Villaespesa, Francisco
1877 - 1936
Cargando...
1
Artículos
Nomes galegos da ''Dixitalis Purpúrea L.''
por Bouza-Brey, Fermín
Ano XIII Número 95 (1931); p 204-205
Leabhar Gabhála : libro das conquistas d'Irlanda. Capítulo XIII
por Risco, Vicente
Ano XIII Número 95 (1931); p 206-214
Arquivo filolóxico e etnográfico de Galiza
por Casas, Álvaro de las
Ano XIII Número 95 (1931); p 214-217
Os homes, os feitos, as verbas
por Fraguas Fraguas, Antonio, Carro García, Jesús
Ano XIII Número 95 (1931); p 217-220
Páginas
Número publicación
Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano XIII Número 95 - 15 novembro 1931
Ano XIII Número 95
| Título | Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano XIII Número 95 - 15 novembro 1931 |
| Idioma | Gallego |
| Notas |
Reproducción electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009 |
| Tipo de publicación | Publicacións seriadas |
Formatos de descarga
Exportar
Descubre más en:
¿Quién participó?
6b5a85a6-9a03-4e59-a2b4-2857c573b256
¿Qué otros autores fueron coetáneos?
d4aceb71-3fb0-4975-9ab5-4af83511f62b
¿En qué otras publicaciones participaron estos autores?
¿Qué materias trata?
Ejemplares físicos
| Biblioteca de Galicia |
Signatura: Public. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Ano XIII Número 95 - 15 novembro 1931 Versión PDF Formato ePub |
Tanto la transcripción de los textos (OCR) como la identificación de las entidades mostradas se han realizado mediante inteligencia artificial. El resultado puede contener errores acumulados en ambos procesos; conviene verificarlo contra el facsímil original. Más información[aquí].
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721921.xml
NÓS
ROMANCE
Xán Quintán quiría casar; non tiña a muller buscada. Foille facer o amor a filla da tía Xoana. —Boas noites, tía Xoana, ¿ónde lle vai a rapaza?— —Vaime nas berzas na horta; xa me parece que tarda.— E n-esto entra a rapaza pol-as portas para dentro. —Boas noites, Xán Quintán, tráiole no pensamento. —Pois ti diralo de risa pero eu dígoche de veras; xa está facendo hora e media que estou quentando as canelas. E quen che dixo a ti eso? Sei que noso Señor. Eu quiríame casar; véñoche facer o amor. —Eu casar ben me casaba, pero heiche de contar: quero facer unhas salas e teño a lan por fiar; e teño un zapato roto e un pano todo furado; si tés cartos mércame outro; casaremos de contado. —Téñoche unha cabra vella, téncheme catro cabirtos: mentras que dous che lle maman outros dous andan a brincos. E vendinlle os cabirtiños e déronme catro pesos. Téñoos na ucha gardados pra o día en que nos casemos.— Leeron as monicións no auditorio da misa: a xente que as ojeu cala de cú coa risa. Á nena doulle vergonza; de veras que inda servía: cando se iba casar dixo que non-o quería. Xán Quintán volveuse teso como as vergas de un canizo, e doulle volta ó capote: tan xiquera «a Dios» lle dixo.
CANTARES
Pra o ano que ven hai festa: imos cantar de legría. ¡Viva quen colleu o ramo! ¡Qué viva o noso ramista! ¡Que viva o noso ramista que é persona xenerosa! Vamos facer unha festa; como ela n-ha de haber outra. Pedro de Castro e o Tarabasco iban xuntos ó chunchín. Pedro de Castro tocaba na gaita i-o Tarabasco no tamboril.
SALVADOR CABEZA DE LEÓN.
PRA UN CANZONEIRO DE NOIA
Eu teño un can de palleiro que de noite anda ceibado, ten coidado Maruxiña, Maruxiña ten coidado. Anque che somos de Buño e nin todos somos oleiros, tamén as xentes de Noia nin todos son zapateiros. Miña sogra quérme mal porque lle falo co fillo, héille de mandar decir que o garde no bolsillo. María, miña María, o pandeiro e mall-as cunchas sacan a malenconía. Miña nai e mail-a tua van xuntas á romería, levan a roupa de gala deixan a de cada día.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721919.xml
NÓS
Suirghe ampliamente extenso, a quen [desplegou o valor, ergueu o outo Dun Edar; e a fundación, unha groriosa empresa, da sua fortaleza por Sobhairce.
Por Emer de brilante valor, foi cavado Rath Uaman no chao de Leinster; Rath Arda Suird, elo enrequentouno, foi cavado por Etan, fillo de Uicce.
Rath Carraig Fetha asina, foi feita por Un, fillo de Uicce; e por Mantan, un grorioso feito - a fundación de Carraig Blaraighe.
Rath Rioghbhaird no bon Muiresc o moi agudo Fulman o ergueu Caicher das batallas, unha placente rea[lización tomou Dun Iane no Oeste d'Irlanda
Istes son os seus feitos de valor, da crara, groriosa, gran hoste real; era unha gran empresa, despois da ba[talla sen mancha; a iles era cada proveito, cada expedi[ción.
191. Das aventuras do Gaedhil, dende o tempo en que veu da Scythia ata que tomou Irlanda, e a división d'Irlanda antr' iles, cos seus capitás, o poeta Roighne Roscadach fillo d'Ughoine Mor, dixo a Mal fillo d'Ughoine, seu irman, cando Mal lle preguntou:
«Canta a descripción en gran coñecencia d'Irlanda, Ou Roighne», Roighne respondeulle e dixo:
Ou nobre fillo d'Ugoine, coma pode un chegar á cofiecencia d'Ir[landa, a conquista dos seus compañeiros (?)? Antes qu' iles inundaran a Scythia, chegaron ao rei de Shinar; chegáronse ao Egipto, onde Cingcris foi estinguido, tanto qu' unha gran tropa foi destruida que morreu no Mar Rubio. Solagáronse n-un espazo moi fidel (?) con Pharaoh batéronse Niul contratou con Scota,
a conceición dos nosos pais, tomaron o nome de «Gaedhil.» o nome «Scota» espallaron a bela filla de Pharaóh. Iles espallaron terras, romperon dentro da Scythia, detremiñou longo combate— os fillos de Nel e Noenbal. Golamh era un mozo señor, que maton ao fillo de Neman fuxíu a Egipto, onde era Nectanebus. Pharaoh era ditoso a Golamh, deu un casamento Nectanebus, Scota estaba á cabeza dos Scots: Un nome foi trocado d'iles. Iles avantaron pasada Africa, bon era o home baixo quen iles tremían (?) Fenius Farsaidh, o agudo, ben espallou pra nós un duradeiro nome. Chegaron á Hespaña onde foi nada numerosa progenie, Donn, Alrech, Aimirgin, Eber, Ir, Colptha mesmo, Eremon, Erannan, os Vito fillos de Golamh. A Sona de Mil veu sobre d'iles os fillos de Mil afortunados; os seus escolares resolveron divididos navíos os homes volveron dende (o enterro de) Fial. Iles dividiron Irlanda, en dúas veces seis, en herdamento dos ca[pitás, precura a verdade de cada lel, relata agudamente o inquérito, ... ou fillo!
192. Despois qu' Eremon e Emer houberon dividido os capitáns, tiveron dous distintos artistas que viñeran na sua compaña dend' oriente, a saber, un poeta e un tocador de harpa. Cir, fillo de Cis, era o poeta, Cennfhinn o harpista. Botaron sorte antr' iles pra saber quen se quedaría con cada un d'iles, tanto que pol-a decisión da sorte, o tocador de harpa foi car'o Sul, con Eber, tanto que entón a melodía de múseca e harmunía siguen na parte do Sul. O poeta foi onda Eremon, tanto qu'a coñecencia da
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721918.xml
212
Janda foi dividida en dúas antr’ iles despois d’ isto: a mitade contra o Norte pra Eremon, dende Srubh Brain ao Boyne e a mitade contra o Sul pra Emer, dend’o Boyne a Tonn Chiidna. Había cinco capitás na divi- sión de cada un. Con Eremon primeiro; Aimirgin, Sedga, Goisten, Suirghe e Sobhairce. Agora n-ist’ ano ¡stes castelos foron ergueitos por Eremon co seu pobo: Rath Beothaigh, por riba do Nore, en Argat Ros; Rath Oinn, no territorio de Cuala, por Eremon; o Causeway d’Inbher Mor no territorio d’ Ui Enechglais, por Aimirgin; a construción de Dun Náir, en Sliabh Modhoirn, por Goisten; a construción de Dun Delginse, no territorio de Cuala, por Sedga; a construción do seu castelo por Sobhairce en Morbolg de Dal Riada; a construción de Dun Edair por Suirghe. Istes son os castelos ergueitos por Eber e istes os capitás qu’ estaban coll: Etan, Un, Mantan, Fulman e Caiche foron os seus capitás. Rath Uamhan, en Leinster, foi ergueito por Eber; Rath Arda Suird por Etan, fillo de Uicce, a construción de Carrig Blaraighe por Mantan; a construción de Carrig Fethaidhe por Un fillo de Uicce; a construción de Dun Airdinne por Caicher; a construción de Rath Rioghbard, en Muiresc, por Fulman.
190. Asi que pra comemoración de certo das ditas cousas foi dito:
a A expedición dos fillos de Mil polo mar dend’a Hespaña de craros navíos, tomaron, non é feito de falsía, o chao da batalla d’ Irlanda n-un día.
b Esta é a conta dos qu’ iban no mar con mojtedume de caudal e gente a brava ostentación Deus os trouxo con sesenta e cinco escollidos baixeles,
c Tomaron terra na nobre enseada que é chamado o branco baluarte; foi unha causa de doenza, un intento [sen fracaso da vista do guerreiro Lughaidh.
d Dend’entón dend’ esto adiante a enseada de Fial de generosas bandas dend’ o dia en qu’ ela morreu en branca [Banba
NÓS Fial, filla de Mil da Hespaña,
e Ao cabo de tres días, brilante prepara[ción, os Tuatha De rifaron a batalla de Sliabh Mis, glória sen fra[caso contr’ os grandes fillos de Mil.
f lles venceron, sentenza sen reproche, a batalla contra da loira Banbha, onde morreu Fas, trenzada en verso, coa moi fermosa filla de Pharaon.
g Enantes de finar un ano, era duradei[ra sona antr’ os capitás da pesada hoste, en dúas veces seis divisiós, unha pla[cente carreira, iles despois dividiron Irlanda.
h Riba do lado norte, un camiño sen á [pena; Eremon era tomado com’outo prin[cipe; de Srubh Brain, cuyos versos sobre todal-as tribus de Boyne.
i Istes son os cinco gardiás de goberno que o quixeron acompañar; Aimirgin, Setga tamén Goisten, Sobairce, Suirge.
j Eber, fillo de Mil gracia abondoso, colleu a mitade sul, dend’ o eterno Boyne, escolleu a parte a onda da filla de Genann.
k Istes son os cinco con centos de fa[ñas os chefes qu’ estaban subordinados a il; Etan, e Un de ledo goberno, Mantan, Fulman e Caicher.
l N-iste mesmo ano os reales fortes foron cavados (dug) pol-os fillos de Mil, honra de prendas despois da chea división da ¡lla d’ lr[Innda.
m Rath Oinn, Rath Beothaigh eiquí, por Eremon en Argatros; en Sliabh Mis, despois de series de [agoiros a construción de Dun Nair por Gosten.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/11572194.xml
REFREISIÓNS ENCOL DO MOMENTO AITUAL DA GALICIA
Por. Lois Tobío Fernandes
ENCETO
O momento actual da vida de Galicia é, certamente, de suma delicadeza. Topámonos na soleira d'un novo período. Anda a se desfacer o vello Estado español, centralista e infecundo. Novo amanecer das terras hispánicas agañotadas. Un mundo novo, unha nova vida temos nas nosas mans. Que non se nos malogre, que non se nos vaia á perder o nascedeiro!... Coldémolo, agarimémolo. É decir deámonos ben conta do que debemos facer. Un erro o comezo sería fadal.
