Castelao
1886 - 1950
Cargando...
1
Artigos
Meditaciós composteláns : trivium e quatrivium
por Otero Pedrayo, Ramón
Ano IX Número 43 (1927); p 5-9
Da mitoloxía popular galega : os mouros encantados
por Risco, Vicente
Ano IX Número 43 (1927); p 10-15
As arelas da mosca semi-panteista
por Magariños Negreira, Xulián M.
Ano IX Número 43 (1927); p 15-16
Bibliografía da prehistoria galega : (remate)
por López Cuevillas, Florentino
Ano IX Número 43 (1927); p 16-20
Os homes, os feitos, as verbas
Ano IX Número 43 (1927); p 20
Páxinas
Número publicación
Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano IX Número 43 - 25 xullo 1927
Ano IX Número 43
| Título | Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano IX Número 43 - 25 xullo 1927 |
| Lingua | Gallego |
| Notas |
Reprodución electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009 |
| Tipo de publicación | Publicacións seriadas |
Formatos de descarga
Exportar
Descobre máis en:
Quen participou?
6b5a85a6-9a03-4e59-a2b4-2857c573b256
Que outros autores foron coetáneos?
d4aceb71-3fb0-4975-9ab5-4af83511f62b
En que outras publicacións participaron estes autores?
Que materias trata?
Exemplares físicos
| Biblioteca de Galicia |
Sinatura: Public. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Ano IX Número 43 - 25 xullo 1927 Versión PDF Formato ePub |
Tanto a transcrición dos textos (OCR) como a identificación das entidades mostradas realizáronse mediante intelixencia artificial. O resultado pode conter erros acumulados en ambos os procesos; convén verificalo contra o facsímile orixinal. Máis información[aquí].
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718921.xml
NOS 19
dariz. Ano XXXV, núm. 15. 16 de Sept de 1923. Foi publicado antes no «El Faro de Vigo». Grabados de inscripciones pontevedresas.
170. - SPENCER DOGSON, Eduardo. «Antigüedades coruñesas. Sobre escritura ogámica». Boletín de la R. Academia de la Historia. Tomo. LVIII páx. 408, 1911.
171. — «Galicia Histórica. El dólmen de Dombate». La Voz de Galicia. diario de A Cruña. número de 10 de Abril de 1911. Nota relatando la visita hecha por el autor al dólmen de Formelo cerca de la aldea de Dombate.
172. - TENORIO, Nicolás. «Viana del Bollo. Pobladores prerromanos». Boletín de la Comisión P. de M. H. y A. de Orense. Volm. II, núm. 40, páx. 281, Sept. - Oct. de 1904. Machados de bronce. Epigrafía.
173. - TETTAMANCY GASTON. Francisco. «La Torre de Hércules». La Coruña, 1920.
174. - «Bolcentril. O druidismo e o celtismo galegos. A epopeia Irlandesa». A Cruña, 1912. Monografía do castro de tal nome. Celtismo.
175. - THOMSON, Guillermo S. «Impresiones y Tradiciones». 1907. Noticia de un castro perto de Lugo.
176. - VAAMONDE, Florencio. «Arqueología druídica» na revista «Galicia». núm. 105. A Cruña, 1887.
Castros.
VAZQUEZ, Víctor M. Vexase Ribera.
177. - VAZQUEZ NÚÑEZ, Arturo. «Estudios protohistóricos. La Edad del Bronce en el Museo Provincial de Orense». Boletín de la C. P. de M. H. y A. de Orense. Vol II, núm. 39, Xulio - Agosto, 1904. Machados de bronce e outros.
178. - «Estudios protohistóricos. Las Mámoas». Boletín de la C.P. de M. H. y A. de Orense. Volumen I, núm. 20, páx. 334. Xunio 1901. Estazón do Barbantiño de S. Cibrao. Mobiliario de unha mámoa dolménica.
179. - UN TROGLODITA (Anxel del Castillo). «Los Castros y el Sr. García de la Riega». en Tierra Gallega xornal de A Cruña, 1906, número 976.
180. - VEREA y AGUIAR, José. «Historia de Galicia». Ferrol, 1836.
181. — VICETTO, Benito. «Historia de Galicia». vol. I. Ferrol, 1865.
182. - VILLA-AMIL y CASTRO. José. «Crónica de la provincia de Lugo». Madrid, 1866.
183. - «Antigüedades prehistóricas y célticas de Galicia». Lugo, 1873. Planta e alzado de duns cistos no Valadouru. Escavacións en covas da bisbarra de Mondoñedo e outras notizas.
184. — «Adornos de oro encontrados en Galicia». Museo Español de Antigüedades. Tomo III, páx. 545, 1874.
185. — «Armas, utensilios y adornos de bronce encontrados en Galicia». Museo Español de Antigüedades. Tomo IV, páx. 89, 1875.
186. — «Los Castros y las Mámoas de Galicia». Museo Español de Antigüedades. Vol. VII, páxinas. 195 a 237, 1876.
187. - «Exposición organizada por la Sociedad Económica de Amigos del País. Objetos que expuso el Sr. D. José Villa-Amil y Castro». Santiago. 1885. Relación de ouxetos de ouro, cobre e bronce topados polo autor en castros e mimos.
188. - «La Edad prehistórica en Galicia según Carlallhac». Revista «Galicia» de Martínez Salazar, núm. 2, 1887.
189. - «Memoria sobre la creación de un Museo Arqueológico en la ciudad de Santiago». Santiago, 1887. Relación de ouxetos prehistóricos do autor e da Sociedad Económica.
190. — «Castros». Galicia Diplomática. Vol. III, 1888, páxs. 270 e 271. Santiago.
191. - «Otra piedra vacilante y varias rectificaciones». Galicia Diplomática. Ano III, núm. 30, páxina 226. Santiago.
192. - «Productos de la metalurgia gallega en tiempos remotos». Boletín de la C. P. de M. H. y A. de Orense, números 53, 54, 55 e 57 (1907).
193. - «Poblaciones, monumentos y caminos antiguos del norte de la provincia de Lugo». Boletín de la Sociedad Geográfica de Madrid. Tomo V, páxs. 81-139. 1878.
https://biblioteca.galiciana.gal/gl/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157189&posicion=1
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718920.xml
18 NOS
150. - RIVETT CARNAC, J. H. «La piedra de la Coronación de la Abadía de Westminster y su conexión legendaria con Santiago de Compostela». Boletín de la R. Academia de la Historia Vol. XL, páx. 450, 1902.
151. - RODRIGUEZ GALLEGO, José. «Galleta Prehistórica». Boletín de la R. Academia de la Historia. Vol. XLVII, páx. 406, 1905.
152. - ROMERO CERDEIRINA, Anxel. «Notas pra un estudo da UrJifeira» na revista NOS número 31, 1906. Castros, casas circulares, arte rupestre, folklore.
SAMPEDRO, Casto. Véxase X.
153. - SANDARS, Horace. «Arqueología celta-romana». Boletín de la R. Academia de la Historia. Tomo LXI, páx. 554.
Nota encol de un torques galego de ouro.
154. - SANTIAGO, José de y NOGUEIRA, Ulpiano. «Bayona antigua y Moderna». Madrid, 1902. Identificación de localidades prerromanas.
155. - SARALEGUI y MEDINA, Leandro. «Los Castros. Estudios de Arqueología prehistórica» na revista «Galicia» de D. A. Martínez Salazar, Ano 1. Núm. 8, Cruña 1887.
156. - «Adobrica» no Almanaque Ferrolano de 1909, páx. 135. Localización de iste Burgo prerromano no concello de Valdoviño. Ferrol.
157. - «Libunca». Almanaque Ferrolano de 1910, páxi 156. Identificación de esta localidade antiga co castro do monte Aseos, fregazata de Neda. Ferrol.
158. - «Estudos sobre Galicia». Biblioteca Gallega dirixida por A. Martínez Salazar, 1888.
159. - «Estudios sobre la época céltica en Galicia». A primeira edición é de 1867; a terceira de 1894.
160. - SARALEGUI y MEDINA, Manuel. «Los monumentos megalíticos en España». Madrid 1918.
Dólmenes galegos.
161. - SARMIENTO, Fray Martín. «Manuscrito de la R. A. de la Historia, códice II. 9, 4. Volumen IX, folios 357 v. e 339 v., s. XVIII.
Mámos de Barbanza e Salnés, principalmente.
162. - «Sobre la Voz Oleiros» no Semanario Erudito de Valladares. Tomo XX páx. 71. Madrid, 1781.
Supón que iste nome tan corrente na toponimia galega indica lugares de incineración. Dólmenes, principalmente da Ría de Arousa.
163. - «Onomástico etimológico de la lengua gallega». Folletón de «La Integridad» diario de Tuy, 1923. Novas de mámoas, etc., nas páxs. 1908 e sgts.
164. - SAUNIER, Luis. «Investigación histórica acerca de las antiguas explotaciones de oro en España». Boletín de La C. P. de M. H. y A. de Orense. Vol. IV, números 74, 76 e 78. 1910 e 1911.
165. - SCHULTEN, Adolfo. «Hispania (Geografía, Etnología, Historia)». Traduc. de P. Bosch Gimpera y M. Arilgas Ferrando. Barcelona, 1920, con un apéndice sobre «La Arqueología prerromana hispánica» por P. BOSCH GIMPERA.
166. - SEGUIN, P. Pascasio de. «Galicia reino de Christo Sacramentado y Primogénito de la Iglesia entre las gentes, etc. México, Ano Santo de 1750.
Hay edición de La Habana de 1847 publicada con nome de «Historia de Galicia» e unha adición dos editores.
Alude a insculturas rupestres.
167. - SOBREIRA, P. Juan. Cartas e papeles do Arquivo da R. Academia de la Historia. Derradeiros anos do s. XVIII.
168. - SOBRINO, Ramón. - «Insculturas galaicas prerromanas». Revista «Ulreya», Santiago, 1919, números 5, 6, 7 e 12.
Exemplares rupestres de terras pontevedresas.
