulares, espirais e figuras complicadas, que atingem a idade do ferro.
Ao grupo mais antigo devem pertencer as insculturas de Gido, Chaves, Vila Meã, Bemfeitas, Seixa, Fial, Pedraça, Arraiolos, etc., e ao mais recente as do Monte da Saia.
Santa Marta, Sabroso, Briteiros e arredores, Eiró, Marco de Canavezes Pedra da Escrita, etc.
Enquanto o primeiro grupo reproduz as gravuras megalíticas, o que o faz considerar como neo-eneolítico, o segundo deve pertencer ao bronze pleno, como pensam para a Galiza os professores Obermaier e Burkitt (XLIX, LIX).
Devem-se fazer reservas prudentes a esta cronologia relativa, v. g., por causa de possíveis sobrevivências e pelas surpresas que
Fig. 5 - Arte rupestre em Portugal. (Os círculos representam insculteras e os traços pinturas).
pode trazer o estudo dos sinais alfabetiformes de Alvão (Trás-os-Montes) e Estrada (Galiza).
As estelas funerárias, atribuídas ao eneolítico, representam na maioria o ídolo funerário do tipo de Peña Tu (Asturias). Destacam-se as duas estelas de S. Martinho (Cas-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720513.xml
Fig. 1.—FRANCELOS.—Detalle da porta
Fot. Sáschez
Fig. 3.—Capitel e relieve da banda da Epístola
Fot. Cuevillas
Fig. 5.—Celosía na banda da epístola
Fot. Cuevillas
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/67/67c3/67c37b7b-9b36-47e8-87b0-6070c99e4958/115720521.xml
PARDO
ÓPTICO CENTÍFICO
Preguntoiro, 32
SANTIAGO
San Andrés, 50
A CRUÑA
CASA EXCLUSIVAMENTE ADICADA A ÓPTICA CENTÍFICA
FOTOGRABADO
Si quer qu-os seus fotograbados sexan o mais perfeito posibres, convenlle enyialos aos
Talleres de fotograbado ESPASA-CALPE S. A.
Rios Rosas, 24-Apartado, 547 MADRID
Axiña aparecerá
o segundo libro de
COUSAS
por CASTELAO.
F. ROMAN e SACO
DROGUERIA
e FARMACIA
Pereira, 19
OURENSE
Teléfono 28