Hai que estudar en concreto a actual realidade da nosa terra. Hai que meditar, reflexionar encol do dato. E hai que captar o vello certo, a roita salvadora. No que sigue van algunhas das miñas consideracións: nin todas novas, nin todas de intrés. Son uns cantos presupostos pra a certa reestruturación da nosa Terra. Teóricas, arelan non sere máis que un método. Que a forma se encha logo de contido, no fondo adentramento da realidade nosal.
I. O POLÍTICO EISTRUC-: TURACIÓN DO SOCIAL:
O problema de reestruturación da Galiza é un problema político. Non cabe dúbida que o político, a Política é algo de orixe racional, mental, reflexivo. A política non é sinon un dos moitos aspectos da tendencia á ordeación, á armonización, á unidade podemos dicir.
Eu coido que o siño máis característico do humano é ise: a tendencia á unidade harmónica —non á confusión! A natureza non nos ofresce senón individuos; a nosa razón or-
dea, agrupa e resume (e diferencial) a realidade. A máis elemental revelación d'iste ancejo é a amizade; harmonia de dous espíritos sin perder a natural individualidade. Outra, de senso máis amprio, a Cencia. Outra a Política.
A política, é, pois, unha redución categorial da realidade n-un certo senso, n-un orde determinado. ¿Non fica d'aquela ben craro asín que a Política ten de partir da realidade, ten que reconocela, pregarse á ela? Certamente, que non é soio realidade, que ten que ser moitas veces correitivo d'ela; pero ha coñecer todos os seus resortes pra mellorala. Eiqui está, como é sabido, o fracaso de todas as doutrinas políticas apriorísticas e racionalistas, que coidaban a realidade materia branda e doada pra calquer reestruturación de gabinete. Sucede eiquí como nas ciencias: sería absurdo que un naturalista agruparse os seres en xéneros e especies segundo conceptos de razón; poderá seguir un ou outro dos datos reais pra a clasificación, nos animais p. ex. atender fundamentalmente á función asimilativa ou á reproductiva, mais non pode fuxir en absoluto, da experiencia. Ata pra vencer á realidade hai que pregarse a ela.
Así o Estado, forma suprema da vida política ten que partir —pra ser prenamente eficaz e pra ser estable— dos datos reais. Nas correntes actuais da Cencia Política esta idea é un postulado xeral.
O Estado será unha centralización das forzas nacionais (Haurión) ou unha triple integración —personal, real e funcional— segundo a interesante visión de Rudolf Smend; o substratum, o elemento primario, sempre o
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721911.xml
NÓS
Crocas; Troques
d) NOMES COMPOSTOS FORMADOS POL-A UNIÓN DOS GRUPOS E SUBGRUPOS; COS APARTADOS QUE SEGUEN:
a) NOMES FORMADOS CA XUNTANZA DE UNHA RAIZ ORIXINARIA DO GRUPO 1.º E O NOME ONOMATOPÉICO:
Balocos; Belitroques; Bilincroques; Bilitroques; Palitroques.
b) NOMES FORMADOS CA XUNTANZA DO VERBO *ESTRALAR* E O NOME ONOMATOPEICO:
Estraloques; Estralotes; Estraleques.
Ista grande variedade de nomes que o pobo galego lle dá á pranta silvestre que ben podería ser a sua predilecta, só foi empregado en pequena parte polos escritores. Ainda Rosalía, encadrando a sua escelsa imaxinazón no marco homildoso de un léxico ruin, descoñeceu esta gama onomástica e empregou a verba erudita na inspiradísima poesía descriptiva do mosteiro de San Lourenzo de Compostela, cando dí que
No profundo da fonte escondida
Medraban con liberdade,
Antre as silval as violas
Antre o buxo, dixitales,... (1).
Modernamente, Noriega Varela fai uso de un dos nomes máis enxebres de todol-os devanditos pra designar á nosa pranta chamándolle
Xoiña dos veirales, linda abrula,...
e nós puxemos ós bilitroques, n-unha nosa poesía, aludindo á «dixitalis».
(1) Rosalía Castro de Murguía, «Follas Novas».—Habana, 1880, páx. 297.
205
A verba abrula, parez ser empregada en terras de Ourens; aveluría foi recollida por Merino e nós de il a tomamos (1), así como alcroques, balocos e bilincroques, son nomes de Lugo; bilitroques e as súas variantes son bastante coñecidos en toda Galiza e nós recollimos a primeira en Vilagarcia; cócalo, que nos parez a máis poética de total-as formas e a máis dina con abrula e bilitroque, de pasar ó linguaxe literario, procede de Montillón, Souto, concello d'A Estrada, de cuías parroquias de Arca e Somoza viñeron cloques e crocas, respectivamente. Sanxoháns é propio das terras de Cotobade (2).
Quenes máis coñecen iste vexetal dos nosos campos son os rapaces que xogan cas frores. Aproveitan a súa feitura tubular pra faguelas estralar pechando previamente cos dedos índice e pulgar a corola pol-a banda que está aberta e comprimindoa rapidamente cara o outro estremo que permanece collido pol-os mesmos dedos da outra man. O sonido que con esta operación se produce é mui semellante a «clóc» de onde derivan as formas aludidas denantes.
Asegún isto o nome cloques sería o que mellor observaría o fenómeno acústicamente.
Finalmente diremos que o nome vulgar dedalera con que é coñecida en Castela esta pranta non parez ter correspondencia antre nós, e por tanto, tampouco a ten o vocábulo culto «digitalis» (digitus, dedo) da mesma significación, sendo curioso observar como o pobo galego non foi impresionado pol-a forma da corola, quizás pol a abondosidade de especies da familia das escrofulariáceas, que a presentan semellante.
(1) Op. cit. T. III, páx. 673.
(2) O nome de palitroques topámolo en Marcial Valladares «Diccionario gallego-castellano».—Santiago, 1884, páx. 618. —e non nos parez dino de ser tomado en conta por canto é corrupto de belitroques por semellanza fónica das dúas verbas xa que en idioma galego desíña a primeira calquer pauciño pequeno e máis concretamente os de tocar o tamboril.
Tampouco nos parez exacto o que Valladares dí no artigo lo cit. respecto a que os estralidos que os rapaces fan dar ás corolas das nosas frores sexan por golpes contra da frente ou da palma da man, non somente por que nós nunca o fixemos nin o ollamos facer de tal xeito na nosa nenez, senón porque a configuración da base da corola non-o permite.
As que se fan estralar por tal procedemento son as folhas da rosa.
https://biblioteca.galiciana.gal/es/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157219&posicion=1
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721922.xml
37 Cara de leite fervido; xa me dixo a tua nai que tiñas o mal cativo.
38 Dame un bico Mariquiña que ch-hei de dar un pataco. — Non quero bicos dos homes que me cheiran a tabaco.
39 Todos me din que me case todos me din que vou ben, todos me din que me case pero no me din con quen.
40 Ao subir as escaleiras unha pulga me picou, collina pol-as orellas, que man de piñas levou.
41 O home que ha de ser home ha de ter as pernas tortas, a barriga na xillada e unha xoroba nas costas.
42 Unha vella dixo á outra pol-o burato da porta: ti goberna a tua vida que a miña nada che importa.
43 Debaixo do teu balcón hai unha parra con uvas, con liceneia do teu pai vifen ver si están maduras.
44 Caséicheme por un ano por saber que vida era, o ano vaise acabar, solteira quen che me dera.
45 Miña nai non me casedes nese portiño do Son, que están os demos metidos nas cobas de Fonforrón.
46 Miña nai déume unha tunda co aro dunha peneira; miña nai teña vergonza que ven a xente da feira.
47 Ao caravel cando nace chámanlle caraveliño.
48 os fillos do señor cura chámanlle ao pai señor tío.
49 Cando vou pol-o camiño, camiñiño de Padrón, férveme o sangue no corpo e brincame o corazón.
50 Moza que estás na ventana co-as puntas do pano fora, retirate para dentro que o pano non che namora.
51 O carballo da Chainza tén tres carros de madeira: un é meu o outro e teu, e o outro de quen o queira.
52 Pola falda da camisa vinche subir un piollo, era de Sierra Morena, levaba un parche nun ollo.
53 Esta noite hei de ir alá, meniña non teñas medo, que co-a punta da navalla abriréiche o tarabelo.
54 A raiz do toxo verde é moi mala de arrincar, os amoriños primeiros son moi malos de olvidar.
55 O meu pai foi sancristán e fixo moitas diabruras, mollaba o pan no aceite, deixaba o Cristo as escuras.
56 Para bailar as da Ponte, pra cantar en Vilacoba, e para tocar a gaita Mansemino o Vilanova.
57 As muchachiñas do Couto elas para todo son.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721910.xml
Nomes galegos da “Dixitalis Purpúrea L.”
Por F. Bouza-Brey
Por-o final da primavera, comienzan as flores roxas da «dixitalis» á pendurar ledamente do varal en que asentan e non hai en toda a terra galega recanto que elas non decoren nin corredor que elas non veleen graciosamente por cáseque todo o vrán. O Pae Baltasar Merino na sua «Flora...» descrebe a pranta de iste xeito:
«Perenne o bienal de ½ a 1 m. de altura, más o menos cano-tomentosa; tallo erguido, robusto, fistuloso y a menudo ramoso; hojas aovado oblongas o aovado-lanceoladas, apiculadas, festonado-dentadas, tomentosas y rugosas por el envés, las inferiores y medias pecioladas, las superiores casi sentadas; flores grandes, colgantes, en racimo laxo, alargado, ladeado; brácteas ovaladas o aovado-lanceoladas; pedículos patentes o encorvados de la longitud de las brácteas y de los cálices próximamente; divisiones del cáliz aovado-oblongas, siendo más angosta la posterior; corola purpurina señalada con pintas rojas rodeadas de cerco blanco en el interior que es pubescente; lóbulos del limbo ciliados, el inferior más largo que los otros tres; estilo purpúreo o violáceo, pubescente; caja aovado cónica pubescente, poco más larga que el cáliz; semillas pardas alveoladas» (1).
Pertésce á familia das escrofuleriáceas, xénero «dixitalis» de Linneo e a popularidade que acada na etnografía nosa ben merez fique consiñada a descripción científica devandita. Confiécense dúas variedades en Galiza culo estudo intresa os botánicos especialistas.
Mais nós, agora, prescindimos das creenzas populares que asignan virtude á ista pranta contra meigas e trasnos quenes deixan de entrar nas vivendas en vendo aduviadal-as portas das casas no día de San Xo-
hán cos seus ácios purpuriños que son ó mesmo tempo agoiro de felicidade (1), e damos n-esta nota a variedade de nomes que levamos recollidos dos beizos do pobo galego pra desiñar o noso vexetal.
Son istes: Abrula, aveluría, alcroques, balocos, belitroques, bilincroques, bilitroques, clóques, cócalos, cocos, crocas, estratantes, estraloques, estralotes, estraleques, palitroques, sanxoháns e troques.
Do eisamen de tal nomencratura resulta que as dúas primeiras formas parecen referirse á pranta no seu conxunto namentras que as demaís fan referencia ás flores en espezal.