169. - «Sobre los orígenes y fundación de Pontevedra». «La Temporada» semanario de Mon-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/11571899.xml
NOS
problema filosófeco. E un camiño pra procurar verdades mais de paso gozáse en ir criando novo e longo camiño. Feito o parecer essencial: o pensamento galego, destemidamente vidalista, non fura hastra a entrana dos problemas esenciales. Sínteses, abrangueos, xoga c'o iles; endexamais teima resolvelos. Pra deixarse lexar, gostosamente, pola danza dos veos das suas maxinacións aceta o postulado e a solución das escolas. Mais non somos donos d'afirmar en que xeito cré n'elas. O sentimento de vitalidade do pensamento galego non delxa vagar d'abondo pra isolar o esqueleto d'un sistema, arredor de calquera das intuicións foudas e sempre presentes, pois o esqueleto filosófeco e de fora como dos moluscos. Unha filosofía de xogo e de prazer: cíclica crente, cíclica escentea. Coido mais doada a primeira solución pois o escenteo, espírito enxoito, isola, simplifica, fórmula. Novo pensamento filosófico vivindo. Inda en pequeniño procura en sínteses viventes. Iste xeito franquease á espranza. A xulgar polo camiño que lexau as cousas hai directo a pensare que os vellos teólogos e filósofos d'esprito galego alentaran millor no aer filosófeco d'hoxe qu'os seus colegas d'outras terras. Na Galiza medrou o Ensaio no sonso moderno. Apropia incapacidade pra a Metafísica ad usum scholarum pode ser unha prenda de novidade pra ó porvir. Eiquí a Física, no sentido amplo, envolveu e non deixou xurdir a Metafísica: hoxe pol-a Física chegarase ó espírito.
A Física ten moito de común c'a retórica. É vivente, oportunista, recriadora. O galego c'a súa lóxica frenemateca acostumase a total-as cousas e terras. E unha lóxica mais amiga da feitura da proposición que do esquema do xuízo. As verbas malemálecas dos sistemas endexamais tiveron eiquí validade. O gótico e mats o grego romano, lóxica erguida, floreceron c'a retórica da terra e non deixan ouvir o cravo siloxismo sinon a vidadidade que souperon dó chán.
IV. Números
O decorrer do tempo vai formando o número. Millor dito o número nasce isolando porcións do infindo río que vai polo ceme e pola superficie de total-as cousas, en correntes que s'allan com'as que brilan un istantiño baixo a sombra da ponte ou do arboredo, ou en vas-tas marelas que non adevirla o novo ollar e asulagan principalmente as construcións maleriás ou ideolóxicas, os tempos e as ideas, e tamén hai Ise outro tempo que vai cambeando as felturas das montañas, das costas, de toda a curtiza da terra. Pra falar d'isto é preciso usar verbas que perderon sua siñificanza a forza de usadas na vida dos homes e solo gardan unha imaxe lonxana do decorrer das cousas.
O sentimento d'un tempo poderoso envolve a Sant-lago dend'a primeira coba, dend'a primeira ollada cavilosa. Chegou o reló. A Berenguela conta, vai isolando o contalos, os números da riola infinda, medindo o crecemento das moncholas d'ouricelos, o afundimento dos sucos dos ríos, o esborrallamento das familias, a medra das greas de mortos e vivos. Contar o tempo foi a grande empresa dos homes; quixeron ca sua aritmética suxetar todo o latexar do Cosmos. Mais n'os lugares onde vive un espírito o número acugulado no seu camiño (a hora despois da hora) soilo delxa atrás flas d'esqueletes na nosa figuración relativa: verdadeiramente o tempo vai afiando e solilizando a materia do mundo hasira facela transparente. Anslas elrexas románeas, os cráustros, os laxedos das rúas, foran perdendo o pesadelo da materia e soilo a ideas e mais a síntese espiritual do artista fica locente e puro. Pol-o que ó remate as cousas que chamamos vellas están mais preto do espírito. O que s'adeprende en Compostela non pende da mudanzas da moda ou do invento humano, non ll'interesa ó xeito americano ou mecánico. E un tempo que non é tempo, sempre moro e idéntico a si mesmo: o que desfai o angolo do edificio e fai xurdir a nova verba románeca; o que s'ergue dos grades e do nascemento a idea de Galicia celbe. O tempo que afia as costas dos penedos e dos montes e presta unha lús nova, a cada istante, os ollos da mendicidade. Agora que pra vivire n'iste tempo é preciso adeprender a ceibarse do lasire impuro da costume. En certo senso a morte non é mais que o acugulamento das morles parciais feitas pol-a falla da reaución do noso espírito contra o peso dos restos mortos de cada hora. Hai que obedecere a esta simple
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718915.xml
NOS
contan dos de Samos. Mais dos Mouros sá-bese que maquían os penedos meirandes d'un lado pr'outro, coma quen leva un queipiño de noces pra regalar. O Penedo dos Mouros, nas Teixugueiras, na Mezquita, levábao unha moura sostido no dedo meudiño, melido por un burato que len, e ó mesmo tempo, levaba a roca pra flar, un neno nos brazos, e o xantar pra todos na cabeza; un día qu'iba apresá cajulle o penedo e fendeuse.
Poldérase ver eiquí, e compre nono esquecer, a lembranza das poboacións ciclópeas que en tantos lados se conservan, as antigas poboacións de xigantes e d'enanos. Tan estas na Europa.
As semellanzas coas razas míticas europeas céltigas en particular, siguen ainda no que se refire ós poderes máxicos e á posesión dos segredos da natureza. Dos poderes que mais amiudo se lle solen apór, en común cos duendes nórdicos, son o de se fagueren invisibles e o de trocar de figura. Eixemplo do primeiro, é o que lles aconteceu a dous mozos d'Orbán qu'atoparon dúas rapazas moi fermosas na feira do día 6, moi ben postas e cada unha co seu quelpo no brazo, e fóronas acompañando, de moita parola, mais ó chegaren ó sitio que chaman o Salgueiriño, as mozas desapareceron de súpeto, deixando os galás coa boca aberta.
Mouros e mouras, toman qra que nonos coñezan moitas figuras: en Portugal, asegún Martins Sarmento, adoptan tomar figura de cobras. Tamén eiquí, antroutra moitas, unha moura qu'apareceu n'unha fonte no val da Loña, e que lle gustou a un rapaz d'alí que se fixo seu mozo, mais coma non tiña cartos pra casar, ela dixolle que había no pilo da fonte dous sacos cheos; il foi con outro amigo, baldearon a fonte e sacaron os cartos, mais cando volveu, ela trocouse en serpente. Na montana do Incio, din qu'os mouros da cova de Santa Cristina do Viso collen antroutra figuras, a de lagarto.
Teñen tamén o poder de botar encantos. En Xurenzás (Irixo-Carballiño) un mouro chamado Zás, encantou a filla d'outro mouro, da que estaba namorado. As donas que aparecen peileando os cabelos, unhas vegadas son mou- ras outras son donas encantadas pol-os mou- ros, coma do Monte das Croas, na parroquia de San Martiño de Salcedo (Pontevedra). Esto lembra a leenda dos elfos e dos duendes, que rouban rapazas pra durmiren co-elas, e perpetual-a sua raza.
E non falo mais eiquí das donas encantadas, porqu'iste, anque apareza relacionado co de que tratamos, e moi especialmente cos tesou- ros, é outro mito diferente.
A pagania dos Mouros
O que non son istes Mouros é cristiãos. Crar'está, hase dicir: si son mouros, non son cristiãos. Mais de certo, istes Mouros que comen pouco, tampouco s'ase mellan moito ós mouros verdadeiros; en realidade non teñen outra cousa na que s'imilen ós mouros, mais que no de non seren cristiãos.
Mais nono son, nin-o queren ser: no Cas- tro d'Abuime (Saviñao-Monforte) había unha moura qu'un día chamou a unha rapaciña qu'andaba co gado, pra que lle calara os piollos e a penteara. E dicíalle:
- Ten man, volve a testa ó toser, que si me cuspes, vólvome cristiana!
Á veira da estrada de Castela, por riba de Taboadela, hai un curuto picudo que chaman Outeiro de Boa Madre. Chámanllo porque alí vivía unha familia moura, mais unha das mu- lleres era cristida, e tivo un fillo e iste fillo, crar'está, era negro coma pez. A nai quíxoo bautizar e os mouros enrabexados, condená- rona á forca. Mais ela así e todo bautizou ó fillo, e mesmo ó bautizalo, volveuse branco co- mos cristiãos... E os Mouros qu'aquelo viron, convirtironse todos á verdadeira relixión. Cantos casos coma iste se non referirian no tempo da padricación apostólica na nosa terra!
Relacións cos cristiãos
Tocantes a iste punto, as versións non están contestes. Bifúrcanse. En certos casos, nonos poden ver, e ainda contan que son antropófagos, embora a antropofaxía pode acontecer que sexa por dúas causas:
Por comer carne de cristlao:
Na feira d'Orbán - caso xa referido mais en- riba - un paisano d'onda Carballedo, atopou un Señor que lle mercou unha parella de bois e pideulle que llos axudara a levar, e ó che-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718916.xml
14 NOS
garen ó Salgueiriño, o señor aquil pelo" co pé na terra e a terra abriuse e pol-o burato pasaron homes e bois; andiveron un pouco por baixo da terra, e entón o señor deulle un rem- puxón ó peisano e dixolle:
- Quédate ehi n-esa esquina.
Entón foi cando apareceron as fillas pra matar os bois, e o peisano pensou qu'eli era a sua, mais logo viu que se puñan ulindo un pouco, e unha d'elas dixolle ó señor:
- Papai, chéirame a carne de cristianillo vivo!
E c pai respondeu:
- Non, miña filla, qu'é pan cocido!
N-outro caso igual, a familia do Mouro di que cheira a carne de cristião, e o Mouro diz que é il que ven d'andar aniriles... Non hai eiquí, ademais da alusión á antropofaxia, unha lembranza do cheiro característico das razas? Cheiraremos os galegos a pan cocido?