Podemos agrupar os nomes de iste xeito:
1.º NOMES QUE SE REFIREN A TODO O VEXETAL.
Abrula; Aveluría.
2.º NOMES QUE FAN REFERENZA ÁS FRORES COS SUBGRUPOS SEGUINTES:
a) NOMES ORIXINADOS POL-A ÉPOCA DA FLORESCENZA,
Sanxoháns (2).
b) NOMES DERIVADOS DO VERBO «ESTRALAR», POL-AS RAZÓNS QUE DIREMOS:
Estralantes.
c) NOMES ONOMATOPÉICOS IMITANDO O SON PRODUCIDO POL-O ESTRALIDO DAS FRORES:
Adcroques; Clóques; Cócalos; Cocos;
(1) O P. Merino dí que o aduviar, en Fonsagrada e outras partes, as casas o din de San Xohán cos ácios florecidos da «dixitalis» é agoiro de felicidade e preservativo de meigas e trasnos que non entran nas vivendas.—(Op. cit. páx. 52, nota).
(2) Merino coida que o nome sanxoháns provén do costume a que se fai referencia na nota anterior.—(Vid. loc. cit.)
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721920.xml
214
NÓS
poesia e canto sigueu no Norte sempre despois. Pra comemorar isto foi dito:
a Os dous fillos de Mil, sonados en dini[dade; tomaron Irlanda e Bretaña; coiles ali foron chegados un gentil poeta e un tocador de harpa.
b Cir, fillo de Cis, o brilante poeta, o nome do harpista Cendfind; cos fillos de Mil, de brillante sona o harpista tocou a harpa.
c Os principes con moitas batallas, tomaron o reino d' Irlanda; fixérono con esprendor, ledo o son Eber e mais Eremon
d lles botaron unha sorte aixiña sobr' os grandes homes d' arte; tanto qu' ali caíu a sorte do Sul o harpista justo e fermoso.
e Melodia de múseca mais bela que (nin[gunha) compaña é dend' a parte Sul no Sul d' Irlanda; e é asina ha ser o afertunado julga[mento coa sonada castimonia d' Eber
f Alí caíu a sorte ao mais do Norte o home d'istrución con grande exce[lencia; por isto o pobo que o trouxo gábase (de) coflecencia (?) de poesia e enseño.
FIN
Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza
Os contos, romance e cantares que siguen, foron recollidos en Lalín. Foi a recitadora unha rapaza chamada Carmen García Soto, natural do lugar de Combarro, felgresía de Santa María de Piloño, Concello de Carbia. En xeral trátase de cousas xa publicadas, pro que coido persentan algunhas variantes. O que me parez inédito é o conto encol da romaxe de San Andrés de Teixido: as persoas á quen llo rifirín, non tiñan noticia de él, nin o vin publicado. Trascriboo coa máisima fidelidá, sen traizoaio con modificacións nin interpretacións arbitrarias: tea, ó meu parecer, outo intrés pol a riminiscencia que n-él se atopa da lénda do Convidado de pedra.
Jlas o ven alonxado, pillan á correr cara á casa, métense na coadra e pechan a porta. Ven o lobo, dá coa cabeza contra a porta e di: «Dende que son vello Xancao, nunca tantas misas dixen en vaos». E unha ovella contesta: «Dende que son vella ruza, nunca pillei tan gran escaramuza».
DA ROMAXE AS. ANDRÉS DE TEIXIDO::
Van uns mozos de romaxe á S. Andrés de Teixido. No camiño atopan unha calivera: un de eles dalle un puntapé e os outros, animados pol-o exempro, axudan, levándon de este xeito hastra preto do Santuario. Cando xa non lles fulta moito pra chegar ó cabo da sua escursión, un dos pelengrins dí de deixala; pro contesta outro compañeiro: «Xa que queda pouco camiño, levémola hastra alá, e inda podemos convidala á comer con nosco». Chegan á S. Andrés; e ali a calivera tórnase por completo en cabeza de cristián e dille ós mozos: «Moitas gracias, meus amigos, pois coa vosa axuda puden chegar hastra aquí e de esta maneira facer a romaxe que non fixen en vida».
CONTOS
DB LOBOS
Están pacendo unhas ovellas e vén o lobo e dilles: «Vouyos á comer». Entón elas contéstanlle: «Estamos moi fracas, no nos comas. Vai dicir misa enriba de aquel penedo, entrementras nós pacemos alguuha erba máis e cando volvas de dicil-a misa xa nos podes comer». Vaise o lobo; e cando as ove-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721926.xml
220
—Sic vos non vobis, Espresati.—...P.L. Sales.— Carbó y nuestro Archivo Municipal, Revest.— El último paseo de D. Juan, San chez Gozalbo.
Cuaderno IV.
Sumario: Galantes i cobejances, Angel Sanchez Gozalbo.— Sobre la territorialización del Código de Valencia, Juan Beneyto Perez.— El Pla del Moro, Joan Porcar.— Impressió (Poesía), E. Soler Godes.— Entre bayonetas, Francisco Cantó Blasco.— Notas bibliográficas.
LOGOS, núm. 8, Agosto 1931.
Sumario: Concordatos, M. G. Garcia.— San Francisco Blanco, Fr. G. Placer (O.D.M.) — Unha esquirtora galega do século IV, A. Gomez Ledo.— Pol-a cultura relixosa de Galicia, P. Pedret Casado.— Documentos galegos medievais, P. A. Lopez (O. F. M.).— Bibliografía.
No 9, Setembro 1931.
Sumario: Concordatos, M. G. Garcia.— Unha esquirtora galega do século IV, A. Gomez Ledo.— As lendas do Via Crucis, Fr. G. Placer (O. D. M.).— Documentos galegos medievais, P. A. Lopez (O. F. M.).— O cadabre de Don Xosé dos Santos, A. de las Casas.— Católica, R. V.— Bibliografía.
O INSTITUTO, vol. 82, 4.ª serie, vol. 11.º, núm. 1.
Sumario: Noticia da Recepção no Instituto de Coimbra do seu Socio Honorario.— Monsenhor Bandrillart, Arcebispo de Metilene e Reitor do Instituto Católico de Paris.— Discurso do Presidente do Instituto Profesor Dr. Costa Lobo.— Science e religión.—1880-1930, por Alfred Bandrillart.— Alocução do Presidente da Câmara Municipal de Coimbra Dr. Amadeu Ferraz de Carvalho.— Alocução do Presidente da Associação Académica de Coimbra João Gaspar Sincões.— Historia de Lusitânia e dos povos que primitivamente habitaram a península Iberica, por Carlos Augusto da Silva e Oliveira.— Ensayo sobre os latinismos dos «Lusiadas», por C. E. Corrêa da Silva.— Portugal Colonial na Sociedade das Nações, por Caetano Gonçalves.— A Italia no princípio do século XIII.— No reino de Fez, por Antonio de Mattos Cid.— Unha apreciação critica da Sociedade das Nações, por * * *
PORTUGALE, vol. IV, núm. 22, Julho Agosto, 1931.
Sumario: Para as Murtas, Ferreira Soares.— Página humorística, Emilio Martins.— O pintor Antonio Canceiro, Vila Moura.— Consulta de mal-me-queres (versos), João da Silva Correia. As canções populares portuguesas e a piedosa oferenda que o senhor Armando Leca lhas votou, Jaime de Magalhães Lima.— Inéditos e autógrafos.— Mercado do peixe (povoa de Varzim), (folha solta) Alberto Silva.— Varia.— Bibliografia.— Novidades.— Res et verba.
NERVIO, ciencias, artes, letras. Buenos Aires, Año 1, núm. 1, Mayo, 1931.
Sumario: Antena.— La fatiga total en «Pas» de Glaeser, Alfonso Longuet.— Aporte al estudio de la Psicoanálisis, V. Fernández Cantina.— El Infierno, A. Strindberg.— Cantares de Soledad, J. Pereda Valdés.— Soledad, Alfonsina Storni.— Versos, Álvaro Lunque.— El mensaje del niño, B. Franco.— Glosario de Han Pyner, Costa Iscar.— Severina, Nathan Forge.— Teatro, Filoctetes.— Cinema, Alfo.— «Mirando vivir», V. P. Ferreria.— Bibliografía.
OUTRAS PUBLICACIÓNS RECIBIDAS:
Céltiga, revista galega, Bós Aires. Galicia, órgão da F. S. G. Bós Aires. Acción Gallega, Bós Aires. Correo de Galicia, Bós Aires. A Fouce, Bós Aires. Seara Nova, Lisboa. Eusko Ikaskuntza, (Sociedad de Estudios Vascos), 1928-1930, Memoria de la Sociedad etcétera. Boletín de la Sociedad de Estudios Vascos. Megáfono, Bós Aires. Brújula, Bós Aires. Cartel, Montevideo. Centro Gallego de Montevideo, Memoria y Balance General, 1930-1931. Belén, Habana. La Clinica, Barcelona. El Matí, Barcelona. La Opinión, Buenos Aires. Acció Valenciana, Valencia. El Ebro, Barcelona. La Nation Bretonne, órgão do Partido autonomista bretón. Letras, Buenos Aires.
D'algunhas d'elas daremos conta n- outro número.
Imprenta NÓS, Hortas, 20. Santiago
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721913.xml
NÓS
207
168. Os nobres determinaron de matalo, de clume pol-a Irlanda, e pol-o testemoio d'aprecio que dera da ínsua; e mandaron moita gente atrás d'il, tanto que foi ferido de morte en Magh Iotha, tanto que d'il colleu o chao o seu nome. Chegou ao seu navio ferido e sangrando, pol-o valor e braveza do seu pobo; asi morreu coiles no seu navio, riba do mar.
169. Cando chegaron a Hespaña e amostraron o corpo d'Ith aos seus irmans, iles foron anguriados e dooridos pol-o seu morto. Enton os fillos de Mil e a posteridade de Gaedhel en geral matinou qu'era comenente e proprio pra iles o ir vingal o seu irman nos Tuatha de Danann. Decidirono por fin. Ajuntaron os seus guerreiros e os seus homes de valor de todos lados ond' estaban, pol-as terras e distritos, ata qu'estiveron n-unha plaza en Brigantia, numerosos e de cheo ajuntados. Enton os fillos de Mil, cos seus irmans e parentes e o seu pobo en geral, botaron seus navíos ao mar pra iren a Irlanda a vingal-a ruin acollida dos Tuatha De Danann. Tres ringleiras e cinco navíos eran a conta da expedición; corenta chefes o númaro dos seus condutores, con Donn fillo de Mil a cabeza. Istes son os nomes dos seus chefes:
Emer Donn Muimne Emer fillo d'Ir Lughaidh Caicher
Eremon Luighne Bregha Lui Suirge
Eber Finn Laighne Cuala Bile En
Ir Palap Cuailnge Buas Un
Airmirgin Er Bladh Bres Eatan
Colptha Orba Fuad Buaighne Sobairce
Airech Febra Feron Muirthemhne Fulman Sedga
Erannan Fergin Ebhlinne Mantan Goisten
Nar
Os dez derradeiros d'istes chefes a saber: Fulman, Mantan, etc., eran campeós.
e Manntan, Caicher, o lanzal Suirghe,
En, Un, e o severo Eatan Sobairce, Sedga o da lanza
E Goisten o campeón.