Por castigo:
No monte das Cantariñas, na parte occidental de Lugo, hai uns penedos de raro feitio traballados pol-a erosión. N-un d'iles hai unha sorle de caracocha qu'oferce no fondo unha cómoda cadeira, gardada do vento por todos lados agás pol-o frente, e c'unha fenestra oval á man dereita, formando coma si fora un confesonario. Aquil é o peinador da Moura, e hai tamén a pía onde se bañaba, cadeiras, regos e pozancos. Por ali andaba gardando as ovellas a Mariquitiña, unha neniña moi feia. E de cando en cando, surtía dos penedos unha se- ñora que collía á nena e levábaa e penteábaa moi ben e despois dáballe carbón e dicialle qu'o levara pr'a casa mais non dixera nada a ninguén. E a rapaciña voltaba pr'a casa moi lavada e penteada, sen se saber quen a adu- baba d'aquil xello, e o carbón que traguia ó chegar á casa volviase diñeiro.
E asina trouxo molla riqueza; mais a nal pergunou e pergunou, e por fin a Mariquitiña referiu o que lle pasaba no monte. Entón, cando volveu aló, a señora comeuna. E coma non daba volto á casa, a nal esconsolada foi ó monte chamar por ela, e chamaba e herraba; mais ó chegar ond'os penedos, ouvit unha voz que lle respondía:
- A Mariquitiña, por lengoretelra
Está na miña barriga
Fritida con allo e manteiga
Hai un variante d'iste conto n-isle lado, onde din:
- A Mariquitiña por parladora
Está na miña barriga
Fritida con allo e cebola.
No Castro de Frameán, había unha moura que lle botaba millo miudo ós porcos d'unha muller que si lle daba un porco, que lle manti- ña ela olto. A muller non quixo, e entón un día que mandou unha filla cos porcos ó Cas- tro, os porcos volveron, mais a filla non. Foi- na buscar, e iba berrando:
- Teresíña! Teresíña!
E ouviu unha voz que sentía debaixo da terra:
- Unha asada e outra cocida.
Estas historias, en primeiro termo, relacio- nan ós nosos Mouros cos ogros dos contos europeos. Os ogros viven lamén no escuro fondo das antigas devesas nórdicas, nos pene- dos baixo da terra; devoran homes, e sobre todo, nenos; coñecen os segredos da bruxería; e anque son ruis, ás vegadas son proteutores dos homildes, salvadores dos indefensos.
Os ogros teñen lamén aparencia de bestas, e d'esto temos nós outra supervivenza no ureo, que semella qu'era un can grande con cornos, qu'andaba de noite. O seu nome, que Murguía quixo derivar do urka sanscrito, é o mesmo d'onde veu o francés Ogre. Ingrés hogre o orcus latino.
En xeral, total-as razas misteriosas, que dispoñen de tesouros ou de poderes máxicos, que contempran ós homes dend'un plan supe- rior, profexen ós desvalldos e ós inocentes, e premian os servizos qu'un lles fai, mais impo- ñen de cote cerias con iós que por forza hai que gardar, e principalmente, a obriga de gar- dal-o segredo mais compreto de todo o que co-iles se relacioa. lles non queren ser desco- bertos, non queren que se sepa dos seus tocos nin do que n-iles gardan, e castigan ó qu'os revela, co-ise rigos das leis do mundo feérico que tanto chamara a alención de Chesterton.
O castigo ven esautamente, coma secuencia necesaria da falta, co na no karma indo, me- canicamente co m i nas cucañas... Veleiqui a lei fatal que pres?!) mundo astral da Intro- misión dos profa.ios. Os nosos Mouros gar danse dos profanos conos membros d'unha
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/11571894.xml
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718910.xml
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/11571898.xml
©
gue e a came. Acolle as verbas estranas, cría outras novas, vai desenrolando o caminho do romance atrânteco, dándolle a todas as novas o acento e a yalma da peisaxe e da terra.
O primeiro ensino, a gramáleca pra iniciar a comprensión de Compostela: ouvir, sentir, latexar c'a pedra e c'a fala.
II. Tropus
Pra falar é preciso lembrar e comparar tendo cada terra unha retórica adoitada e dirixida pol-o seu xenio. Tamén ocorre que chegan retóricas estranhas a pendurarse nos nosos muros e a cobrir con feituras mintireiras os nosos sentires. Mais estas retóricas inda que duren moito están privadas de vida, están mortas c'a comicidade da morte o igual que o cadáver vestido d'eliqueta ou de corte. Igual qu'os aduvios da festa andaluza cando a yalma ou a chuvia esborrallan o engano d'unhas horas de noite de verbena. A fala atopa no pobo a forma artística do cantar, e na pedra, na madeira, no barro, no ferro a doce curvatura do arco a grazia das follas, a bulreira caricatura, a leda espranza, o pranto do arrependimento. O pobo ven a sere a pedra étnica, adautada á pedra planetaria. Os homes en Compostela tiveron dend'orixen a sua retórica traballada na materia e na materia vivente da fala. Pra sentila non hai precisión de moitas cavilacións; c'o ensino da gramáleca da pedra e da lingua temos d'abondo. Fuxir sempre d'o aparato de estilos, d'escolas, de tempos e d'homes. Pois soilo leimamos chegar a unha sinxela impresón a eterna, a única, a primixe nia. Na pedra traballada, atopou a retórica da cidade o seu xeito d'elspresión. A nosa pedra pol-a sua inteira feitura gosta de ser traballada con grandes golpes de cicel ou de pico. Outras pedras nadas no seio da yalma, coma a caliza, piden un tratamento fino, de orfebretria, e n'elas pódese n'un curto espazo producir figuras pequeniñas e finiliqueiras xeométricas, xogo d'artifices vellos, esprimentados, voluptuosos. No granito é preciso o traballo súpeto, forte, xenial, de poucos trazos, firmes e dominantes, pra sacar unha valente figura cheia de vida ou unha follaleria apenas trazada mais sensibre ó sopro dos ventos. Nos capités, canicelos, e arquivoltas afrouma un vir enerxico e saudoso, destemido ou resiñado no que o esprito do pobo, a natureza e a teoloxía, interpretadas por mais céltigas, chegan con pouco traballo a producir unha feitura da yalma; a testa apenas arredondada, a escea simplemente indicada abondan pra traducire o sentimento senselivo e vivente no aer politeista do mundo. Un rapaz esiribillando n'un buxo, un cantelro erguendo un portal de perpiaño, o oleiro dibuxando antigos e sinxelos motivos, zodiacales da yalma céltiga, explican a retórica, a maneira de falar, da nossa terra.
Si c'o pensamento e c'o ollar afundimos un pouco mais, atopamos outro fello anterior os homes; a yauga lollando musical pra criar, século tras de século a forte riqueza das formas da roca. Ollando pra toda Galiza, pra un anaco d'ela, pra un penedo isolado, pra un croyo cinguido pol-as augas rebuldeiras do río, aló pase sempre, o mesmo ledo nascemento de formas viventes, variabres, sempre cambeantes, sempre en matís, coma si non quixeran cinguirse ós termos fixos das crasificacións remaladas, e estiveran desenrolandose, en formas remanecentes unhas das outras. O monte ten caos e o chao desfaise en colos a costa en quebradas e a quebrada artellase en infindos síntomas d'asucamentos. Non é posíbre o mapa topográfico da Galiza a non ser que s'invente unha crave nova, dona das formas viventes, que sexa a esquitura musical das sinfonías, e dos solos, dos scherzos das sonatas, das fugas da peisaxe. É pol-o tanto o home nos seus traballos labregos e nos artísticos, segue a lei da natureza e leva na man a vivente variedade do mundo.
En Sant-lago o ensino do tropus está a cargo de mestres sempre mozos: as arquitecturas que d'un xeito xeneral chamamos romé co. Elas falan a lingua da terra en forma artística coma a falaron os poetas dos Cancioneiros, como falaron Rosalía e Carvaxal, Castelao e Cabanillas.
III. Ratio
Moitas ensinanzas filosóficas teñense espallado dend'as cadeiras de Sant-lago. Deixarei-mol-as pol-o momento. ¿Cál é a filosofía d'ista cidade? Pol-o pronto convén notar unha cousa limiar: a lóxica deixa fora o cerne do
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718922.xml
20 NOS
194. - X (D. Casto Sampedro). «Indicaciones epigráficas desde La Guardia a Santiago». Artigo na «Guía del Turista. Mondariz, Vigo, Santiago». Madrid, 1912.
Resumen de noticias de machados, fibulas e estacóns arqueolóxicas con relación especialmente ó museo de Pontevedra.
ADDENDA
BOSCH GIMPERA, Pedro. Véxase SCHULTEN.
195. - CALVO, Ignacio. «Citanias gallegas» na Revista de Arch. Bibl. y Museos. Tomo XXXI. 1914, páx. 65 e sig.
Refírese á do Tegra. Iste artigo apareceu editado aparte n-un folleto xa citado do autor en compaña do resultado de investigacións posteriores.
196. - CASTILLO, Angel del. «Prehistoria gallega. Hachas de bronce de talón (hallazgo de un depósito)». Boletín de la R. A. Gallega. Ano XXII, Tomo XVII, números 194 e seguintes, páxinas 33 e segts. 1927.
Sete machados de S. Xiao de Cumbraos en terras de Sobrado dos Monxes. Machadazos soltos. Castros.
197. - CATÁLOGO de la Real Armería». Madrid, 1854. páxs. 87 e 88.
Co núm. 1722 catológase unha caíxa cos dous machados de bronce tapados en 1817 parto de Compostela e remitidos pol-o Conde de Maceda.
198. - FONTES, Joaquin. «Uma excursão arqueológica a Galiza». Separata do núm. V de «Arqueologia e Historia. Orgao da Associação dos Arqueólogos Portugueses». Lisboa, 1927.
Insiste en calificar de chelenses os seixos de Camposancos. Insculteras de Oya. Machado de dous anelos de Caminha. Considerazóas en col das nosas edades do Bronce e do Ferro.
199. - MAYORDOMO, Valentin. «La cilla de Santa Tecla en la Provincia de Pontevedra». Ibérica, revista do observatorio do Ebro. Ano VII, Tomo I, vol. XIII, núm. 311.