170. Pra comemoral-os nomes d'aquiles chefes e guieiros isto foi dito; Flann o compuxo:
a Os chefes da viage sobr'o mar, por quen os fillos de Mil viñeron, andiven recollendo toda a vida, os seus nomes sen lixo.
b Donn, Eremon, o nobre Emer, Ir, Aimirgin sen parcialidade, Colptha, Airech-Feabra o agudo Brannan, Muimhne fino e pulido
c Luighne, Laighne, Palap o ditoso Er, Orba, Feron, Ferghin, Eber fillo d'Ir, Breagha, eu direl Cuala, Cailnge, Bladh barudo e forte.
d Fuad, e Muirteimne con scna, Eblinne, Nar, e Lughaidh, Lui, e Bile, Buas con loita, Bres, Buaighne, e Fulman.
f Iles conqueriron a nobre Irlanda contr'os Tuatha De de penoso horror en vinganza d'Ith o dos corceles trinta, dez, e un chefe.
171. Canto os fillos de Mil, navegaron na gran expedición na mar d'Irlanda, e non pararon na carreira ata que viron a distancia a insua do mar. E cando viron Irlanda, os seus guerreiros andiveron a competencia remando e navegando o mais adiante na sua cobiza e anceio de chegar; tanto que Ir fillo de Mil avanzou unha ola a todol os navíos pol-a sua forza e valor. Asina Eber Donn fillo de Mil, o mais vello d'iles, tivo ciume e dixo:
*Non está ben feito
Qu' Ir vaia diante d'Ith*
ou sexa, diante de Lughaidh fillo d'Ith, porque Lughaid ten o nome d'Ith. Euton o re-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721916.xml
210
NÓS
fiando no lago, Fial, filla de Mil, a sua muller estábase bañando no rio que cola fora do lago. Lughaidh foi ao lugar ond'estaba a muller estando encoiro; e cando ela o viu d'aquil geito, morreu de vergonza, e entón de ela é chamado o rio co-a sua enseada. Desfeito era Lughaldh despois da morte da muller, e asina dixo:
182 a Sentémonos eiqui sobra ribeira,
tempestoso o frio,
rechinando os meus dentes —unha gran tragedia
é a tragedia que m' aconteceu.
b Eu cóntovos unha muller morreu
a quen a sona manifica;
Fial seu nome, de un guerreiro a desnudeza
sobr' a limpa arca.
c Unha morte é a morte que m' atingiu
feramente abateume;
a desnudeza do esposo, ela mirou n-il
que ficou eiqui.
183. Seis mulleres dos seus nobres foron suas perdas no mar e terra dende que partiron da Hespaña deica entón. Istes son os seus nomes: Buan, muller de Bile; Dil, muller de Donn; Scene a satírica, esposa de Aimirgin Branco-gionllo (ela morreu coiles no mar namentras viñan a Irlanda; asi qu' Aimirgin dixo, «O porto onde collamos terra, o nome de Scene será n-il.» Isto foi certo, porque d'ela é nomeado Inbher Scene). Fial muller de Lughaidh fillo d'Ith; a muller d'Ir, e a muller de Muirtheimne fillo de Breoghan, foron as outras dúas.
Eber Finn dividiron a flota cos seus capitás e servintes en dúas partes antr'iles. Eremon navegou despois d' isto con trinta naos deixando Irlanda a man esquerda e arribou a Inbher Colptha. Istes son os capitás qu'iban coil: Eber fillo d'Ir, Aimirgin o poeta, Palap, Muimhne, Luighne, Laighne, Bregha, Muitheimne, Fuad, Cuialnge, Colptha, Goisten, Setga, Suirge e Sobhairce. Os tres darradeiros eran campeós. Istes eran os escravos qu' estaban con Eremon: Aidhne, Ai, Asal, Mide, Cuibh, Cera, Ser, Sian, Lighen, Dul, Tregha, Line.
184. Cand' os fillos de Mil chegaron á terra na enseada que deixamos menzoado, e cand' houberon enterrado a tropa dos seus nobres que tiñan morto antr'iles, Eremon e
185. Avanzando o seu pé dereito en Inbher Colptha, foi cando Aimirgin dixo a rapsodia:
Eu son o vento no mar.
Eu son unha ola no oceano.
Eu son o baibor do mar.
Eu son un poderoso boi.
Eu son son un falcón no penedo.
Eu son unha pinga d' orballo no craror do sol.
Eu son...
Eu son un porco bravo de valor.
Eu son un salmón na laga.
Eu son un lago n-unha chaira.
Eu son a forza da arte.
Eu son unha lanza con despoxos que move batalla.
Eu son un home que fai lume por unha testa.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721925.xml
NÓS
Pires de Lima débese o escrarecimento con atinada visión crítica, non somentes do A. do poema senón tamén as alusións a que fai referencia. Foi seu A. o P. Luis José de Oliveira Nascimento, de S. Simón de Novais, Concello de Vilanova de Famalicão († 1901). O persoaxe principal é o boticario Luis de Sousa Gonçalves a quen unía fonda amistad deica un troque de partido do farmacéutico; foi estoncias cando o P. Oliveira escribeu O Cerôto (1). As localidds son todas lugares perfectamente coñecidas. O poema foi adicado a un criado do A. e lido n-unha xuntanza de Padres, onde lle pregaron non-o publicase deica morrer o Farmacéutico, cousa a que cedeu o P. Oliveira. Entre o primeiro manuscrito e o publicado atopanse fondas modificacións feitas pol-o A.-A. F. F.
GOMES DE ALMEIDA CRESPO, José.— Aspecto Sanitario da emigração no Minho. Coimbra 1930. 27 paxs. en 8.º
Portugal é un pobo de fonda emigración, mais que nada por necesidade, sendo o maor contixente da provincia do Miño, que vai a Francia, España e América do Sul principalmente. O emigrado carrexa pra sua terra o ouro, que reporta o ben estar económico das xentes; mais xunto co ouro, veñen gran cantidade de doenzas contaxiosas, producíndose por esta razón un déficit emigratorio que leva a probeza ós fogares i en secuencia á Nación. O Doutor Gomes de Almeida trata n-iste estudo de percurar no posibre, os remedios pra miogar iste déficit producido na maor parte pol-a tuberculose, sífilis i-enfermedades venereas.—A. F. F.
REVISTAS
DESCOBRIMENTO, Revista de Cultura. Director, João de Castro Osorio, Lisboa.
DESCOBRIMENTO é unha nova gran revista portuguesa, que publica un número por cada estación do ano. Cada número fai un volume de mais de tres centas páxinas.
O emprendemento desta gran revista débese ao grande escritor João de Castro Osorio, o autor ilustre de Rainha Santa, A Horda e O Clamor, obras que tivemos hai tempo a honra de comentar n-esta seazón, e das quales sobre todo a segunda, deunos a coñecer non somentes un escritor, senón tamén
(1) A verba cerôto ou ceráto quer decir medicamento en que entra principalmente a cera e un óleo.
un pensador dos mais fortes e arriscados, un verdadeiro e non un falso moderno, coma tantos s'adoitan dar tanto en Portugal com' antre nós. Ben que non esteamos conformes coas ideas qu'espon no seu traballo tidoado Descobrimento, co cal abre o número de primaveira da sua revista, no cal volve a unha conceición sintética da historia e a unha conseguinte conceición do porvir mais propia das ilusións seniles do século XIX que da desenganada e decrépita centuría en que vivimos, non podemos por menos d' ademirar e aplausar o seu ambicioso alento, sen concordar na sua táboa de valores. Descobrimento proponse valorizar a cultura portuguesa no mundo e pol-a en contauto coas correntes europeas. Tamén se propón estreitar os lazos antre Galiza e Portugal, pra o cal conta con colaboración galega. E dende logo co-a fonda simpatía e sinceira irmandade de NÓS.
Número de Primaveira,
Sumario: Uma nova da civilização: o Descobrimento, João de Castro Osório.—Oito elegias chinesas, Camillo Pessanha.— Aeromaginários, Ramon Gomez de la Serna.— A Vida, Joaquín Manso.—Província, Ribeiro Couto.— O capital e o enforcado, João Barreira.—O Mar, Manuel de Figueiredo.— Notas.
Número do Verão.
Sumario: Portugal, Conde Hermann de Keyserling.—Conceição singela do Céu, Ev. Correa Calderon.—Mórnas, Eugenio Tavares.— Assim é a vida, Carlos Parreira.— Orações antigas, Paulino de Oliveira.— Antisemitismo, Vicente Risco.—Os sete sapatos de ferro, João de Castro Osório.— Novelistas e poetas jovens do Brasil, Marques Rebello, Luis da Câmara Cascudo, Emilio Moura.—Notas.
BOLETIN DE LA SOCIEDAD CASTELLONENSE DE CULTURA, tomo XII, 1931, Cuaderno III.
Sumario: Muros de Segorbe, C. Pau.— La diablessa del retaule, Sanchez Gozalbo.— carta Puebla de Vistabella— Venta de Culla al Temple—Moros y cristianos, E. D. Gasulla.— Cançó de Nadal, Artola.— Misa delaiba, Espresati.—L'arc del dimoni, An-
gel d’ Almalfa.—El «Libre de Privilegis de
Cafí», J. Puig.— Revistas.—Suplemento: Don Juan Garbó, Guinot.— El alma de Carbó, J. Sanz de Bremond.—L'amic perdut, J. Pascual Tirado.— Un hombre ejemplar, F. Escoin.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/11572197.xml
NÓS
dolos fins d'una colectividade; non pra un sómente, sexa iste o da instrución ou o da forza militar. E os fins á atingir son moitos e complexos; e ademais hai falsos fins (v. gr. o da dominación colonial e imperialista). Por esta razón comprirá moitas veces ser demócrata, pois n-iste senso a democracia será mais eficaz que a autocracia.
Pois ben, hai que ser autonomista, no caso da Galicia, porque somente n-unha eistroituración autonómica toparemos a eficacia que se require. Porque somente c-unha eistroituración autonómica Galicia dará de si todo o que pode. Porque desenrolará mellor o seu matiz cultural. Será un rendimento ó máximo. Porque a vida, —espiritual, económica—, mellorará. En fin, porque unha eistroituración autonómica é o medio político que mellor l'acai.
Logo hai que vir adeutro da nosa Terra. Tamén eiquí ten de escolleitárese o medio mais eficaz pra o fin complexo de que falamos. Convirá pra Galiza —supóndoa xa con eistroituración autonómica cara afora— unha eistroituración autonómica cara adrento? Este é punto delicado. Hai que ter decote moi en conta a realidade, volto á repetir. E a realidade eiquí oferéscenos —é triste pero é certo— un panorama pouco fermoso. A inmensa maioría da poboación galega vive no agro; certo que moitos son pequenos propietarios mais non hai que se deixar enganar pol-a verba. Na súa situación de feito non se diferencian moito dos proletarios agrarios d'outras terras.
Tamén en Galicia hai o kulak, o usureiro, o que se vai quedando por hipotecas ou pactos de retro coas leiras, e as colleitas e as casas dos probes. O kulak é o tirano; escraviza a i-alma e o corpo. A él hai que lle dal-o voto e canto pida; mangonea ceibe e senlleiro na aldeia. É o persoaxe inferior —de pequeno radio d'aición, mais de grande poder— da xerarquía caciquil. Ora, qué pasaría de conceder unha autonomía xeral, apriorística, uniforme a todal-as bisbarras, e municipios da nosa Terra? Eu estrévome á temer mucho Velo. A miña fórmula —n-esto coma n-outras cousas— é: autonomía ase: gún comeniencia.
A razón eiquí está en que no fondal de to-
do —do sociolóxico— tópase o económico primario. En tanto non teñamos resolto este problema previo toda construción ten que ir, pol-a forza, no ar. Por medidas axeitadas, matizadas, técnicas o goberno da Galicia ten de percurar enantes de nada a emancipación económica do labrego e do mariñeiro. Non teño que determe á tratar d'istas medidas que teñen hoxe acudado na teoría e na práctica de moitos países un desenrolo xurdio: cooperativas, caixas de préstamos, pósitos, etc.