200. - SPENCER DOGSON, Edward. «Más monumentos destruidos». Artigo do diario de Tuy «La Integridad». 6 Abril 1911.
Fala dos monumentos da Bisbarra de Laxe.
FLORENTINO L. CUEVILLAS e FERMIN BOUZA BREY
Mes de Maio de 1927.
Os homes, os feitos as verbas
LIBROS
PROEL, por Amado Carballo.
Un feixe de poemas segados no lameiro da veiramar c'unha fouce figurada pol-o cre- cente ledo e mozo que s'afía nas illas brete- mosas da boca-ria. O rechouchelar dos cancio- neiros — as verbas leñen gosto de froito e de marisco — brinca pol-as escadas mariñas dos versos sinxelos, carrregados pol-o arume sal- gado da onda cantareira e do piñeiral inza- do a carón das roibas prayas. Un senso de xogo na mañán musical. E nin un verso vello, nin unha imaxe usada. Tan novo, c'a eter- na novidade do poema sentido, coma o sol engayolado na arboladura d'un bergantin saindo pr'o largo.
Por baixo, e arredor dos poemas latexa un vibradoiro mundo decorrente. Istes versos ecóan en nós e fan-nos abenzoar a sua saída ó mundo. Pois leense moitas vegadas, fan re- gueiros pol-os soutos e milleirales do esprito e levan-nos no sen ronsel saudoso, gostosa- mente.
¿Criteca? Non. ¿Pra qué? Desexo deixar istas coartillas, e dinantes qu'o sol s'enterre percorrer unha vegada mais, todol-os poemas dend'o «Limiar» hasta «Afogado». Pois logo por un instante, fuxen moilas acedumes, men- tras alentamos no aer do libro de Amado Car- ballo.
Imprenta LAR. Real, 36 - 1º. A Coruña
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718919.xml
NÓS 17
128. - PERICOT, Luls. «Los vasos campaniformes de la colección La Iglesia». Boletín de la Real Academia Gallega, núm. 192, Marzal de 1927
Hay separado con pequeño prólogo. Restsarazón do vaso campaniforme de Pontes de García Rodríguez publicado varias veces resultando dous exemplares.
PINTOS LOIS, Octavio. Véase IGLESIAS VILARELLE, Antón.
129. - PORTELA PAZOS, Salustiano. «Insculturas rupestres». Revista «Ultreya», número 6, páxina 87, 1919.
130. - PORTFOLIO DE GALICIA. Naturaleza y Arte. Primera serie. La Coruña, Ferrer, editor, 1904.
Fotografías de dólmenes, túmulos e outros monumentos prehistóricos.
131. - PUIG y LARRAZ, Gabriel. Inscripciones ibéricas de Galicia». Boletín de la R. A. de la Historia, Tomo XXXI, páxs. 414 e sgts.
Ocúpase de certos signos, que coida ibéricos, de Penedos de Lalin e Tabirós, de un anel do Museo de Ourense e de unha pedra da Eirexa de S. Xohán de Monterredondo (Padreda, Ourense).
132. - REALLEXIKON DER VORGESCHICHTE, dirixido por MAX EBERT. Volumen I, Berlín, 1924.
En publicación. Da prehistoria española están encargados Obermaier, Bosch-Gimpera, Anxel del Castillo, Pericot Colominas, Serra Rafols e A. Mayr.
133. - Redacción do B. de la C. P. de M. H. y A. de Orense. «Importante hallazgo arqueológico». Vol. VI, núm. 140, Sept. - Oct., 1921, páx. 335 e 336. Un fotograbado.
Hachadego da Urdíñeira (Gudiña). Duas pulseiras de ouro e unha peza discoidal de sustancia pétrea ou vidrosa.
134. - «Noticias». Vol. V, núm. 107. 1926.
Entrada no Museo de un machado de pedra procedente de Beariz.
135. - «Noticias. Descubrimientos arqueológicos en Santa Tecla». Vol. IV, núm. 92, 1913.
136. - «Noticias». Vol. IV, núm. 90, 1913.
Entrada no Museo de un machado de bronce de Viladerrey (Cenlle).
137. - «Noticias». Vol. V, núm. 78, 1911.
Acocho do Roufeiro de ouxetas ergásticas.
138. - «Noticias». Vol. II, núm 44, páx. 360, 1905.
Entrada no Museo da espada de bronce de Forcas do Se. Conde Balbís e de un machado de pedra de unha mámoa de Avión.
139. - «Noticias». Vol. II, núm. 46, 1905.
Entrada no Museo de tres goibas, un raspador e un machado de unha mámoa de Vilamarín.
140. - «Noticias». Vol II, núm. 25, Marzo - Abril - 1902.
Entrada no Museo de material de mámoas de Cea e Vilamarín das escavacións do Sr. Sanxurxo.
141. - «Noticias». Vol. I, núm. 17, páx 312, 1901.
Entrada no Museo de material de mámoas da prov. de Lugo das escavacións do Sr. Sanxurxo.
142. - «Noticias». Vol. III, núm. 5, páx. 64, 1906.
Entrada no Museo de un machado de pedra de unha mámoa de Vilamarín.
143. - «Noticias». Vol. III, núm. 52, páx. 80, 1906.
Notiza da entrada no Museo de un machado de pedra do Concello de Xinzo.
144. - «Noticias». Vol. III, núm. 33, páx. 96, 1906.
Entrada no Museo de un machado de pedra de Bande.
145. - «Noticias». Vol. II, núm. 39, páx. 124, 1903.
Entrada no Museo de un machado neolítico e de cerámica topados por D. Xesús Palacios n-unha mámoa das Gándaras de Budiño.
146. - REDACIÓN da revista NÓS. «Intento de unha catalogación dos castros galegos». Número do 15 de Xaneiro de 1923.
Describe os castros de Barredo e Castrameo.
147. - REDACIÓN do Boletín de la R. Academia de la Historia. «Castros célticos hallados cerca de Santiago de Galicia». Tomo X, páx. 416.
Novas de dous castros perto de Sant-Iago comunicada por D. X. Arias Sanxurxo.
148. - RISCO, Vicente. «Galiza Céltiga». Revista NÓS, números 3 e 4.
Sistematzación e traida ó día da cuestión dos celtas galegos.
149. - RIVERA, Cesáreo e VAZQUEZ, Víctor M. «Guía de Galicia». Madrid, 1883.
Na páx. 207, trai curiosa nova de un castro e de unha estatua de pedra topada n-él na serra de Avión.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718918.xml
Bibliografía da prehistoria galega
(Remate)
116. - MURGUIA, Manuel. «Peñasco con insculuras en Mondariz». Boletín de la R. Academia Gallega. Ano X, Núm. 95, páx. 259, 1915.
Fotografía de insculura de Pías, con círcos, covibas e outras figuras. Iste artigo foi reproducido na revista «Mondariz».
117. - «Curiosidades históricas». Boletín de la R. Academia Gallega, Ano I, núm. 8.
Referenzes á identidade de poboazón antiga de Irlanda e Galiza consignadas no s. XVII no «Libro Vello» de pergaminos do Consello de A Coruña.
118. - «Historia de Galicia». Tomos I e II Lugo, 1865. A Coruña segunda edición aumentada, 1901 e 1905.
119. - «Galicia». Volumen da Biblioteca «España. Sus monumentos y artes. Su naturaleza e historia». Barcelona 1888.
120. - «El torques de Centroña». Boletín de la R. Academia Gallega. Ano VII, Núm. 66, 1912.
NOGUEIRA, Ulpiano - Véxase SANTIAGO.
121. - NOVOA, Evaristo. «Los Castros Gallegos». Almanaque Gallego de Buenos Aires. Ano 1898, páxs. 24 a 26.
122. - NÚÑEZ SARMIENTO, Eduardo. «Antigüedades de Noya. El crucero de Berrimes y el túmulo de Barbanza». Galicia Diplomática Tomo IV, páx. 133.
123. - OBERMAIER, Hugo. «Impresiones de un viaje prehistórico por Galicia». Boletín de la C. P. de M. H. y A. de Orense. Vol VII, núm. 143 e 149, Xanzo-Abril, 1925.
Hay separata. Vista conxunta da prehistoria galega. Publicazón de algún material novo das coleizóns Sampedro, Requeixo, etc.
124. - «El Hombre Fósil». Memorias de la Comisión de Investigaciones Paleontológicas y Prehistóricas Segunda edición, Madrid, 1925.
Publica xe como asturianos algún dos seixos do cunchal de Súa.
125. - «Die bronzezeitlichen Felsgravierungen von Nordwestspanien (Galicien)». en Jahrbuch für prachistorische und ethnographische Kunst, Berlin, 1925.
Ampliación da parte correspondente das impresións...
126. - OVIEDO ARCE, Eladio. «Dos nuevos torques de oro». Boletín de la R. Academia Gallega. Tomo IX, núm. 99, páxs. 49 e sigts, 1915.
PARGA PONDAL, Salvador. Véxase PEREZ BUSTAMANTE.
127. - PEREZ BUSTAMANTE, Ciriaco e PARGA PONDAL, Salvador. «Notas de Arqueología prehistórica galaica. Los dólmenes de Dombale y de La Gándara (La Coruña)». Separata del Boletín de la Biblioteca Menéndez y Pelayo, Santander 1924.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/11571896.xml
4 NÓS
antre xentes sen relixión. E os dous, tocados da morriña, bolábamos de menos a probeza limpa de meus abós, que xa se tornara azul diante da moura fartura do presente, e no filo en que os nosos ollos se avistaban desbalsábanse as bágoas.
Ay, a vida voltou n'unha branca labarada e o corazón púxose a repenicar na láboa do peito.
Cando ¡amos a deitarnos os ollos de miña nai aluscaron nas tebras da noite unha fita de luz marela crebándose n'una morea de cal-xóns e barricas.
- Anda, meu fillo, imos apagal-a luz da sa-la de billar, que quedou acesa.
A derradeira verba callouse nos beizos de miña nai porque eu collinme a ela endoudecido de medo e da miña gorxa rachada fuxeu un chío arrepiante que apuñalou a negrume do silencio.
Acudiron todos e todos se riron de min; so-mentes miña nai esculcábame cavilosa.
A probe de miña nai, sentada no leito, per-guntaba, preguntaba... ¿Qué facia ali aquela luz? ¿Porqué non deixaron que fose apagal-a? ¿Porqué o rapaz pegou aquel chío de paxaro agoirento? ¿Porqué a luz seguía acesa? ¿Qué había ali?
Miña nai seguiu preguntando e meu pai rin-dose d'ela, facendo que se moqueaba das suas cavilacións; mais eu vin que de tanto falar da luz meu pai mesmo colleu medo. E dispois de duas ou tres horas funme quedando na lentu-ra das sabans, e cando chegou o día xa fuxi-ran os medos todos.
Un día chegou ó comercio un vello gaucho enxebremente vestido e atrangallado con mil adobios de prata. O seu cabalo rechinaba no palenque e os nosos cans oubedbanile de firme.
- Buen día, gringuito - dixome ó entrar pol-a porta.
E cando viña en dereitura do mostrador abaneouse á maneira d'un trompo que morre e dese- guida caeu ó longo batendo a cabeza no chan, co petar xordo d'un chamador de pro-mo.
Acudiron os homes da casa. O dependente sacou das faliriqueiras un espello pequeniño, púxollo diante dos beizos e vendo que nón embazara co alento declarounos que o vello gaucho xa non era do noso mundo. E dispois, sen ningunha oración, deltaron o morto enriba da mesa de billar, puxéronlle catro velas ace-sas e delxárono soyo.
Meu pai dispuxo que o dependente saíse en procura do Xuez de paz e logo enfrontouse con todos e dixonos que gardásemos segredo dian-te da miña nai. Un segredo tan grande non ca-bia no meu peito de neno e axiña que o de- pendente se perdeu na lonxanía remaneceume o medo de dormir eu soyo no mostrador, an-tre tanto curtincho sombrízo, escoándose pol-es tendas do tabique lañado a luz do morto... Eu cismaba, cismaba, seguro de morrer de arrepio.
Chegou a noite, escura coma boca de lobo. Eu degoraba botar fora de min, n'un brado cel-bador, aquel medo abafante.
Ceamos e dispois de cear vieron os contos de risa que eu escoilei de moi lonxe, ensumi-do en mín mesmo, esgolado de todal-as for-zas. E no intre en que chegaba xa o fin do mundo preguntou meu pai, surrindo para min con agarimo:
- ¿Queres durmir connosco, rapaz?
Namentras vivimos n'aquel deserto miña nai non se decatou de que calquera de nós podía morrer ali e podía ser soterrado como un can, y-eu soupen gardal-o segredo.
CASTELAO
Non deixe de mercar
COUSAS por CASTELAO
Prezo CATRO pesetas
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718923.xml
SANATORIO QUIRURJICO
DIREITORES
Manuel Peña Rey
Ginecología e Partos
José Mosquera Blanco
Cirugia geral
Especialista na gorxa, nariz e ouvidos
Situado frente á Alameda do Cruceiro, ten todas-as condições precisas. —Practícase toda clase d'operación. —Dotado de todos-os aditamentos que pide a actual Cirugia. —Modernas instalações de RAIOS X pra diagnóstico e RADIOTERAPIA superficial e profunda con voltaxe de 200.000 voltios. —Aparelho de Diatermia pra tratamento de Anexites, procesos inflamatorios, reumatismo, etc. —Lámpara de cuarzo pra sol d'altrude e luz-violeta pra tratamento d'escrofulosis, raquitismo, alopecias, eczemas, etc. —Admitense embarazadas, e cóntase cos materiais esterilizados pra fora da cidade en casos d'urxencia. —Poden colaborar todos-os compañeiros, previo consentemento dos directores.
BODEGAS GALLEGAS PEARES E OURENSE
Viños finos de mesa: Tinto TRES RIOS, Blanco BRILLANTE, LOS GALLEGOS blanco e tinto
Macía e Valeiras, Apartado 18 -- Ourense
F. ROMAN E SACO
DROGUERIA e FARMACIA
Pereira, 19
Teléfono 28
OURENSE
LUIS FÁBREGA
Droguería e farmácia
Progreso esquina a Luis Espada
OURENSE
MERQUE VOSTEDE
Plumeiros RAFIUM
De mais dura qu'os de pruma e limpa millor
Véndense en todos-os establecementos do ramo
Andrés Perille - OURENSE
MERQUE VOSTEDE
SÍNTESE XEOGRÁFICA DE GALICIA
POR
Ramón Otero Pedrayo
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/11571892.xml
BOLETIN MENSUAL da CULTURA GALEGA
DIREITOR LITERARIO
Vicente Risco
DIREITOR ARTÍSTICO
Alfonso R. Castelao
DIREICIÓN E REDAUCIÓN
Sto. Domingo, 47 - OURENSE
ADEMINISTRACIÓN:
Real, 36 1.º - A CRUÑA
ABONAMENTO
Doce números, na Península 6'00 pesetas.
Fora da Península 8'00
Número sollo 0'70
Os pagos son adiantados e os gastos de xiro de conta dos suscritores
NOTA
Este boletín non publicará mais orixinais qu'os que foran directamente solicitados pola Dirección. Tampouco se fai solidario das ideas n-eles emitidos, a non ser dos que por non iren rubrados, enténdense que son da Redacción.
SUMARIO
O retrato, Peito de lobo, O segredo, por Castelao.
Meditacións compostelans, por R. Otero Pedrayo.
Da mitoloxía popular galega, por Vicente Risco.
As arelas da mosca semipanteista, por Magariños.
Bibliografía da prehistoria galega, por F. L. Cuevillas e F. Bouza Brey.
Os homes, os feitos, as verbas, pola Redacción.
Reloxería ZENITH
MÁQUINAS PARLANTES, DISCOS
AGULLAS e ACCESORIOS
M. CALVIÑO - OURENSE
VICENTE RISCO
ABOGADO
Sto. Domingo, 47-2.º OURENSE
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718914.xml
12 NOS baixo de terra, com as minas e camiños solerraños que din que hai nos nosos castros e castelos medievas e que van dar moi lonxe, ou xuntan uns castros ou castelos cos outros.
O acharense os Danandis irlandeses no fondo das lagoas, relaciónase ainda cos habitantes das nosas vilas asolagadas d'Antioquía, na Limia, Maside, Carregal, Doniños, Lucerna en Valverde, do Pseudo-Turpin, e outras imitantes á ls bretona, ond'ainda se sinten cantar-os galos e replicar ou doblar-os sinos.
Tamén hai casos en qu'os Mouros, igual qu'os gnomos e os kobolds celto-xermánicos, rouban o gando dos nosos labregos.
Os tesouros
Tamén eiquí poseen os Mouros inmensos haberes; ouro ás moreas, com'os Danandis irlandeses e com'os gnomos xermánicos, xolas de toda casa, onzas relucentes, qu'algunhas vegadas sacin a asozllar nas pinneiras raiolas da mañá, coma no Outeiro de Rubiós, na Croa de Santa Cristiña e n-outros tantos lados. Os nobres e trebellos qu'iles empregan, son d'ouro fino. Un de Morgade (Lugo) qu'estivo presoolro d'Abd-el-Krim, ouviu dicir ós mouros aló en Marrocos, que non quererían mais pra se fagueren ricos, qu'a cadelra do Rei Mouro do Castro Morgadán. No monte Negro de Xurenzas (Irixo-Carballiño), un neno qu'andaba lendo man d'uns porcos, moteuse n-unha encañada, ond'estaba unha vella moura arresirando liño, e tiña a carón unha manta de millo. Un dos porcos foise tranquilamente ó millo, e a vella alrilada ceiboulle o restrelo, e con tan boa sorte fuxiu o porco co restrelo espelado que chegou á casa; o dono colleu o restrelo, e viu qu'era d'ouro. Aínda lle chaman ós netos os do restrelo.
Outras vegadas, fálase de xugos d'ouro ou d'eixadas ou de rellas d'arado. Non é esta ocasión pra falarmos dos tesouros de Galiza, que fixo soados o Grande Libro de San Cipriano. Non hemos dicir mais senon que de cole foron as terras céltigas abondosas d'ouro, e Galiza foi se cadra das terras do mundo onde mais tesouros verdadeiros se teñen atopado, e a colección Blanco Ciceron é unha boa proba. Non é somentes en Galiza e Irlanda: tamén hai tesouros na Bretaña. Ali son os ena-
nos os qu'os gardan. Por certo que din que non convén ter tratos colles, porqu'apesares da sua riqueza, o seu diñeiro non é de boa lei. É o que pasa tamén por vegadas cos nosos Mouros: dixéronme con referencia ós que vivem ond'a tomada d'auga do río da Loña que surte a Ourense, qu'aquiles chegan a unha feira, perguntan o que val o qu'iles queren mercar, collen pol-a palabra á xente, pidenlles. Iles pagan, e ó chegar á casa o que cobrou, atópase sen diñeiro: pagáronlle con diñeiro encantado. Non outra cousa é o misterioso ouro dos kobolds das leendas nórdicas, os quales poden dar aparencia de moito valor a materias despreciábeles.
Tamén sole acontecer o caso contrario: o ouro toma aparencia de cousa sen valor, nin mais nin menos que nos contos de Grimu e nas leendas da Europa central e septentrional: unhas vegedas, carbón, coma no Castro de San Facundo, en Cea, ond'apareceu unha pia chea de carbón, qu'era ouro, mais cando a qu'a achou volveu ó sitio, os carbós desapareceran. Outras son cousas mais porcas: no Viso, ó pasar-o río d'Allariz, unha rapaza qu'iba ó monte coas cabras, viu unha muller atrás d'un penedo, fiando, c'un neno no colo, a qual muller pediulle leite pr'o neno e mais pra ela; a rapaza díullo e despois que o beberon, a muller colleu o cazolo, meteu algo dentro e diullo á rapaza pra que llo levara alxiña á nai sen mirar o qu'iba dentro. A rapaza destapouno óo camiño, e viu qu'era porquería das cabras... Tirouna e marchou á casa co cazolo, mais á nai, ventando qu'era cousa encantada, foi recoller a porquería das cabras, e cando voltou á casa, e a ouro. Ben apercibimos elquí tamén o cerante de cole unha miga humorístico das leendas nórdicas que falan dos gnomos e kobolds.