Nas grandes vilas e aínda nas medianas cicals non houbera nos máis dos casos iste perigo. Soe predominar unha certa independencia económica e a concesión d'una ampria autonomía non podía senón ser benfeitora en grande marxe. O municipio vilego —hei de dicir de pasada que non compre, o meu ver, ademitir o municipio aldeán, senón a parroquia e as agrupacións de parroquias— frolecería libre e autónomo, coma comunidade natural, c'un máisimúm d'atribucións.
Coma se ve a miña concepción no orde a eistrulturación da Galicia leva un senso de oportunidade, d'adaptación ó feito, micrométrica que poidéramos dicir; levar o senso da comeniencia á todol-os recantos, por miudos que sexan, da orgaización. Non xeralizar endexamais que o mundo é varío; rixidez, nunca —nin no tempo, nin no espacio—. Certo que d'iste xeito a Política é difizle e compricada; pero é eficaz. Pra os que dirixen os Estados cisiste a suxestión do simprismo, dos patróns uniformes, máis cómodos. Mais a verdadeira Política é o contrario de comodidade: estudo, traballo, sacrificio. Ollade que o país do mundo que dende fai xa tempo é o mellor gobernado, Inglaterra, ven tendo un sistema adeministrativo, unha orgaización compricada e matizadísima.
IV. A INFRUENCIA DO SOCIOLÓXICO NO POLÍTICO
Até d'agora vimos tratando d'una custión de «deber ser»: que o político ten de percurala realidade e orgaizala d'acordo coa sua natureza. Veñamos agora á ver como se comporta de feito o político ante iste imperativo, no caso concreto da Hespaña.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721928.xml
MERQUE VOSTEDE Plumeiros RADIUM
De máis dura qu'os de pluma e limpan millor.
Véndense en todos os establecementos do ramo.
ANDRÉS PERILLE — OURENSE
Sanatorio Quirúrgico de San Lorenzo
SANTIAGO DE GALICIA
DE LOS PROFESORES
D. Fernando Alsina y D. Antonio M. de la Riva
CIRUJANO GINECÓLOGO
Establecimento dotado de todol-os elementos que exixen a terapéutica e a hixiene modernas, situado nas aforas da poboazón, moi cerca do paseo da Ferradura
Teléfono número 195
Pra detalles, calquera dos Direitores ou o Médico interno
FOTOGRABADO
Si quer qu-os seus fotograbados sexan o mais perfeito posíbeis, convenlle envialos aos
Talleres de fotograbado ESPASA-CALPE S. A.
Ríos Rosas, 24-Apartado, 547 MADRID
A sua biblioteca non será unha biblioteca galega, mentras non adecuira as obras editadas por
NÓS
PUBRICACIÓNS GALEGAS E IMPRENTA
HORTAS, 20 SANTIAGO
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721917.xml
Quen esprica a silla de pedra da montaña? Que o lugar no que repousa o sol? Que vin paz sen recear sete veces? Quen apelida os cadoiros? (?) Quen traí o seu gando da casa de Tethra? A quen favorez o gando de Tethra? (?) Que persoa, que deus, Fai armas n-un castelo? (?) N-un castelo que mantén satíricos, Canta unha petición, divide as letras d' Ogham, Arreda unha fiota, ten cantado loubanzas, un sabio satírico.
186. Il cantou despois pra que medraran os peixes nas badias:
Mar cheo de peixe— fértile terra— reventar de peixe— peixe debaixo da onda— con carreiras de paxaros— duro mar— unha branca sarabea— con centos de salmós— groseira balea— unha balada de porto— un reventar de peixe.
Glenn Faise. Scota, muller de Mil caíu no mesmo val; d'ela é nomeado «cova de Scota», antre Sliabh Mis e o mar. Os fillos de Mil foron despois a Tailltin, outra batalla foi rifada antr' iles e os Tuatha De Danann alí. Feramente e con ardido corazón se rifou, porgu’ iles estiveron dend'a mañan a noite combatendo desmembrándose e mutilíndose uns aos outros; ata qu' os tres reis e as tres raiñas d' Irlanda ali morreron. Mac Cecht, por Eremon, Mac Cuill por Eber Finn, Mac Greine por Aimirgin, Eriu por Suirghe, Banba por Caicher, e Fodla por Etan. Istas foron as mortes dos seus chefes e princepes. Despois d' esto os Tuatha De Danann foron botados ao mar, e os fillos de Mil e a sua hoste estiveron longo tempo seguíndolles o rastro. Ali cairon, non embargante, dous nobres chefes do pobo dos fillos de Mil que contribuíron á derrota, a saber; Fuad en Sliabh Fuad, e Cuailnge en Sliabh Cuailnge, juntamente c' outros guerreiros acarón seu, que morreron juntamente d' entrambal-as bandas. Cando Os Tuatha De Danunn foron aniquilados e botados nas batallas que foron rifadas antr’ iles, os fillos de Mil colleron o señorío d' Irlanda.
187. Tocantes a Eber Finn fillo de Mil, estivo no sul, con trinta naos coil, ata que viñeron despois a hoste das batallas que foron rifadas antr’ilese os Tuatha De Danann. Istes son os capitás qu’ estaban con Eber, Lughaidh fillo d' Ith, Er, Orba. Feronn, Fergna, os catro fillos d’ Eber, Cuala, Blad, Ebleo, Nar, En, Un, Etan, Caicher, Mantan, Fulman. Os seis derradeiros, En, Un, etc, eran campeós. Istes son os escravos qu’ estaban coil: Adhar, Aighne, Deisi, Deala, Cliu, Morba, Fea, Liffe, Femen, Feara, Medha, e Olba.
188. Cand' os fillos de Mil chegaron a un lugar, non fixeron demoranza ata non chegaren a Sliabh Mis; e a batalla de Sliabh Mis foi rifada antr' iles e os Tuatha De Danann, asi qu' a vitoria foi cos fillos de Mil, e moitos dos Tuatha De Dananh foron matados n-aquela batalla. Foi ali onde Fas, muller de Un fillo de Uicce, caíu, de quen é nomeado
189. Despois d'istoerguéuse unha competencia antr' os fillos de Mil pol-o reinado, ou seña antr’ Eremon e Eber, tanto qu’ Aimirgin foi traguido a pór paz antr illes. Asina dixo il qu'o herdamento do mais nobre, de Donn, dérase ao máis novo, a Eremon, e o herdamento d iste a Eber despois d' il; Eber non acetou isto, senon qu' insisteu en dividir Irlanda. Eremon conformouse en facelo, Ir-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/11572193.xml
BOLETIN MENSUAL DA CULTURA GALEGA
Ano XIII ★ Ourense 15 de Novembro do 1931 ★ Núm. 95
G A L I Z I A
(POLIMETRO)
e discioglie la treccia ondeggiante
della luna nel pállido albor.
Galizia, mía verde Galizia,
al sogno e all'amore propizia,
quel dolce soave tuo idioma
dá all'anima nostra l'aroma
d'un fresco roseto fragrante;
somiglia á colomba tubante,
ha profumo di rosee mele
e dolcezze d'un áureo miele!
Sorgente di pura armonía,
di Curros tu echeggi il dolore,
al cántico di Rosallia
dái versi d'eterno splendore.
Bionda Onfále, túa pállida fronte
cingon gli astri col serto lor d'oro,
sulle rive del mare sónoro
sta la clava (1) coperta di fior.
Di Galizia la lírica Ondina
va cantando sui monti a le piante
Verde ramo del céltico vischio,
nei druidici boschi fiorito,
nel tuo canto é il ricordo d'un mito
che di Spagna rivive nel sol!
Il tuo popolo ha l'ánima buona
e serena cosi come un gíglio
che all'aprile dischiude ne gli orti
il suo tenero calice al sol.
S'inzaffira nel cielo l'aurora
e biancheggia dispume il tuo mare,
come donna che muova all'altare
tral' fragrante profumo dei fior.
La tua gaita lontana sospira
ne gli ameni preludi d'un canto
che s'inizia con risa d'amore
e finisce in singhiozzi di pianto!
FRANCISCO VILLAESPESA
(Guido Battelli, tradusse)
(1) La clava dimenticata da Ercote, innamorato di Onfale.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/11572199.xml
NÓS nosa roíta, fagamos, coa nosa vontade, que o que debe ser, o que ten de ser, sexa o máis cedo. Que a nosa política sexa a que de certo acaía á realidade nosa.
Pra isto é mester —volto á dicir— ser cada vezada mais galegos, amar o noso, traballar pol-o noso, que non é noso sómente, en propiedade, pero é noso en administración.
Ora, como hai que se comportar, xa eisternamente, presupondo a laboría social de espertamento colectivo, o cultivo o melloramento interno no senso da galeguidade en todos i-en cada un de nós? Suposta unha forma política vixente, inaceitada e incompleta, prantéase o problema da súa substitución por outra comenente, eficaz. Hai pois que determinar o medio mais comprido prá imprantazón d'un sistema novo. Problema de táctica, problema técnico.
N-istes problemas todo ten de subordearse á eficacia, ó fin, eiquí o atinguimento preno e seguro da imprantazón da nova estroitura. Pois ben, con sinceridade, eu confío somente na acción directa. A ciruxía é sempre o medio máis craro, máis seguro, máis comprido. Á larga tamén o que elsixe menos dóres e molestias, menos sacrificio, mais pronta económica solución. Toda compofenda, que semella mais forratibre, é ó fin de contas máis cara. Hai a diferencia qu'eixiste antre un sacrificio forte e rápido e un sacrificio lene mais duradeiro, que está pingando arreo, facendo, ademais, dificilmente acadábre o fito. É mais caro ir botando mendo tras mendo á unha casa vella pra facela confortabre que derrubala i-erguer unha nova, dend'o teito ós cimentos. E ademais a diferencia entre o atinguido nos dous casos. Hai que botar abaixo casque todo o existente e construir de novo. Violentamente.
VI. DIREITRIZES
Cousa que me semella de importancia máisima na estructuración autónoma da nosa Terra é a determinación das competencias que lle teñen de pertescer ó poder galego. De ren valeria acadar unha autonomía manca. O problema seguiría en pé si antre as competencias do goberno da Galicia non figurasen as de primeira liña pra o seu des-
enrolo comprido. E témome moito qu'isto fique sen atinguir.
Hai primeiro a cuestión da vida material, da mantenza. Denantes de nada ténse qu'acadar o fin de xusticia social, de igualdade económica. A esto debe tender, en primeiro termo, toda actividade política. Traballo, único factor valorativo. Estroición de toda caste de privilexios basados en razóns d'outro orde. Privilexios somente pra o traballo, que xa non-o serían.
En pals probe, n-onde a xente viva mal, n-onde se xante mal, non pode esperarse auténtica liberdade. Esto é ben sabido. Ora: pra que a laboura sexa completa debe ter o Poder rexional un marxe amplísimo d'aición n-iste respecto. Sen perxuizo da tarefa de integración e harmonía total no económico que é da natural competencia do poder central, o Goberno da Galicia debe ser prenamente libre en todo o respectante á nosa vida económica.
Outra cousa que é fundamental pertesza ó poder autónomo da Galicia é todo o que se refira ó desenrolo cultural. Si dependéramos d'outra terra en algo que tan ligado está coa formación do noso esprito, non sería posíbel chegar axeitadamente ó fin de máisima e perfeita aituación das nosas posibilidades culturais. O noso desenrolo cultural ha tel-o senso e o matíz noso. Longos séculos d'esprencia triste en Galicia din ben craro canto é de afogadora a entrega en máns alleas da chave da nosa educación e da nosa cultura. E non temos dereito á privar ó mundo d'un matiz cultural qu'o enrequenta en calidade!