O poder dos Mouros
Os Mouros encantados leñen ademais da sua riqueza, un gran poder. Primeiramentes, teñeu unha tremenda forza física. Non sabemos si foi co-esta forza si foi coa feiticería, com ergueron tr-e elrexas u-unha noite, nos lindeiros da Rab21a, porque na nosa terra len habido ata frades que facían qu'o demo lles ca-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/11571893.xml
Borrador OCR local de apoyo. Úsalo solo como pista débil cuando la imagen sea ambigua; si contradice claramente la imagen, prioriza la imagen:
IX de Ourense 25
Ano
p”* amainalea concencia guindel co meu fi. duo de médico no fondo d'unha gabela
elra de me A
sler. As xentes
busquei outra xa non sablan que eu era dono de lan tremenda licencia oficial: pero unha nolte foron requeridol-os meus serviços
Melchor, o taberneiro, agar-
Era domingo
daba por min boas
pé da porla. Dóume as
nolles» e rompeu a chorar e por anifos saloulan esiruchadas que so-
cos saíanile as verb
mentes loyrou decirme fillo a
que tiña un
morrer
O probe pal turrabs por min y-eu deixába door. E que
me levar enfellizado pol-a sua tiven
anceios de complacel-o sentin
ha g
meus adeniros ur do chegamos logrel a econ finxido acotlameato sabia moi pouco
n cencia
Melchor
Repara que fai moitos anos que non visi» to enfermos.
E o probe Melchor facendo un esforzo para que 6s verbas saisen enteiros sioume quedamente:
-O meu filliño xa non precisa de m
señor: eu xa sel que o coltado non pas O repaci retralo seu
nove no vaiseme e non leño
singin
A
eu non fora chamado como médico; eu
fora chama
) como retralista, e no intre
sen» lin ganas
acedas de botarime a rir
E por verme ceibe de anguetra tan macabra
CULTURA GALEGA
DA
díxenlle que unha [otc nolto mellor
iffa era que de ne
jue un deseño, asegurell
poden
facerse fotografias do man de ou
rezonamentos log Melchor largase de
min voando a <
mbado e funme dor.
yo quedaba a
mir con mil ideas ensarilladas na chola
Cando estaba prendendo no sono pelaron
na miña porta. Era chor
¿Os fotógrafos non ven magnesio
E dixomo tremendo de anguria. A faciana
albetra e os ollos coma dous letos de carne
vermella de tanto chorar
ndexamáis fitei un home len desfeito pol-a, e colliame as mans e lu»
misero decia cousas que me
nin ec
1 as eniranas
lérese. señor. Dous riscos de vosie-
Cons
un papeliño e xa poderei ollar sempre a
cariña do meu neno Non me deixe na escurior erla zón para negarse! Collin papel e lapiz ea fun con Melchor, dis-
posto a fecer un
ato do rapaz moribundo
Todo esiaba quedo e lado eslaba ca
BOLETIN MENSUAL DA CULTURA GALEGA
Ano IX ★ Ourense 25 Xulio 1927 ★ Nún. 43
O RETRATO
Por amainar-a concencia guindel co meu título de médico no fondo d'unha gabela e busquei outra maneira de me valer. As xentes xa non sablan que eu era dono de tan tremenda licencia oficial; pero unha noite foron requeridos os meus servizos...
Era domingo. Melchor, o taberneiro, agardaba por min ó pé da porta. Dóume as "boas noites" e rompeu a chorar e por antros saloucos saíanlle as verbas tan esiruchadas que só mentas logrou dicirme que tiña un fillo a morrer.
O probe pal turraba por min y-eu deixábame levar enfellizado pol-a sua door. E tiven tan fortes anceios de complacelo que sentín xurdir nos meus adentros unha gran cencia... E cando chegamos logrel arrincarme de Melchor, e con finxido acotlamento confeseille que eu sabia moi pouco...
- Repara que fai moitos anos que non visito enfermos.
E o probe Melchor facendo un esforzo para que as verbas saisen enteiras sioume quedamente:
- O meu filliño xa non precisa de médicos, señor; eu xa sei que o coitado non pasa da noite. O rapaciño vaiseme e non leño ningún retrato seu.
Ay, eu non fora chamado como médico; eu fora chamado como retratista, e no intre senti ganas acedas de botarime a rir.
E por verme ceibe de angueira tan macabra dixenlle que unha fotografía era moito mellor que un deseño, asegureille que de noite poden facerse fotografías, e bolando man de outros razonamentos logrei que Melchor largase de min voando a casa dun fotógrafo.
O chovo quedaba arrombado e funme dor-mir con mil ideas ensarilladas na chola.
Cando estaba prendendo no sono pelaron na miña porta. Era Melchor.
- ¿Os fotógrafos non teñen magnesio?
E dixomo tremendo de anguria. A faciana albeira e os ollos coma dous letos de carne vermella de tanto chorar.
Endexamais fitei un home tan desfeito pol-a door.
Pregaba, pregaba, e colliame as mans e ti-rraba por min e o misero decia cousas que me rachaban as entranas.
- Considérese, señor. Dous riscos de vosie-de n'un papeliño e xa poderei ollar sempre a cariña do meu neno. Non me deixe na escuridade, señor.
¿Quen teria corazón para negarse! Collín papel e lápiz e alá me fun con Melchor, disposto a facer un retrato do rapaz moribundo.
Todo estaba quedo e todo estaba calado.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718924.xml
Augas bicarbonatado-sódicas de
MONDARIZ
FONTES DE GÁNDARA e TRONCOSO
Propiedade dos FILLOS DE PEINADOR
MONDARIZ—BALNEARIO está situado a 35 quilómetros de Vigo
e a 20 das estacións de Porriño e Salvatierra de Miño
O Hotel do Estabrecimento está aberto do 1.º de Maio a 31 d'Outono
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718912.xml
DA MITOLOXÍA POPULAR GALEGA
Os mouros encantados
A leenda.
Hai na nosa terra, e mais tamén no Norte de Portugal e nas demais terras que colle a nosa provincia etnográfica, abastanza de moimentos prehistóricos: castros e citanias nas abas dos montes ou na croa dos ouleiros; antas e mámoas espalladas pol-a gandra ond'o traballo da terra non chegou pr'as esborrallar; pedras escritas ou riscadas, que dos nosos arqueólogos recibiron o nome d'insculturas; hai ainda cousas mais recentes: camiños velhos, do tempo dos romanos ou do tempo dos peregrinos de Compostela, por algún dos quales xa non anda a xente; miliarios e lápidas qu'eiquí deixaron os empregados ou os soldados de Roma, ou postas por algún noso abó romanizado; castelos, do tempo dos señoríos, qu'ainda teñen dereitas as e ilro pa.edes d'unha torre senlleira, á que fan picos de croa os canzorros da desfeita barbacana; eirexas ond'estranas bestas de pedra, feras, bulreiras ou lascivas, axexan dend'as impostas e dend'as nicelos.
Hai nas nosas montanas liras penedías ond'o traballo das augas e dos aires, rillando no cerne da pedra de grá, semellando coma s'unha intelixencia os guiara, deulles un raro feitío, esburacounas de diverso xeito, abrindo n-elas corgos e pozancas ond'a y-auga do ceo fai demoranxa, quelles, escadoiros e cadeiras onde s'un pode asentar ó seu gusto coma si foran feitas alergo pra recibi-lo corpo do camiñante canso; hai no ermo, lonxe dos camiños, acochadas ou non á sombra dos arbres, rústicas fontes cheas de misterio, que deitan en silencio auga crara e fria; hai covas, buratos, furnas e furadas resultantes da disposición natural dos penedos, ou abertas pol-as augas da terra ou do mar.
Se perguntades ós nosos paisanos quen ergueu ises moimentos, quen deseñou circos e cruces nos penedos, quen labrou as lápidas e construíu as torres e as eirexas, quen abriu as fontes e escavou as covas, e formou nos rochedos pozas e cadeiras, diránvos que foron os Mouros. Cada un d'ises moimentos, cada un d'ises rochedos, ten a sua leenda, diferentes todas mais que varian arredor de poucos temas que se repiten eiquí y-eli, e que todas veñen dar ó mesmo, pol-o común. Todos ises moimentos, todos ises traballos qu'ás vegadas semellan de xigantes, son cousas do tempo da Mourindá.
E ainda hanvos dicir moitas vegadas qu'ises mouros que atales cousas fixeron, non desapareceron: viven ainda n-aquiles sitios, acochados ós ollos da mais da xente, debaixo de terra, gardando imensos haberes, ouro ás mo- reas. Hai moitos qu'os leñen visto, e mesmo teñen visto os seus tesouros, cando os sacan a asoellar.
Veleiquí, en síntese, a leenda que todos leñen ouvido referir.
Ora, quen son istes Mouros? Son os Mouros históricos, os nemigos seculares dos po- bos cristiáns da Península, que deixaron eiquí o terror das pirmeiras embestidas, das algaras d'almanzor, a lembranza d'unha guerra case constante e que non leva traza de rematar?
Ou son os Mouros tan pouco desfigurados da épica e da leenda castelán?
Son xiquera os da leenda e da épica medieval europea?
Ou son mais ben, no seu orixe, coma quer Murguía, xenios de caraule demoniaco, sobre- vivenza dos nosos milos pre-cristiáns?
Ou son, coma pensa Cuevillas, e sospelton Martiñs Sarmento, lembranza das poboacións autóctonas, prehistóricas ou proto-históricas de Galiza?
Somentes estudando por miudo estas leen- das e póndoas en comparanza cos seus para- lelas estranxeiros, poderemos pôr en craro iste asunto. Imos pol-o tanto, no que poida- mos, ir determinando os carauteres xerás das en- das estas
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718913.xml
NÓS
Os encantados.