Incremento da nosa vida cultural en intensión e en eistensión. Pero, sempre, asegún a nosa maneira. Protección, axuda i-estímulo pra toda laboura artística ou científica, pra toda entidade que taes fins se propoña, fecundando e vitalizando a iniciativa privada. E por diante sempre o erguemento e a dinificación e a difusión e o cultivo da nosa lingua, a mais xurdia expresión da nosa alma colectiva, a corporeización da nosa unidade como entidade cultural.
Calquer outro xeito de competencias podería deixar ó poder galego. Estas dúas, non. Perpetuaríamol-o erro histórico. Galicia seguiría trabada, coutada, agañotada.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721915.xml
NÓS
209
deixado as suas naos; ata que pasaron riba de nove olas. «Confiemos nos poderes», dixeron os druídas, «qu'iles nunca poidan chegar a Irlanda.» Colsto os druídas botaron ventos druídicos atrás d'iles, tanto que o fondo d' area era levantado ata a supreficie da mar, tan grande era a tromenta, e tanto a tromenta os colleu car 'o Oeste no oceano, ata qu'iles' foron cansos. «Un vento de druidas é iste» dixo Donn fillo de Mil. «Éo sen dúbida» dixo Aimirgin, «coma non seña
mais outo qu'o palo; vai mirar, pra nós, se é asina.» Erannan, o mais novo dos fillos de Mil, foi ao outo do palo e víu que nono había por riba d'il. Coisto caíu nas táboas do navío dend' o palo, tanto que rompeu os membros.
179. «Unha vergonza pra os nósos homes instruídos é isto» dixo Donn, «non contel-o druídico vento.» «Non ha ser vergonza» dixo Aimirgin erguéndose, e dixo:
Eu invoco a terra d' Irlanda
Moi sulcado seña o fértil mar,
Fértil seña a montana coberta de froitos,
Coberta de froitos seña a chovíñosa selva,
Chovíñoso seña o río de cadoiros,
De cadoiros seña o lago de fondo leito,
De fondo leito seña o recinto do cume do outeiro
Un recinto de tribus seña a asambreia,
Unha asambreia de reis seña Temair,
Temair seña un outeiro das tribus,
As tribus dos fillos de Mil,
De Mil o dos navíos, as cortizas
Que a outa cortiza seña Irlanda,
Outa Irlanda, escuramente [cantada]
Unha encantación de gran astucia,
A gran astucia das mulleres de Bres,
As mulleres de Bres, de Buaigne;
A gran señora Irlanda,
Eremon conquireuna,
Ir, Eber apelidaron por ela.
Eu invoco a terra d' Irlanda.
180. Unha tranqüía calma veu a iles no mar no mesmo instante. Dixo Donn: «Eu porei baixo o gume das lanzas e espadas os guerreiros qu' están na terra agora, somentes deixádeme terra.» O vento medrou de novo, tanto que arredou d' iles o navío no qu'iba Donn e foi solagado no Dumhacha. Vintecatro guerreiros de valor, doce mulleres e catro mercenarios co seu pobo, era a conta dos que foron solagados con Donn n-aquela nao. Despois disto, Donn foi enterrado no Dumhacha; tanto que d' il é chamada «Casa de Donn» e ali está a sua propia mámoa e as mámoas de todos os que foron afogados dos chefes do seu pobo coil, no devandito lugar. Agora Dil, filla de Mil, Eremon enterrouna pol-o amor que tiña por ela, tanto que dixo
181. Na noite en qu' os fillos de Mil viñeron a Irlanda [foi] o reventamento de Loch Luighdech sobr' a terra en West Munster. Cando Lughaidh, fillo d' Ith, s' estaba ba-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/11572192.xml
NÓS BOLETÍN MENSUAL da CULTURA GALEGA
Direitor Literario Vicente Risco
Direitor Artístico Alfonso R. Castelao
Adeministrador
ANXEL CASAL
DIREICION E REDAUCIÓN: Sto. Domingo 47— OURENSE
ADEMINISTRACIÓN: Hortas, 20 — SANTIAGO
ABONAMENTO
Doce números, na Península 6'00 pesetas.
Fora da Península 8'00
Número solto 0'70
Os pagos son adiantados e os gastos de xiro de conta dos suscritores
NOTA
Este boletín nan pubricará mais orixinas qu'os que foros directamente solicitados pola Direición. Tampouco sé fai solidario das ideas n-eles emitidos, a ron ser dos que por non iren rubrados, enténdense que son da Redaución.
SUMARIO
GALICIA, por Francisco VILLAESPESA, trad. de Guido BATTELLI.
REFREIXONS ENCOL DO MOMENTO ACTUAL DE GALICIA, por Lois TOBÍO FERNÁNDES.
NOMES GALLEGOS DA “DIXITALIS PURPUREA L.”, por BOUZA-BREY.
LENDAR GAUHALA, libro das conquistas da Irlanda, (Remate).
ARQUIVO FILOLÓXICO E ETNOGRÁFICO DE GALICIA.
OS HOMES, OS FRUTOS, AS VERBAS, pola REDAÇÓN.
IMPRENTA “NÓS”
Facturas - Estados - Libros - Revistas
e toda crás de traballos tipográficos
Trasmitanos os seus encárregos
Hortas, 20 SANTIAGO
Vicente Risco
Abogado
Santo Domingo, 47-2.º Ourense
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721924.xml
218
meitas fábricas chegaron ó seu maor apoxeo e tiveron a proteición dos monarcas e señores.
O terceiro capidoo, o dedica ás fábricas de Carvalhinho, Monte do Cavaco, Fervença, Bandeira, Alto da Fontinha, Palhacinhas, Grilos, Torrinha, Choupélo, Senhor d'Além, Entre Quintas, Candal, Devesas, Rua do Almada, Monchique, Pereira Valente e Santo Ovidio, todas do século XIX, sendo a mellor pol-a fabricación de pezas finas e únicas de louza vidrada á de Torrinha.
Pon remate, a tan meritorio traballo, cas marcas das fábricas, facendo constar que foron moitas e variadas, difícil hoxe pra un completo estudo, si ademais a industria non reparou en marcar total-as pezas, atendendo soio á sua venda e á competir nos precios. —X. C. G.
BASTO, Claudio. Traje a Vianesa. Estudos Nacionais sob a égide do Instituto de Coimbra. Edições Apolino.
Gaia, 1930. 56 páxs. 4.º
O Doutor Claudio Basto estuda n-iste traballo os traxes que levan as raparigas das aldeas veciñas a Viana do Castelo en días de festa, é un traxe de grande gala con que algunhas rapazas se atavian en feiras e romaxes. Descrebe os traxes formando tres tipos: dous na beiramar (un en Afife e Carrego, e outro en Areosa) e o terceiro no interior (Santa Marta de Portuzelo e Pêrre) sin que isto queira dizer que non haxa outras aldeas que o empreguen. A pesares da somellanza xeral de liñas e coores que se atopa en toda ista roupa de rapariñas o A. fai resaltar as suas diferenças fundamentais en cada unha das pezas que compón a vestimenta das mozas. A somellanza que a primeira vista se dexerga fixo que xentes pouco avezadas na vida aldeán coidaran que o traxe era o mesmo levando ó estranxeiro as ideas trabucadas. Resaltan nos traxes fondas tonalidades bermellas (Areosa, Afife e Santa Marta de Portuzelo) e coores máis baixos no traxe azul de Portuzelo e o antigo traxe de Pêrre. En todos abundan os debuxos en pezas de roupa como as aljibeiras, a camisa, o colete, as melas, as chinelas, etc., que locen fermosos calados. O traballo do Doutor Claudio Basto é un estudo completo e ven ilustrado con láminas en coores dos distintos tipos de traxe e dibuxos dos adornos que locen as belidas vianesas. —A. F. F.
NÓS
LA IGLESIA ROMÁNICA DE S. QUIRCE, por Justo Pérez de Urbel, O. S. B., y Walter Muir Whitehill, Jr. — Madrid. — Tipografía de la «Revista de Archivos», 1931.
Trátase de un traballo de 23 páxinas de texto e 24 láminas. Boa presentación e ben imprentado. Estúdase a igrexa da Abadía de San Quirce, preto de Burgos, i engadida no século XII a aquila Catedral. Paresce que a primitiva igrexa foi remprazada por outra no ano 1054. Sábese que o prelado don Víctor a consagrou no 1147. Si ben se habían escrito denantes traballos sobre iste moimento, non se fixeran como agora, maormente no seu aspeito epigráfico e iconográfico.
Ten ista pequerrecha igrexa, de unha soia nave, na portada norte, unha intresante serie de figuras, toscas e desfeitas moitas delas, representando os doce apóstoles, Cristo maxestático co tetramorfos, a Visitación, unha muller que paresce ser Nosa Señora, a Anunciación, tres anxeles, un d-iles San Miguel, e algúns siños do Zodíaco. Ó falar do «Sagitario» di que é intresante reparar n-iste mesmo siño, idéntica aititude do que tópase na porta das Praterías da nosa Catedral Compostelán.
Tamén nos canecelos do texaroz da portada do ponente alcóntranse vinte unha esceas realistas, de gran valor pra a iconografía do arte románico, refrentes á Creación dos Nosos Pais, Pecado orixinal e á Caín e Abel.
Do interior da igrexa, dalle importancia o cruceiro, de forma cadrada, e arquitetónicamente extraordinaria, si se ten en conta o fermoso exemprar de cúpula semiesférica sobre trompas.
Dos capites, moitos historiados, son notabres os referentes a Adán i Eva, Caín e Abel, Noé e Abraham.
Dista igrexa, rematada no primeiro tercio do século XII, din os sabidos autores da monografía, que si se olla ben nas figuras, ábacos e capites, sácase a impresión de que os artistas non están cronoloxicamente moi lonxe dos que traballaron en San Pedro de Arlanza, San Isidoro de León e na Porta das Praterías da Catedral de Sant-Yago de Compostela. —X. C. G.
Castro Pires de Lima, Fernando de O CEROTO Vilanova de Pumalicío Sep. da Rev de Guimaraes, 1931. 6 páxs. 8.º
Dende a sua publicación deica agora non era coñecido o A. de O Ceróto poema heroico cómico publicado co pseudónimo de Veníncio de Matumád. Ao ilustre folklorista
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/11572195.xml
NÓS
sociolóxico. Pero o factor sociolóxico temos que tomalo de tal xeito que non fique fora d'él aspeito ningún; e os aspeitos da realidade social son moitisimos. Enxergadel-a vastedade do problema?
Veñamos agora á nosa Terra. Un axeitado estudo da eistroituración política da Galicia, un estudo completo, supón o análisis previo de total-as facetas do social galego, no sentido, singularmente, das suas notas diferenciaes, da sua fisonomia, das características do real n-esta Terra, anaco do mundo.
II. O SOCIOLÓXICO
Hai, pois, pra o que encete unha laboura de construcción política un dato inicial imprescindible é o sociolóxico. A realidade da vida de relación humana.
Ora, qué nos ofresce a realidade ollada á través do prisma sociolóxico?