Primeiramente, compre distinguir duas sortes de casos: hai vegadas en que contan qu'os Mouros estiveron no sitio, mais agora xa non están. anque tamén acentez que non estean inteiramente d'acordo as difrentes leendas referentes ó mesmo sitio. Por eixemplo, no Castro Grande e no Castro Pequeno da Punta do Nelxón, na ría d'Arousa, perto de Rianxo, din qu'aquelas foron trincheiras dos Mouros, e n-elas defendéronse denantes de seren desbotados d'esta terra. O qual non quita pra que o abó d'unha das informadoras acordara ainda ós Mouros vivindo por aquiles paraxes, pra qu'unha parteira de Nine fora levada ó Neixón pr'esistir a unha muller da raza misteriosa, nin pra qu'outros atoparan alí a fenda que se sole atopar ond'iles ainda moran. No Outeiro de Rublós (Verea-Bande) e no de Vimieiro (Espiñoso-Cartelle) os Mouros tiveron que fuxir no segundo, botados pol-os romanos. No Castro da Martiñá (Vales d'Oseira-Cea) estiveron os Mouros 200 anos.
Compre que reteñamos istes casos que dan ás leendas certa aparencia histórica. Outro caso imitante é o da m:dorra do monte Ferroedo, en Aboime (Saviñau-Monforte de Lemos); n-ela enterraron un mouro c'un grande haber; ó iren uns homes cavar pra desatual-o tesouro, as almas dos Mouros baixaron das nubes con gran estrondo de tronos e raios.
Os Mouros qu'ergueron culrora, n-unha soila noite, as igrexas de San Pedro da Mezquita, San Salvador de Sotomayor e San Vicente de Coucieiro tamén desapareceran, com'os que ergueran a ponte de Liñares.
Mais outras vegadas, os Mouros ainda viven n-aquiles lugares, baixo da terra, acochados, ocultos as oliadas da xente. En Niguelroá, rubindo ó monte San Cibrao, qu'arreda a chaira da Limia do val da Arnola, dixome un home, falando da Mourindá:
- Pra min que iles ainda viven eiquí, suterráneamente. Solo qu'iles teñen suas palabras que ábrese a terra e péchase.
Hai moitos casos en que lles teñen visto abrir portas nos penedos, con verbas segredas ou dándolle co pé. Asina lle pasou a un de Maceda, no monte Rodicio, vindo da feira do Castro de Caldelas. Atopou unha rapaza chorando, e colleuna e púxoa na besta que leva ba. e aixiña perdeu o tino do camiño e foi dar a uns penedos, ond'a rapaza baixouse, e dando co pé na pedra, abriuse unha porta por onde pasaron ó pazo dos pais da rapaza, onde irataron ó home a corpo de rei, e enchéronlle d'ouro as alforxas.
Ils viven ainda, mais están encantados. Anqu'iste é asunto difrente do que nos ocupa, cumpriría afondar n-esta idea, vermos d'un xeito preciso que quer dicir na mente popular iste estado d'encantamento. Por de pronto, non é o dos mortos do outro mundo, nin é o dos vivos, o noso. Emporiso, ils vivir, viven n-iste mundo, e teñen as mesmas necesidás que nós temos. Pecisan mantenza, e unha de dúas van mercer gando á feira, ou rouban ó gando dos labregos.
É tradicional qu'os Mouros van á feira de Xinzo, e tamén á de Verín. Os do Castro do Piñeiro van á feira d'Orbán; os do val da Loña, a moitas; os de Nine e do Neixón, á feira de Noya. Na feira d'Orbán, un home de Carballedo vendeulle unha xugada de bois a un señor, e levovilos ó Castro do Piñeiro; entrou coll no soterraño, e viu a dúas mozas coas mangas recachadas, cada unha co seu coitelo, qu'ali mesmo sacrificaron os bois.
Eiquí empezan xa os paralelos que nos han guiar, os nosos Mouros viven aínda encantados, acochados ás olladas da xente, nas suas antigas fortalezas, covas, fontes e moimentos, nos penedos traballados por ils.
Outro tanto pasa na Irlanda: os mounds sepulcrais, os farn da montana, os pagos, as covas, o fondo das lagoas, están habitados pol-as razas antigas, especialmente pol-o Tuatha de Danand, a poderosa raza máxica, a qual, vencida pol-os nosos abós, os Milesians, os descendentes de Breogán e de Milesius, desapareceron d'Eirín, non porque fuxiran nin porque morreran, senón porqu'os homes perderon o poder de velos, mais ils ali están, ea Brugh-na-Boyne, en New Grange, no lugar da sagrada vila de Tara, acochados, suterraneamente, coma dicía o labrego de Niguelroá, cos seus inmensos haberes, nuro ás moreas.
Tamén é corrente na Irlanda a versión de qu'os duendes viven nas mámoas, qu'ali chaman sid Gervasio de Tilbury asegura que na terra dos duendes éntrase por un camiño por
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718917.xml
NÓS
15
loxia, cubren o seu tempo, non queren que súa profanado. Aquil mundo é Sagrado, é tabu, compre gardalo das olladas indiscretas do inops. O qu'o creba, corre o risco de ser devorado pol-as forzas incontrastabeles que n-ise mundo se desencadean. Se non esgaza impunemente o veo de Maya qu'arreda iste mundo do outro, e que só es olladas privilexiadas poden traspasar, porqu'aquela é unha terra d'encanto e maravilla, a terra de Befiun, cantada pol-os bardos, quen sabe si non é o antigo imperio céltigo? A terra galega algo livo tamén d'empireo, cecais, s'hemos dar tino ás consideracións que fai Costantino Cabal, o mitógrafo asturián.
Temos estudado, pois, os caracteres mais saíntes que distinguen os nosos Mouros encantados. Sabemos qu'as lendas qu'a iles se refiren, lendas localizadas en todo caso, son espricativas dos momentos prehistóricos ou históricos, ou de lugares qu'ofercen algunha particularidade misteriosa, e sabemos tamén que hai casos en que lle non chaman mouros os habitantes d'ises lugares, senón que moitas vegadas son enanos, xigantes, nenos con barbas, señores, donas, doncelas, etc. E mais todos lles son da mesma raza milica. Esto compre lelo en conta, xa que sen dúvida ningunha trátase d'unha concentración de leen das e de diversas substitución de persoaxes. Esto é o qu'imos ver no remate d'iste traballo que sairá pra outra vezada.
VICENTE RISCO
AVISO AOS NOSOS SUSCRITORES
Comenzando con iste número a maicría das suscricións á NÓS, cuio pago é por adiantado, rogamos aos suscrilores que se atopen en descuberto con ista Adeministración nos remitan o imporle da presente anualidade antes da aparición do prólsimo número que mandaremos certificado contra reembolso por PESETAS 6'75 (montante da suscrición e gastos de xiro) a todol-os señores que non estean ao corrente.
A ADEMINISTRACIÓN.
As arelas da mosca semi-panteísta
A mosca ten arelas infinitas. De noite, n-un recanto do leito; peilea os seus degaros cas palas dianteiras. Escoita como no leito se remexe un racional alelgado de suor e de sono, e debulla, sin sentimento, as bacterias arrecadadas pol-as suas estremidades. O seu pensamento voa moi outo.
Quixera percorrer fuxilvamente — 100 quilómetros por hora — o vieiro de espirales que sai das pipas dos detectives de novela.
Quixera esnaquizar todol-os vidros, visións pantásticas da nada.
A mosca semi-panteísta arela liberdade. Loita co pensamento contra a sua inquisición — hixiene — e trema de medo (cando se lembra) dos seus instrumentos de tortura — mosquiteiros.
O cordón umbilical da sua gorxa, faille mover a cachola a xeito de refletor sin lus. Alumea as tebras de inquedanzas e impresiona as placas do seu instinto sépilco.
Entre as moscas non hay circos, porque sendo todas monarcas da barra e do trapecio, non atoparian espectadores nin músicos de corelín. O eterno desencanto da mosca deportista, é non se sentir admirada nos seus traballos ximnásticos nin aplaudida pol-os retorcimentos dos seus membros. Por eso a mosca semi-panteísta, non da, xa, brincos mortais nas tebras.
A i-alma da mosca navega no aeroplano do seu organismo, sin medo nin fachenda. Si os homes foran coma moscas — ou vice-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/11571895.xml
NOS
mal lle pareceu foi que lle imitase as espullas do nariz.
Aquela tarde limpei de espullas o nariz do cabezudo Peito de lobo, preso na casa pola sua muller e polo medo de matar un home. Acochouse cediño, ollando o leito com'os foguetes de luces lingüais de prata, ouro, verde e rosa, as paredes encalladas, escoitando o son lonxano da música e o estourar dos fogos. E canso de bulir no leito quedouse com'un santo.
Pasaron meses e un bó día atopeme con Peito de lobo no peiráu da ribeira. En canto puxo ollos en min virouse de costas e chantou a mirada no mar. E xuzgando que xa non quería comerme os miúdos arrisqueime a falarle. E dispois d'unha leria raposeira fomos a tomar un nelo.
No segundo ano Peito de lobo apañou tal carpanta de ans escarchado que bailou co cabezudo na praza e dáballe bicos e aperlas e chamáballe «meu irmanciño».
No terceiro ano saíu o cabezudo con espullas no nariz, cousa que fixen por mandado do mesmo Peito de lobo.
Dende entón o meu amigo considerouse un pouco inmortalizado.
Fuxiron os anos e fuxiron as sardiñas par'os xeileiros. Peito de lobo envelleceu de anos e de fame. As festas viñeron a menos, com'os quiñóns dos mariñeiros; mais o cabezudo aínda saía, anque un pouco destragado polos tratos ruíns que lle daba o sancristán.
Fai dous anos estaba un forasteiro ollando o cabezudo, con ise ollar dos que van ás festas e non se divirten cando Peito de lobo achegouse a il paseniñamente e dándolle co cóbado deitou quediño na sua orella:
— Fixese no cabezudo e repare en min. O cabezudo son eu.
Coma se nascese destinado a ser unha cabeza grande de cartón Peito de lobo ollaba no cabezudo a sua forteza pasada, a sua esvaída popularidade.