A realidade, n-iste aspeito, amóstranos unha chea de individuos semellantes en moitas cousas, diferentes n-outras; vivindo encol de terras moi desemellantes; falando linguaxes diversos. Estas diferencias, ademais, non se dan d'un xeito confuso, senón por zonas espaciais, en xeral. Existen d'iste xeito á modo d'unhas comunidades naturais, asentadas sobre d'una terra, caracterizadas por unha serie de coincidencias comúns, que teñen ademais senso concéntrico e-escalonado. Falo —tratando agora nun senso sociolóxico eiscrusivamente— con total-as reservas. Realmente, existen tan soio as semellanzas devanditas, creadas pol-a orixe común, pol-a convivencia, pol as influencias en común recibidas. Esto permítenos falar —certo que xa cientificamente, coma construcións da ciencia sociolóxica— de entidades naturais. Non que, obxectivamente, exista un espírito do pobo, un «Volkgeist», máis ou menos místico. O espírito d'un pobo, a i-alma d'una comunidade natural, existe sómente coma «representación» na concencia dos individuos e n'iste senso subxectivo pode ser sentido e amado; en verdade, sómente se poden amar e sentir as «representacións». Son os últimos celmes do noso ser subxectivo —moitas veces imperceptibles— os que tornan a realidade apta pra a sentir e a amar e a comprender.
Ora ben: cara que s'endereita á marcha sociolóxica, cara a semellanza ou cara a diferencia? Os homes, tenden á seren iguais ou tenden a seren máis diferentes cada vez? Esas entidades naturais —valéndonos d'una construcción da ciencia sociolóxica— aprousimanse ou sufincan arreo as suas características fisonómicas?
Adóitase a falar moito da tendencia á unidade de todol os pobos do mundo. É un dos temas máis favorecidos pol-as conversas de café e os artigoíños das revistas cursis; patrimonio dos celebres de grilo que saben e tratan de todo e resolven todol os problemas c'una sinxeleza e unha seguridade e unha falta de obstáculos e dificultades que fan pensar na gnosis ou na revelación directa.
Esta distinta manifestación do analfabetismo, que tanto abonda na Hespaña, é un dos máis graves defeitos. Hai que s'acostumar a considerar as cuestións de filosofía ou de política como son, e. d., complexas e elixentes de fonda e serea e repousada meditación. O simplismo n-estes problemas é sempre fatal.
Pois ben; isa idea tan repetida da tendencia á unidade absoluta e confusiva —que tan finamente criticou o noso Castelao— é un concepto totalmente equivocado. Non me vou meter agora á analizalo, porque non é ista ocasión doada. Engaiola pol-o crára; máis si hai algún concepto descoñecedor da realidade este é o máis eistremo. A realidade equí, eistravasa e fuxe do molde ríxido.
A vida fluente non é coutada pol-a armazón artificiosa de tal concepto. O gosto por unha lóxica escolástica xeométrica —gosto que ten algo de pereza mental— leva ás máisimas desvaríos da razón pura, chega ás máisimas irrealidades, e a realidade —corda e serea— rise á cachón da tolemia megalomaniaca do conceptual.
«El mundo es hecho de contrastes» dixo Gracián e ista é unha verdade fundamental e real. Ó lado d'una cousa hai outra contraria. Quen se fixe n-unha banda, sómente, anda trabucado. Por esa razón son infundadas-as críticas que se teñen feito á obra de Marx. O marxismo é un dos sistemas mais pretos da realidade; con arreglo á lóxica
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/11572196.xml
NÓS
200
das escolas atoparánse n-él moitas contradicións. Quen non esteña ben penetrado da lóxica real do marxismo non poderá enxergar-o, nin poderá enxergar toda a forza de verdade que n-il latexa. Outro tanto acontece co que vimos tratando. Si d'una banda, topamos cunha innegabre tendencia á universalidade, d'outra aparez unha tendencia contraria cara a particularidade. As dúas forzas d'atracción e repulsión do mundo físico danse tamén no social. E a un incremento de universalidade corresponde un incremento de particularidade. Istes non son preconceitos, nin hipóteses, nin teorías sinón feitos, datos da experiencia que enchen a vida actual, que están ó alcance de todo o mundo. Non vou a citar ningún. Que se diga que iso é incomprensíbel, absurdo, contradictorio, inespricábel. ¡Hai tantas cousas inespricábres no mundo! E o caso é que a realidade é asina, e asín procede sin l'importar nin miga o que diga a razón pura.
Bis que temos como dato sociolóxico pra a eistructuración da nosa Terra a eistencia d'una comunidade natural —a determinación sociolóxica d'ista é cousa d'outrén— baseada nunha chea de características que son semellanzas antre os de drento, diferenzas con respecto ós de fora. Semellanzas e diferenzas que eisten e que eistirán malia que non se queira, aínda nos mesmos que tratan de negalas —i- este é mal ben común pola nosa Terra—. A iste dato hai que s'ater e tomalo integramente, cunha interpretación o mais obxectiva posíbel. É o primeiro presuposto —primeiro no tempo, primeiro no valor— pra a nosa laboura.
III. A POLÍTICA, UN PRO-: : BREMA DE POLÍTICA : :
Deixamos dito que a Política é unha organización da realidade pra acadar fins de melloramento da convivencia social, de progreso cultural. A Política ven ser, d'iste xeito, un medio, non un fin en sí. De consideralo coma fin xurdiron moitos erros. D'elqui a certa desconsideración con que se trata hoxe por algúns a Política, coma reacción en sentido oposto. Emporiso, toda eisaxeración, d'una e d'outra banda é unilateral e equivocada.
A Política non é todo, mais é moito. Unha boa Política pode erguer a un pobo e unha mala Política pode afundilo. A bondade e a maldade d'una Política, pende encol de todo, do seu axeitamento, ó feito sociolóxico. Relegando a Política ó seu verdadeiro papel de medio non por iso fica desprestixiada. Da capacidade do medio depende a comprida acadanza do fin. Quero remarcar ben iste punto; hai que eistructurar a Galicia escolleitando o medio mais axeitado. Este é o segundo presuposto.
Non cabe fundamental-a Política en razóns metafísicas, transcendentaes. D'outra banda, pra todo atoparíamos unha teórica xustificación. Asegún o punto en que nos situáramos, a idea sempre filosófica de que arrincáramos, todo viría prenamente xustificado; e a discusión dos puntos primarios é cuestión irresolúbel. Non hai sistema político eiteitivo, por trascordado e inadmisíbel que nos pareza in concreto, que non teña unha lóxica necesidade dend'o seu ángulo visual. Despois de todo elo, eu vin a dar n'una sorte de pragmatismo no orde político. Vento que a moitos non aquecerá esta posición miña. Moitos coidarán que hai un sistema político que encarna a única verdade, que é un resultado necesario e indesviábel dos principios fundamentais e verdadeiros: a democracia. Que iste sistema é o único que ten razoábel e lexítima xustificación porque deriva dos principios inmutábeis do ser humán etc. etc. Mais eu respostarvos que, a miña ollada histórica, isto non aparez senón como unha de tantas crénzas pasaxeiras, patrimonio efímero de nós, homes da cultura occidental, n-ista fase postrimeira de civilización.
Pra min, a Política non é mais que unha cuestión de política, e. d., de medios, de oportunidade, de comenencia, de eficacia. Ora, ningún sistema pode acadar a si ó atributo da comenencia con exclusividade. Isto varía, troca co tempo e o lugar e a xente. Non vaiades á crér —como por aí tanto se pregoa— que a autocracia seña mais eficaz que a democracia. Porque hai que facer unha pregunta previa: ¿eficacia política pra qué? A contestación é: pra to-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/11572198.xml
Teño pra mín que poucas terras haberá como as ibéricas donde a forma política estea mais alonxada de tal eisixencia. Un descoñecemento cando non un desprecio absoluto do dato sociolóxico priva na nosa eistruitura política.
Dende a orgaización dos Poderes supremos do Estado até os mais pequeneiros detales da orgaización adeministrativa xurde, coma feito atergo, o mais radical divorcio coa realidade social. Fai xa moito tempo, moitos séculos, que o Estado hespañol tense perdido. Veleigui a razón única do noso fracaso hestórico.
Porque o sociolóxico non se somete tan doadamente á unha eistruitura política inaxeitada. Pol-a forza, pol-a momentánea castración espritual d'un pobo pode impórselle un réxime nocivo. E pasará tempo, a vida social esmorecendo na forma falsa que couta e agañota as súas arelas. Mais queda o «resentimento», a represión o refreno imposto, lá nos fondos caboucos da subconsciencia coleitiva. E a represión medra, e inza os espritos e fina por reverquer, potente coma inundación, alén dos diques artificiaes do constituído, ou por estoupar de súpito o efecto detonante d'un motivo levián. Eis o fatal, seguro, comportamento do factor sociolóxico. A réplica, o refruxo sobrio político.
Na Hespaña vimos tendo, xa dende anos, manifestacións no senso asinalado. De todal-as bundas, en todol-os tonos, Hespaña quer desfacer o que foi, o seu único buxeu. En canto n-elo se centra toda a eistrultura suicida do Estado hespañol dend'o XVI, Hespaña anda á buscárese á si mesma, perdida como andaba, estravidda e desfeita. Anda á buscar a súa forma comprida e afacente. Teñamos espranza de que se topará.
Esta intranquidade dos intres que vivimos, esta xeral arela que inza todol-os pobos ibéricos, como denantes os tres nacionalismos das tres terras norteiras son o sintoma derradeiro da nova edade qu'alborexa.
V. AITUACIÓN ANTE UNHA POLÍTICA INAXEITADA:
Coma vos viña decindo, o problema máis simo da Hespaña toda e moi sigularmente o da Galiza é o do divorcio ante a realidade e a estroitura política. Ante elo o faitor social ten de reaicionar. O que á nós compre é percurar que ista reaición sobreveña o mais cedo posibre. D'iste xeito os perigos serán menores, o perxuízo que aquelo polda traguer non será tan grande. Hai que aceleral-o proceso e salval-o enfermo o mais axiña.
Este é tamén un presuposto pra unha mais doada e mais perfeita eistructuración da nosa Terra.
A concencia d'ista necesidade ten de se sentir fonda e fortemente. Hai que espertala en todol-os galegos, sentindo a dinidade humáu do noso. O melloramento da Humanidade hase de realizar, non in abstracto senón eiquí e agora. Digovos de certo qu'ey desconfío moito dos homes que adaman á Humanidade nbstraitamente e percuran, tamén abstractamente, soerguela. Son adoradores infecundos d'unha idea da sua mente, d'un ente de razón, sin realidade.
A Humanidade é unha suma de todal-as pequenas humanidades de todal-as terras. Non hai outro medio de amar sanamente, verdadeiramente á Humanidade que amar os seus múltipres sumandos. Traballar pol-o progreso d'unha terra concreta é traballar por ela. Sómente eisí é o traballo eficaz e realísimo. Cada un debe —sin xenreira nin odio praas demais— traballar pol-a súaterra. Eis como o galeguismo é pra nós galegos da Galicia o único axeitado, fecundo, eficaz método de contribuir ó erguemento da Humanidade enteira.
Por estar mais preto de nós, por conocela mellor, por desenrolar n-ela a nosa aitividade, é a laboura á facer por nós, traballadores galegos da Humanidade. Amo á Galicia que de vida culta e rica e libre pol-o noso esforzo dará á Humanidade enteira a sua ricura, Galiza do mundo. Eu ollo como as novisimas correntes da Política van por iste camiño. Como a eisperencia rusa, a máis interesunte eisperencia—en moito xa realidade acadada— da Política do noso tempo recolle ista invencibre necesidade, e as entidaes naturaes do grande Estado ruso frolecen autónomas, libres pra o desenrolo do seu ser.
Aceleremos pois o proceso, endreitemos a
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721927.xml
A hixiene nos nenos
é a garantía da sua saúde física e
moral o día de mañá.