O cabezudo non volveu a sair. O sancristán puxo enriba da cabeza de cartón o tumbo dos difuntos e coa humedade do inverno aplacouse e quedou esmagada. Peito de lobo tampouco volveu a sair; un «aire de felesía» deixouno tolleito, e compre decir que lle dou o mal no mesmo intre en que o cabezudo foi vencido polo peso do tumbo.
O ano derradeiro parei diante da casa de Peito de lobo. ¡Qué tristura me dou! Estaba no balcón, sentado, como un monifate de farrapos encostado no corpo vivo da sua compañeira. De pasada saudeinos con agarimo. Peito de lobo miroume con ollos de peixe podre e a súa muller díxome con bágoas nos ollos:
— ¡Alá se foi o cabezudo, señor!
O SEGREDO
Tina eu once anos cando meu pai, que estaba na Arxentina, chamounos cabo de si, e alá fomos embarcados, miña nai e máis eu, nun paquete alemán. E a de arribar a Bos Aires pillamos un tren que corría molto e logo outro tren que corría pouco e dispois un coche de cabalos que nos levou a lombos polo deserto da Pampa. N'aquela soedade plantara meu pai unha casa para facerse rico, cavilando sempre nos eidos nativos; y-era forza pechal-os ollos ó circio traballo en espera do retorno feliz.
A nosa casa era o centro comercial de dez légoas á redonda e alí vendíamos de todo e alí mercábamos canto producía o país: lan, colores e prumas. O mostrador do comercio estaba defendido con reixa de ferro, porque na nosa casa — portelo obrigado de moilos vieiros — paraban a colo gauchos bravos afeitos a tomarse de bebida para aldraxarnos co colo na man.
Eu doiame de facer o meu leito e de durmir enriba do mostrador, en compaña do outro dependente. Miña nai, a probe, choraba de verse
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/11571897.xml
NOS
MEDITACIÓS COMPOSTELANS
Trivium e Quatrivium
1. Verbus
Da pedra e da fala son as primeiras verbas da cidade. Pedra acugulada en cotos, deitada en laxes, ceibe en outeiros, escordida nas fonduras abyssales n'as que garda unha friaxe intrestelar, cicais, percorrida as vegadas pol-os circos vibradoiros do lume astral pechado no corazón do planeta. Cando as migas do ceo arroyaban riba das pedras virxes medraba un lobio medoñento nos cotos preapostólecos; os aires camiñantes da montana á mar e da mar á montana fazian tremer a pecha touza e o silencio vexetal acougaba na sombra verdecente logo de cruzar, remexendo lasticamente, o lombo nervoso das bestas bravas. A primeira fala tivo por conselleiros e guiadores a auga i-o arboredo, o vento e a chuvia; as pedras estasiaronse ó cuvila e teñen dend'entón, unha figura anciosa, d'agardar pol-a verba do home. No reino do granito e da pizarra Inda non rachaba a reixa do arado n'a alxada amolecia en regos ao torrón agari- moso da sementeira. Do seixo nasceu a faisca que fixo latexar nos lobios a roseira lumiosa do incendio e figurou nas pedras un beilado orxiástico. No seo da pedra medrou o primeiro altar e alondiuuse a primeira coba. Ten Compostela instantes nos que a pedra voltase celbe envolvendo o home no silencio e na friaxe do primeiro tempo non medido. Perdense as formas e as figuras, morren os mantos vexelales e artísticos criados pol-o traballo e pol-a vida, e a pedra volve á sua nudeza sacerdotal carregada de consellos e de cósmicas voces. E, o igual que a noite asulaga no informe a todal-as cousas, a pedra de Compostela, baixo o sol ou envolvelta na chuvia, xuntase toda ela a dos monies e a traballada pol-os homes, na nebocera da pedra eternamente sinxela e moza como o aer e a mar. Logo a néboa vaise espallando os anacos e o pesadelo desmasia- do forte pr'os peitos humanos deixa xurdir, ou- tra volta, a ondeada disposición das cousas e todo reino das formas organizase nos acos- lomados circos garimosos pr'o ollar e pra lem- branza. Mais sempre fica un pouco d'aquill baño de pedra astral, de pedra nua, da pedra calada dos orixes sempre renascentes. E ben sabemos que dend'o Pico Sagro ás torres agromadas da Catedral corre na pedra unha vibración; esbara pol-o laxeado das rúas coma a yauga na invernía, medra nas columnas er- gueltas, decorre na descoberta simplicidade dos muros, crébase un istantiño afiando os diedros, trema no oco das cúpulas, xoga nas balcoadas e na cume da torre fai mais grave o batelar das campáns. Nas estacións do vivir da pedra hai momentos en que a fror da pedra se pecha e outros en que a fror se espalla com'unha rosa ó sol.
Comunidade sinxela e compreta da pedra (da montana, da lumieira, dos pasales do río, do poio da fiestra, da lousa do cimiterio, do canicelo hestoriado) soilo comparable c'a da fala. A primeira voz humana foi seguida d'ou- tras hastras hoxe e mañán, nacidas no mesmo cerne, aconselladas e guiadas pol-o esprito da terra. Pois o acento é sempre o da y-alma im- morredoira. Eliquí ecoaron as deseme- lantes verbas do mundo, mais a pedra nai soilo agari- ma ás galegas fillas d'ela. Cinguen á pedra e dánlle un vivir de tal xelto que si morreran a pedra pecharíase n'unha informe nudeza morna e calada e voltaria á idade primcira planetaria e privada do senso humán.
A pedra compostelán vive leda e forte agari- mada pol-as falas galegas que casan c'as suas feituras, vivindo xuntiñas como a roseira e o alcipreste no xardín, a auga e o rego. o san-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/53/5398/5398c16f-2612-43a6-8e80-a208904b9903/115718911.xml
NOS
e non puderon impedire nas paredes un senso de superficie de coto ou d'arbre, na torre un agromar abrileiro ou un fremor oulonizo, 'na masa enteira do edificio - pazo, craustro, templo - un xogo de savias zugadas no torrón do chan e da raza que ven por baixo da Teórea e inspira unha feitura vital o conxunto en diferentes grados manifestada mais sempre dando a emoceón de cousa que camiña a celbarse no espírito. D'un xelto primordial pódese dicir qu'en Sant'lago manda unha Xeometría de bosque, non de piñeiral gótico sinón de souto e carballeira acaracochada medrando secularmente n-un chan d'humus vexetal e humano, soante ós ventos, dormiente na sesta vexetal das horas do sol, podrezente superficialmente no inverno ca priguiza das vexetacións homildosas encobridoras da composición mineral das rocas. No aer mollado unha semellanza cas frores da mar decorando as felturas das rocas, dos navíos e das vilas asulagadas. A cidade lembra un souto no que as bateladas foran os cantos dos paxaros e o golpe do pico verde nas lrabes mortas. O vento arrinca os árbores vellos, hai sombra fresqueira da aldea.
Despois de tanto tempo garda Santiago a vivente louzania, a dór e a legria do lobio primeiro que acougou o tempo inicial da cidade.
VII Astra
A estrela que siñalou a coba apostólica segue brillando no ceo monteiro de Sant'lago. Estrela mais ben de porvir que de presente, de yalma que de lume. Indicou un camiño; o que as esencias millores da raza teñen de seguir pra chegar á sua prena redenzón. O camiño está marcado pol-a estadea cenlileante da Galaxia. É doado chegar á materialidade presente de Compostela, mais ise camiño tre-nocente d'estrelas manda emprincipiar, e seguir e rematar unha laboura que tén ó final o premio do Sant'lago ideal do porvir, do Sant'lago traducido materialmente na cidade d'hoxe e d'onte solo d'un xeito incompleto. Pois ¿qué son as pedras sin o espírito? O espírito é cousa dos camiñantes; vaise facendo no andar, no maino camiño - ás veces ben duro e esgrevio - da liberación interior. E il será o verdadeiro facedor de Compostela do porvir. Entón a idea gardada na vila de pedra será celbada e locirá no aer lumioso d'una Xerusalén galega, capital na hestorea do mundo coma foi, Inda qu'imperfeitamente, n-outros tempos.
Dicimos imperfeitamente pois non abonda con chegar, devotiños, á eirexa ou con gardar amorosamente as pedriñas santas da cidade anterga. O primeiro pódese facer en calquer ermida campesia e hastra nos tempos que chaman'ós ficis na veira das rúas asfaltadas, e respecto do segundo hai que dicir valentemente unha cousa: prefirimos ollar unha Compostela roinosa, vella un coto de esnaquizados restos comestos pol-a vexetación dos fogares esquencidos, dinantes de gardar nunha vila soilo de turismos, d'hoteles pra comareiro dos viaxeiros de Kodake.
Por algunha razón suprema é a Galaxia unha nebulosa e non un sistema d'estrelas fixas. De tal xeito xurde, pol-as noites, o noso considerar: como unha néboa astral. A pequena familia solar xal en procura, asegún os sabios, das estrelas de Lyra. Pois a Galaxia siñala a todol-os galegos un debere de camiñare cara perfeución. Un camiño que cada un tén que facer no seu cerne, no mundo da propia concencia de tal xeito que cada día mar que un progreso e o final de cada estáxe teña un premio na propia sadisfauceón da yalma.
Quen traballa por Galiza traballa polo Sant'lago ideal que soña a Terra, polo reino do Apóstolo pelingrino, polo ceibe vivir das crenzas da raza. Dia chegará no que sexamos cidadans do mundo superior. O que vai dito dend'a verba hastra a Estrela e soilo un traballo, ben doado, d'iniceación. Tomamos elxempros da arquitectura; igoalmente poderíanse sacar da poesía, da filosofía e do xenio do pobo.
Agora é preciso lembrar que despois do Trivium e o Quatrivium val a Teoloxía vestida de branco com'a Beatriz do Dante. Mais pra nósa laboura homilde abonda con que cada un adeprenda e praulique es sete artes liberais e liberadoras.
R OTERO
LEA VOSTEDE A L A R QUE SE EDITE NOVELA GALEGA MENSUALMENTE