No diario aseo dos nenos empregue o
“Jabón Sales de la Toja”,
único que ás súas altas calidades
meiciñás xunta toda a finura e pre-
fume d'un xabón de tocador.
Contribuie ó perfecto des-
enrolo das criaturas e evi-
ta o perigo da escrófula e
o raquitismo.
JABÓN
LA TOJA
UNICO EN EL MUNDO
O Xabrón da Toxa
é o mellor.
Honra á Galicia no
mundo enteiro
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721923.xml
NÓS
para cantar e bailar e tirar pol-o lijón.
58 Héime de casar en Louro, casar con unha loiriña, Nosa Señora de Louro ha sere a miña madriña.
59 Pilariña, Pilariña, dame un caravel Pilara da tua caravelinha.
60 Eu fun á Muros pescar pescar unha muradana, e si a pesquei fixen ben dormir con ela na cama.
61 Eu querer quéroche ben; soio me falta saber si ti me queres tamén.
62 Moza do pañuelo alleo, a da camisa emprestada, díxome a dona das zocas cando lle pagas a saia.
63 Miña nai como é moi probe non tiña pan que me dar, enchéume a cara de bicos, despois rompeu á chorar.
Recollidas por ALVARO DE LAS CASAS.
OS HOMES, OS FEITOS, AS VERBAS
VIDA UNIVERSITARIA
A NOSA BANDEIRA NA UNIVERSIDADE
Na mañan do dia 1 do outubro, aproveitando a festa da inizazón do curso, foi izada por primeira vez na nosa Universidade compostelán a bandeira galega. A final, as cores azul e branca da Terra, latexaron orgulosas na solaina da vella e nobre escola agora, mais que endexamais, galega. Fermosa e cativante data que ficará inmorredoira nos arquivos da concencia racial.
Non é posibre alongar a siñificazón do feito misturando-o con deducións fora da realidade; pro tampouco seria xusto gardalo no silenzo sin darlle a sua propia e outa mañitude. O feito é que, felismente, a groriosa escola de Sant-lago atúrase do esprito do noso pais afundindose pol-os vieiros mais limpos das nosas tradiciós e erguéndose aos hourizontes mais craros e amplos da auténtica universalidade. Nosa Universidade á par que chama ás suas cadeiras aos mais prestixiosos mestres da cultura nova, aos lentes mais categorizados da Europa actual, acugúlase de realidás galegas pondo a nosa xuventude en condicions da máisima utilidade pra a terra natal e de millor posibilidade pra a cultura.
LIBROS
CERÂMICA PORTUENSE, por Pedro Vitorino, Portugal, 1930.
Comeza os «Estudos-Nacionais» sob a égida do Instituto de Coimbra, ca pubricación do arqueólogo Pedro Vitorino sobre a «Cerâmica Portuense».
Iste traballo de 75 páxinas, ben editado, con grabados de varias pezas en córes, ten sua importancia pra a bibliografía da cerámica no Portugal.
Seu autor xa advirte a dificultade d'ista crase de estudos, maormente á clasificación e as diferentes marcas das fábricas e ceramistas da cibdá do Porto.
Trata, no primeiro capidoo, da hestórea e desenrolo das fábricas de Santo Ildefonso, Santo Lázaro, Santo André e Fontainhas, séculos XVII á XIX.
No segundo, fala das de Massarelos, Miragaia, Vale-de Piedade, Cavaço ou Cavaquinho e Afurada, do século XVIII. Considera como as mellores e con previlexio real, a de Massarelos e a de Gaia. Di que a fábrica de louza de Miragaia, fixo a experiencia do procedemento de «pó de pedra», somellante á louza inglesa, estilo de Davenport e Herculaneum. Tamén nos conta que n-iste século.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721912.xml
NÓS
206
LEABHAR GABHÁLA
LIBRO DAS CONQUISTAS D'IRLANDA
CAPITOO XIII
(Remate).
Da toma do reino da Hespaña por Donn, fillo de Mil e por Eremhon, do seu irman, despois da morte do pai; da vida de Ith fillo de Breoghan a Irlanda, e da sua morte pol-os Tuatha de Danann. Da vida dos fillos de Mil pra vingalo, das batallas que foron rifadas antriles, da división d'Irlanda antre Eremhon e Emer Finn, dos fortes ergusitos por tles na Irlanda é eiquí relatado.
163. Despois da morte de Mil, coma temos dito, Emer Donn e Eremhon, seus dous fillos tomaron o regimento e principal goberno da Hespaña antr'os dous.
164. Ali había un irman do pai de Mil, Ith, fillo de Breoghan co-iles; era esperto e cumprido na coñecencia e istrución. Unha vez no intre en que Ith n-un craro serán d'inverno, estaba no outo da torre de Breoghan, contemplando e fitando os catro cadrantes, pareceulle que vía unha sóma e semellanza d'unha terra e ergueita insua aló no longe. Baixou ond'os seus irmans e relatoulles o que tiña visto; e dixo qu' estaba vigiante e cobizoso de ver a terra que ll'aparecera. Breg, fillo de Breoghan, dixo que non era terra o que vira, senon nubens do ceo, e qu'é- ralle embarazoso o ir a tal espedición. Mais il non consinteu en quedar.
165. Enton trouxo o seu barco ao mar, e meteuse n-il co seu fillo, Lugaid fillo d'Ith, e outros do seu pobo. Navegou car' Irlanda, e as suas aventuras no mar non son relatadas, senon somentes que colleron achego en Brentracht de Magh Itha. Os veciños viñeron a ribeira a interrogalos e cad'un d'iles refireu novas ao outro en scotica lingua. Ith reguntou o nome da terra a que viñeran dar, e quen tiña autoridade sobr' ela, «Inis Elga», dixeron iles, «Mac Cuill, Mac Cecht e Mac Greiniu os nomes dos seus reis.»
166. Aconteceu no día aquil qu'estaban moitos chefes e nobres d' Irlanda en Ailech Neid, pondo paz antre Mac Cuill e o seus irmans. Porque dicían qu'il tiña demais dos bens de Fiachna fillo de Dealbeath, que tiña morto enantes. Cando Ith ouvíu aquelo marchou co seu fillo e con dous tercios do seu pobo pra Aileach. Os reis acollérono cando chegou á asambreia, e despois qu'estivo un pedazo antr'iles, contaronlle o asunto sobre do que andaban en oposición e contención, e a causa da sua juntanza e asambreiamento n-unha plaza. Ith pasaba aos jueces d'aquil tempo en esperteza; e asosegou toda porfía e contención antr'iles. E díxolles:
167. «Facei justa reititude. E' comenente pra vós mantéredes unha boa irmandade. E' justo pra vós ter unha boa disposición. Boa é a vosa terra e o patrimonio qu' ocupanes; abondosa a sua colleita, o seu mel, o seu peixe, o seu trigo e todo o seu outro grao. Moderada a sua calor e o seu frio. Todo o gu' abonda pra vós haino eiqui.» Entón despideuse d'iles e foi pra o seu barco.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/91/91cc/91cc6557-6101-4e18-aebf-bd1eac613dd4/115721914.xml
Borrador OCR local de apoyo. Úsalo solo como pista débil cuando la imagen sea ambigua; si contradice claramente la imagen, prioriza la imagen:
Eee
NOS
208
aos nosos deuses e ao noso poder.» «Elo é nada pra ti,» dixo Eriu, «ti non terás proveito da insua nen teus fillos. Un don pra min, ou fillos de Mil e fillos de Breoghan, qu'o meu nome poda ficar n-esta insual». «Ha ser o seu principal nome pra sempre» dixo Aimirgin, «principalmente Eriu».
mo que estaba na man de Ir crebouse, asi que Ir caíu pra trás no traveseiro, tanto que ali partíu o espiñazo en dous; e morreu á noite seguinte, e iles conservaron o seu corpo namentras andiveron pol-o mar, ata que o enterraron despois en Sceillic de lorrais Deiscert de Corco Duibhne. Cheos de pena foron Eremhon, Eber Finn e Aimirgin pol-a morte do seu irman; e dixeron a unha, qu'era justo qu' Eber Donn non gozara da terra so-
176. O Gaedhil foi pra Temair. Agora Druim Cain era o seu nome, no tempo dos Tuatha De Danann, mais Liathdruim era o seu nome antr' os Fir Bolg. Estaban tres reis diánte d'iles en Liathdruim, a saber Mac Cuill, Mac Cecht e Mac Greine. Os fillos de Mil demandaron batalla de realeza ou julgamento d'iles.
bre de que tiña enveja do seu irman, ou seña d' Ir.
172. Os fillos de Mil tomaron terra en Inbher Stainghe. Os Tuatha De Danann non aturaron que vifieran tomar terra ali, porque non tiñan mantido parlamento coiles (?) Iles fixeron pol-a sua druideiria que non aparecera aos fillos de Mil a región non era comarca ou illa, territorio ou terra diante d'iles. Iles arrodearon Irlanda tres veces ata que por fin tomaron porto en Inbher Scene; en terza feira, en canto ao día da semán, no día antes das Calendas de Maio, o decimosétimo día da lua; Anno Mundi 3500.
177. Iles sentenciaron aos fillos de Mil qu'iles terían posesión da illa, ao cabo de nove días marcharen, rendirense ou presentaren batalla. «S'o meu pensar fora seguido» dixo Donn fillo de Mil «é unha batalla o qu' habería». Os fillos de Mil non asentiron ao aplazamento buscaron aos Tuatha De Danann. «Nós dámosvos, dixeron os reis, o julgamento dos vosos propios poetas, porque s'iles dan un falso julgamento contra de nós, iles inorrerán dos nosos elementos (?) na deshonra». «Dá o julgamento, Aimirgin», dixo Donn. «Eu falo esto» dixo Aimirgin. «Sea a terra deixada a iles ata que nós veñamos de novo por forza». «Onde imos ir?» dixo Eber Donn. «Riba de nove olas», dixo Aimirgin: e dixo asina:
173. Enton chegaron ao cabo de tres días a Sliabh Mis. Banba topounos en Sliabh Mis, coa hoste de druideiria e d'astucia. Aimirgin preguntoulle o seu nome. Ela dixo «Banba», dixo ela, «e é do meu nome que Banba é nomeado com' un tídoo pra esta bisbarra». E ela demandoulles unha petición, qu'o seu nome quedara pra sempre na insua. O que lle foi concedido.
174. Despois iles tiveron conversa con Fodla en Eblinne, e o poeta Aimirgin preguntou o nome d'ela do mesmo geito. «Fodla» dixo ela, «e por min é esta terra nomeada». E pregoulles qu' o seu nome poidera ficar alí, e foille concedido.
175. Iles parolaron con Eriu en Usnech de Midhe. Ela díxolles: «Guerreiros» dixo ela «benvida a vós. Hai tempo qu'a vosa chegada está predita. Vosa ha ser a insua pra sempre. Nona hai millor no mundo. Non haberá raza mais perfeita qu'a sua». «Ben está iso», dixo Aimirgin. «Non a ela damos gracias por elo», dixo Donn, «senon
Os homes qu'atopáchedes son de posesión(?): riva de nove aguzadas (?) olas do mar adiantade vos: Coma non seña por voso poder (enton) esta[brecido prepárese aixiña a batalla (2). Eu cedo a posesión se vós queredes acoller (esta) sentencia se vós nona queredes acoller; non son eu quen digo (esto) a vos.
178. «Se fora o meu consello o que se fixera» dixo Donn fillo de Mil, «haberia batalla». Non embargante os fillos de Mil foron polo aviso e julgamento d'Aimirgin de Liathdruim a Inbher Scene, o lugar onde tiñan